वंदे मातरम गाता गाता शहिद झालेल्या मातंगिनी हाजरा

मातंगिनी हाजरा यांनी देशासाठी पत्करलेल्या हौतात्म्य आणि शौर्याच्या स्मृतीस अर्पण

  • टीम बाईमाणूस

भारतीय स्वातंत्र्यासाठी अनेकांनी प्राण अर्पण केले असताना, महान क्रांतिकारक मातंगिनी हाजरा यांचे बलिदान एका वेगळ्या आणि महान कारणामुळे अतिशय महत्वाचे ठरते. मातंगिनी हाजरा यांच्या खडतर आयुष्यामुळे आणि साध्या राहणीमुळे लोक त्यांना प्रेमाने ‘गांधी बुरी‘ (वृद्ध गांधीवादी महिला) असे संबोधत असत. बुरी या बंगाली शब्दाचा अर्थ ‘म्हातारी‘ असा होतो.

प्रारंभिक जीवन

पश्चिम बंगालच्या मिदनापूर जिल्ह्यातील तामलुक या गावात राहणाऱ्या एका गरीब शेतकऱ्याच्या पोटी 19 ऑक्टोबर 1870 रोजी मातंगिनी हाजरा यांचा जन्म झाला. मातंगिनी अल्पवयीन असतानाच 62 वर्षांच्या एका विधुराशी त्यांचा विवाह लावून देण्यात आला. त्यानंतर मातंगिनी केवळ 18 वर्षांच्या असताना त्यांच्या पतीचे निधन झाले आणि 18 वर्षाच्या मातंगिनी हाजरा यांना वैधव्य आले. त्यानंतर त्यांनी एक धार्मिक जीवन जगणे आणि संकटात सापडलेल्या लोकांना मदत करणे पसंत केले.

1905 मध्ये एक गांधीवादी कार्यकर्ती म्हणून त्यांनी भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात रुची घेण्यास सुरुवात केली. भारतीय स्वातंत्र्य लढ्यात सहभागी होणाऱ्या महिलांसाठी मिदनापूर जिल्हा प्रसिद्ध होता पण मातंगिनी इतर महिलांपेक्षाही मोठ्या स्थानावर गेल्या आणि स्वातंत्र्य लढ्याच्या प्रमुख महिला नेत्यांपैकी एक बनल्या.

स्वातंत्र्यलढ्यातील भूमिका

1932 मध्ये मातंगिनी ‘सविनय कायदेभंगाच्या‘ चळवळीत सहभागी झाल्या नंतर त्यांना मिठाचा कायदा मोडल्याने अटकही करण्यात आली. तुरुंगातून मुक्तता मिळाल्यानंतरही मिठाच्या काराविरोधात त्या प्रखर आंदोलने करीत राहिल्या. त्यानंतर लवकरच त्या भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या एक सक्रिय सभासद म्हणून काम करू लागल्या. गांधींच्या खऱ्या शिष्य असल्याने त्यांनी आयुष्यभर खादीची साधी विणणे आणि परिधान करणे पसंत केले. पोलिसांनी मातंगिनी यांना अनेकदा अटक केली पण त्यांचे वय आणि त्या महिला असल्याने काही तासांपेक्षा अधिक काळ तुरुंगात ठेवणे पोलिसांना लज्जास्पद वाटायचे.

63 व्या वर्षी तुरुंगवास

1933 मध्ये, त्या सेरामपूर येथील उपविभागीय काँग्रेस परिषदेत सहभागी झाल्या होत्या आणि पोलिसांनी केलेल्या लाठीचार्जमध्ये त्या जखमी झाल्या होत्या. त्याच वर्षी, बंगालचे तत्कालीन गव्हर्नर सर जॉन अँडरसन एका चांगल्या स्क्रीनिंग मेळाव्याला संबोधित करण्यासाठी तमलूकमध्ये आले होते, परंतु सुरक्षा असूनही, मातंगिनी व्यासपीठासमोर काळ्या झेंड्याची निदर्शने करण्यात यशस्वी झाल्या. त्यानंतर बहरामपूर येथे त्यांना सहा महिने तुरुंगात डांबण्यात आले.

अंतिम बलिदान

भारत छोडो आंदोलनादरम्यान काँग्रेसच्या सदस्यांनी मेदिनीपूर जिल्ह्यातील विविध पोलीस ठाणी आणि इतर सरकारी कार्यालये ताब्यात घेण्याची योजना आखली. 73 वर्षीय हाजरा यांनी तमलूक पोलिस स्टेशन ताब्यात घेण्याच्या उद्देशाने सहा हजार समर्थकांच्या मिरवणुकीचे नेतृत्व केले, ज्यात बहुतांश महिला स्वयंसेवक होत्या. जेव्हा ही मिरवणूक शहराच्या बाहेरील भागात पोहोचली तेव्हा संगिनी हातात असलेल्या पोलिसांनी त्यांना तिथेच थांबण्यास सांगितले. पण पोलिसांच्या सूचनेला न जुमानता पुढे आलेल्या हाजरा यांच्यावर तिथे पहिली गोळी झाडण्यात आली. अशी माहिती आहे की पोलिसांनी गोळीबार करू नये असे आवाहन करण्यासाठी मातंगिनी समोर आल्या होत्या. त्यांना गोळी लागल्यानंतरही त्या ‘वंदे मातरम’ म्हणत असल्याचे तिथे उपस्थित असणाऱ्या लोकांनी सांगितले आणि तिथेच भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसचा झेंडा हातात घेऊन त्यांचा मृत्यू झाला.

तमलूकच्या समांतर सरकारतर्फे चालविल्या जाणाऱ्या बिप्लबी वृत्तपत्राने त्यावेळी असे लिहिले की, “फौजदारी न्यायालयाच्या इमारतीच्या उत्तरेकडून मातंगिनी एका मिरवणुकीचे नेतृत्व करत होत्या; गोळीबार सुरू झाल्यानंतरही त्या सर्व स्वयंसेवकांना मागे टाकून तिरंगी ध्वज घेऊन पुढे जात राहिल्या. पोलिसांनी त्यांच्यावर तीन वेळा गोळ्या झाडल्या. कपाळावर आणि दोन्ही हातांना जखमा असूनही त्या थांबल्या नाहीत आणि पुढे कूच करीत राहिल्या.”

1977 मध्ये पश्चिम बंगाल सरकारने कोलकाता येथे त्यांच्या स्मरणार्थ एक पुतळादेखील उभारला

नवीन लेख

संबंधित लेख

Leave a reply

Please enter your comment!
Please enter your name here