अलमिना खातून
- आंदोलनात भाग घेतला म्हणून हेनॉल्ट यांना झाली होती अटक…
- गोरखपूर तुरुंगातील परिस्थितीने हेनॉल्ट यांना हादरवून टाकले…
- हेनॉल्ट म्हणतात, “तुरुंगातील अनुभव जणू ‘मानसिक छळ’...”
“जसे इतरांचे अमेरिकन स्वप्न असते, तसेच माझेही इंडियन स्वप्न होते.” बत्तीस वर्षांचे फ्रेंच लेखक आणि डॉक्युमेंटरी चित्रपट निर्माते व्हॅलेन्टिन हेनॉल्ट यांनी आपल्या नव्या पुस्तकाची सुरुवात वरील शब्दांत केली आहे. २०२३ मध्ये त्यांनी आपल्या स्वप्नातील ठिकाणांपैकी एका ठिकाणी केलेल्या प्रवासाचा अनुभव यात मांडला आहे, असा प्रवास जो लवकरच एका दुःस्वप्नात बदलला.
त्यांच्या पुस्तकाचे नाव आहे J’avais un rêve indien. Dans l’enfer de la prison de Gorakhpur. हे पुस्तक १५ जानेवारी २०२६ रोजी भारतात प्रकाशित झाले. याचा थेट इंग्रजी अनुवाद आहे, “I Had an Indian Dream: In the Hell of Gorakhpur Prison” म्हणजेच “माझे एक भारतीय स्वप्न होते: गोरखपूर तुरुंगाच्या नरकात पाहिलेले.”
“ही माझी वैयक्तिक कथा आहे, तो एक महिना जो मी गोरखपूर तुरुंगात घालवला आणि ही तिथे मला भेटलेल्या इतर कैद्यांच्या कथाही आहेत,” असे हेनॉल्ट यांनी ‘दिप्रिंट’ला दिलेल्या विशेष मुलाखतीत सांगितले.
आंदोलनात भाग घेतला म्हणून हेनॉल्ट यांना झाली होती अटक…
हेनॉल्ट २०२३ मध्ये भारतात आले होते. ते बिहार, झारखंड आणि विशेषतः उत्तर प्रदेशातील अनेक भागांत दलित महिलांचे जीवन आणि त्यांचा संघर्ष यावर डॉक्युमेंटरी बनवण्यासाठी आले होते. ते बिझनेस व्हिसावर आले होते. त्यांचा उद्देश, जातीय भेदभाव आणि दलित समुदायावरील अत्याचारांशी संबंधित कथांवर संशोधन आणि चित्रीकरण करण्याचा होता. पण गोरखपूरच्या प्रवासादरम्यान उत्तर प्रदेश पोलिसांनी त्यांना अटक केली. आरोप असा होता की त्यांनी एका आंदोलनात भाग घेतला आणि आपल्या व्हिसाच्या अटींचे उल्लंघन केले.
सुमारे सोळा प्रकरणांमध्ये विभागलेले आणि केवळ फ्रेंच भाषेत उपलब्ध असलेले हे पुस्तक तुरुंगातील जीवनाचे अनेक पैलू उलगडते. ते कैद्यांच्या जगण्यासाठीच्या संघर्षाचे चित्रण करते आणि तुरुंगातील जातीय नात्यांच्या कटू वास्तवाला समोर आणते.
“ही जगण्याची कथा आहे, अत्यंत कठीण परिस्थितीत तुम्ही स्वतःला कसे सावरता, मजबूत आणि ऊर्जावान कसे राहता, स्वतःला जिवंत कसे ठेवता,” असे हेनॉल्ट सांगतात.
२०२३ मध्ये काय घडले…?
आपल्या खोलीत बसून, हातात कॉफीचा कप घेत, हेनॉल्ट यांनी आपल्या अटकेची गोष्ट सांगितली. तेच क्षण त्यांच्या भारत प्रवासाला एका भयावह अनुभवात बदलणारे ठरले.
बिहार आणि झारखंडला भेट दिल्यानंतर ते गोरखपूरला पोहोचले. अटकेच्या दिवसाची सुरुवात इतर दिवसांसारखीच सामान्यपणे झाली होती. १० ऑक्टोबर २०२३ रोजी त्यांनी गोरखपूरमध्ये “आंबेडकर पीपल्स मार्च” (‘घेरा डालो, डेरा डालो’ आंदोलन) मध्ये सहभाग घेतला, जो भूमिहीन दलित, ओबीसी आणि मुस्लीम यांच्या जमीन हक्कांवर केंद्रित होता.
