भारतातील पहिल्या महिला मुख्यमंत्री सुचेता कृपलानी 

पंडित जवाहरलाल नेहरूंनी ज्यादिवशी 'नियतीशी करार' हे आपले सुप्रसिद्ध भाषण करून भारतीय स्वातंत्र्याची घोषणा केली त्याच दिवशी भारताच्या संसदेत वंदे मातरम गाणाऱ्या सुचेता कृपलानी यांची ही गोष्ट...

  • टीम बाईमाणूस 

सुचेता कृपलानी या भारतीय स्वातंत्र्यलढ्यातील प्रमुख चेहऱ्यांपैकी एक होत्या आणि नंतर 1963 ते 1967 पर्यंत उत्तर प्रदेश सरकारच्या प्रमुख म्हणून काम करणाऱ्या त्या भारताच्या पहिल्या महिला मुख्यमंत्री होत्या. 

प्रारंभिक जीवन 

25 जून 1908 रोजी एका बंगाली ब्राम्हो परिवारात जन्मलेल्या सुचेता कृपलानी यांनी दिल्लीतील इंद्रप्रस्थ महाविद्यलयातून आपले शिक्षण पूर्ण केले होते. त्यांनी पुढे बनारस हिंदू विश्वविद्यालयात संविधानाचा इतिहास शिकवण्याचे कामही केले. डॉ. एस. एन. मजुमदार हे त्यांचे वडील होते ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य लोकसेवेसाठी समर्पित केले होते. बनारस विद्यापीठात यांची ओळख त्यांच्यापेक्षा वीस वर्षांनी मोठे असणाऱ्या आणि भारतीय राष्ट्रीय काँग्रेसच्या प्रमुख नेत्यांपैकी एक असणाऱ्या आचार्य कृपलानी यांच्याशी झाली आणि त्यांच्यात प्रेमसंबंध निर्माण होऊन 1936 मध्ये या दोघांनी लग्न केले. 

स्वातंत्र्य चळवळीतील योगदान

1942 च्या ‘छोडो भारत’ आंदोलनात केलेल्या कामामुळे प्रामुख्याने सुचेता कृपलानी यांना ओळखले जाते. ब्रिटीश वसाहतवादी सरकारचा निर्भयपणे सामना करण्यासाठी ओळखल्या जाणाऱ्या महिला कार्यकर्त्यांपैकी त्या एक होत्या. 1940 मध्ये काँग्रेस पक्षाची महिला शाखा स्थापन करण्याचे श्रेयही त्यांना जाते.

भारताच्या फाळणीने उसळलेल्या धार्मिक दंगलीच्या वेळी सुचेताने महात्मा गांधींसोबत काम केले. राष्ट्रसेवेतील तिची बांधिलकी आणि समर्पण पाहून महात्मा गांधी खूप प्रभावित झाले होते. त्यामुळेच, 1946 मध्ये त्यांची कस्तुरबा गांधी राष्ट्रीय स्मारक ट्रस्टच्या संघटक सचिव म्हणून नियुक्ती करण्यात आली. 

स्वतंत्र भारताची रूपरेषा घडवण्यात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका बजावली. त्या संविधान सभेच्या सदस्या होत्या ज्यांना नवीन भारताचे शासन करणार्‍या मुख्य दस्तऐवजाचा मसुदा तयार करण्याचे काम देण्यात आले होते. 299 सदस्यीय विधानसभेच्या 15 महिला सदस्यांपैकी त्या एक होत्या. सरोजिनी नायडू, विजयालक्ष्मी पंडित, पूर्णिमा बॅनर्जी, अम्मू समीनाथन हे इतर प्रमुख चेहरे होते.

वंदे मातरम चळवळ 

भारताचे पहिले पंतप्रधान पंडित नेहरू यांनी स्वातंत्र्याच्या पूर्वसंध्येला दिलेले प्रतिष्ठित ‘नियतीशी केलेला करार’ हे भाषण बहुतेकांना आठवत असले तरी, त्यांच्या भाषणानंतर कृपलानी यांनी त्याच संविधान सभेत वंदे मातरम् गायले होते हे अनेकांना माहीत नसेल.

स्वातंत्र्यानंतर कृपलानी यांनी त्यांचा राजकीय कार्यकाळ सुरू ठेवला आणि पहिल्या लोकसभा निवडणुकीत (1952) नवी दिल्ली मतदारसंघातून किसान मजदूर प्रजा पार्टी (KMPP) खासदार म्हणून काम केले. हा पक्ष म्हणजे आचार्य कृपलानी यांच्या नेतृत्वात काँग्रेस मधून फुटलेला गट होता. 

पाच वर्षांनंतर त्याच मतदारसंघातून त्या जिंकल्या पण यावेळी काँग्रेसच्या तिकिटावर. 1960-63 पर्यंत त्यांनी उत्तर प्रदेश सरकारमध्ये कामगार, समुदाय विकास आणि उद्योग मंत्री म्हणून काम केले. ऑक्टोबर 1963 मध्ये, त्यांनी उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्रिपदाची शपथ घेतली, त्या मुख्यमंत्रीपदी निवडून आलेल्या कोणत्याही भारतीय राज्यातील पहिल्या महिला ठरल्या. मार्च 1967 पर्यंत त्या उत्तर प्रदेशच्या मुख्यमंत्री होत्या. जेव्हा त्यांना त्यांच्या आणि आचार्य यांच्या वेगवेगळ्या राजकीय निष्ठांबद्दल विचारण्यात आले तेव्हा त्या म्हणाल्या होत्या, “कुटुंबातील लोकशाहीचे यापेक्षा चांगले उदाहरण काय असू शकते?

राज्य कर्मचार्‍यांच्या संपाला खंबीरपणे हाताळणे हे त्यांच्या साडेतीन वर्षांच्या राजवटीचे वैशिष्ट्य होते. संप 62 दिवस चालला पण कृपलानी यांनी माघार घेतली नाही, शेवटी कर्मचाऱ्यांना तडजोड करावी लागली. मायावतींपूर्वी उत्तर प्रदेशच्या त्या एकमेव महिला मुख्यमंत्री होत्या.

त्यांनी 1971 मध्ये राजकारणातून निवृत्ती घेतली आणि 1974 मध्ये त्यांचा मृत्यू होईपर्यंत त्या एकांतात राहिल्या.

नवीन लेख

संबंधित लेख

Leave a reply

Please enter your comment!
Please enter your name here