“मी फक्त तिथे उपस्थित होतो. मी काहीही शूट करत नव्हतो. मी फक्त तिथे उभा होतो,” त्यांनी सांगितले. “कदाचित दहा मिनिटांनी पोलिसांनी पाहिले की गर्दीत एक गोरा माणूस आहे, आणि ते आले व त्यांनी मला चौकशीसाठी ताब्यात घेतले.”
त्याच रात्री अधिकारी त्यांच्या हॉटेलमध्ये पोहोचले, त्यांना अटक केली आणि थेट पोलिस ठाण्यात घेऊन गेले. जरी अधिकृतपणे त्यांच्यावर बिझनेस व्हिसाच्या उल्लंघनाचा आरोप ठेवण्यात आला, तरी हेनॉल्ट यांचे म्हणणे आहे की खरी कारणे राजकीय होती.
“मला वाटते अटकेचा खरा उद्देश माध्यमांमध्ये थोडा गाजावाजा करणे हा होता, जेणेकरून दाखवता येईल की गोरखपूरच्या धाडसी पोलिसांनी एका धोकादायक परदेशी व्यक्तीला पकडले. कारण माझ्या अटकेसाठी त्यांच्याकडे कोणताही मजबूत कायदेशीर आधार नव्हता,” असे त्यांनी सांगितले.
२०२४ मध्ये मिळाली मायदेशी परतण्याची परवानगी
हेनॉल्ट यांच्यावर ‘विदेशी हस्तक्षेप’ केल्याचाही आरोप ठेवण्यात आला. त्यांच्यावर आंदोलनाला निधी पुरवल्याचाही आरोप करण्यात आला. मात्र कोणत्याही बेकायदेशीर निधीचा ठोस पुरावा सापडला नाही आणि नंतर त्यांची सुटका करण्यात आली. २०२४ मध्ये त्यांना फ्रान्सला परत जाण्याची परवानगी मिळाली. “मला वाटते आणखी एक कारण असे होते की मी एका प्रोडक्शन कंपनीच्या नावावर बिझनेस व्हिसावर होतो. नंतर चार्जशीटमध्ये असे म्हटले गेले की मी एका एनजीओला बेकायदेशीरपणे निधी देऊन व्हिसाच्या अटींचे उल्लंघन केले. मी कोणालाही निधी देत नव्हतो,” असे हेनॉल्ट यांनी सांगितले.
त्यांच्या अटकेला स्थानिक ते राष्ट्रीय माध्यमांमध्ये मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्धी मिळाली. पीटीआयने हेडलाइन दिली, “French national arrested in Gorakhpur for violating visa norms.” एका हिंदी वृत्तपत्राने लिहिले, “यूपी में ग़ज़ब! बिज़नेस वीज़ा पर आया फ्रेंच नागरिक, भीड़ में छुपकर कर रहा था ये काम; पूर्व आईजी सहित सात गिरफ्तार.”
इतर हिंदी वृत्तपत्रांमध्येही अशाच सनसनाटी हेडलाइन होत्या, “झारखंड तक मंजूरी, गोरखपुर में घूम रहा था विदेशी नागरिक,” आणि “आंबेडकर जनमोर्चा आंदोलन में शामिल विदेशी.” २०२४ मध्ये ‘द वायर’ने प्रसिद्ध केले, “Jailed after attending Dalit march in Uttar Pradesh, French director’s year-long ordeal finally ends.”
११ नोव्हेंबर २०२३ रोजी उत्तर प्रदेशातील गोरखपूरच्या कॅन्ट पोलिस स्टेशनमध्ये नोंदवलेल्या एफआयआरमध्ये नमूद आहे, “कथितरित्या तो गोरखपूर जिल्ह्यात अशा कृत्यांमध्ये सहभागी होता, ज्यांना त्याच्या बिझनेस व्हिसाअंतर्गत परवानगी नव्हती, जे फॉरेनर्स अॅक्ट, १९४६ च्या कलम 14-बी अंतर्गत अपराध समजला जातो.” ‘दिप्रिंट’कडे एफआयआरची एक प्रत आहे.
गोरखपूर तुरुंगातील परिस्थितीने हेनॉल्ट यांना हादरवून टाकले
“तिथे अजिबात जागा नव्हती,” त्यांनी आपल्या पहिल्या रात्रीची आठवण सांगताना म्हटले. “एका बॅरकमध्ये ३०० लोक होते. मला झोपण्यासाठी किंवा कुशीवर वळण्यासाठीसुद्धा जागा नव्हती.” त्यांनी सांगितले की ते अनोळखी लोकांना चिकटून कुशीवर झोपले. “संपूर्ण बॅरक कैद्यांनी खच्चून भरलेला होता.” फक्त पायाभूत सुविधा आणि सोयींचीच कमतरता नव्हती, तर आपल्या डोळ्यांसमोर लोकांना मरताना पाहणे याने त्यांना आतून हादरवले. “मी तुरुंगात लोकांना मरताना पाहिले आहे. गार्डने दरवाजा उघडला नाही. हे खूप धक्कादायक होते माझ्यासाठी.” हेनॉल्ट यांनी सांगितले की या मानवी वेदनेने त्यांना खोलवर प्रभावित केले.
या सगळ्यात, परदेशी असल्यामुळे त्यांच्याशी काही प्रमाणात चांगले वर्तन करण्यात आले. पण त्यांनी या असमानतेकडे दुर्लक्ष केले नाही. “माझ्यासाठी हे व्हाइट प्रिव्हिलेज आहे, आणि ते माझ्यासाठीही निराशाजनक आहे.” तुरुंगातील स्तरव्यवस्था विसाव्या वर्षी फायनान्समध्ये मास्टर्स पूर्ण केल्यानंतर हेनॉल्ट यांनी सर्व काही सोडून डॉक्युमेंटरी चित्रपट बनवण्यास सुरुवात केली. तुरुंगावरील संस्मरण लिहिण्यापूर्वी त्यांनी अनेक स्वतंत्र चित्रपट आणि डॉक्युमेंटरी प्रकल्पांवर काम केले होते. त्यांची पहिली लघु डॉक्युमेंटरी L’Homme du sous-sol (२०१९) होती, ज्यात पॅरिसच्या व्यावसायिक भागात राहणाऱ्या एका बेघर व्यक्तीचे रहस्यमय जीवन दाखवले आहे. ती पॅरिसच्या आंतरराष्ट्रीय डॉक्युमेंटरी चित्रपट महोत्सव Cinéma du Réel साठी निवडली गेली होती.
त्यानंतर त्यांचा Michel et la vague jaune (२०२०) हा प्रकल्प आला, जो फ्रान्समधील समकालीन सामाजिक आंदोलनांवर आधारित होता. २०२२ मध्ये त्यांनी La Désertion नावाचा कृष्णधवल काल्पनिक लघुपट लिहिला आणि दिग्दर्शित केला, जो एका ओस पडलेल्या गावात मुलांनी स्वतःची दुनिया निर्माण करण्याची कथा सांगतो. त्यांची पहिली फीचर डॉक्युमेंटरी Les Repentis (2023) आहे, जी एका रोमा व्यक्तीची ओळख आणि तिच्यावरील सामाजिक बहिष्काराशी संबंधित प्रवासाचे चित्रण करते.
तुरुंगातील अनुभव जणू ‘मानसिक छळ’
गोरखपूरचा अनुभव त्यांना शारीरिकदृष्ट्या कमकुवत करून गेला, पण मानसिक दडपण त्याहूनही अधिक होते. त्यांनी याला “मानसिक छळ” असे म्हटले. तुरुंगात लोकांना माहित नसते की ते तिथे किती काळ राहणार आहेत. अनेकदा सुनावणी किंवा न्यायालयात हजर न होता दिवस उलटत राहतात. गोरखपूर तुरुंगात त्यांनी सर्वप्रथम जी स्पष्ट स्तरव्यवस्था पाहिली, ती जात आणि धर्माच्या आधारावर असलेला भेदभाव होता. “एक बॅरक होता, जिथे सर्व मुसलमानांना एकत्र ठेवले जात होते,” असे हेनॉल्ट यांनी सांगितले.
तुरुंगाच्या आत भेदभाव स्पष्ट दिसत होता. उच्चवर्णीय लोक तुलनेने चांगल्या, मध्यवर्ती जागांमध्ये राहत होते, असे ते पुढे सांगतात. “मध्ये ब्राह्मण होते. आणि शौचालयाजवळ, जिथे खूप अंधार होता, तिथे डझनभर लोक होते, जे स्पष्टपणे खालच्या जातीतले होते,” त्यांनी सांगितले. हेनॉल्ट त्या कैद्यांशी बोलत असत ज्यांना इंग्रजी येत होते. पण भारतात दोन महिन्यांहून अधिक काळ राहिल्यामुळे त्यांनी थोडी हिंदीही शिकली होती, ज्यामुळे ते इतर कैद्यांशी संवाद साधू शकत होते.
“थोडं-थोडं हिंदी येतं,” त्यांनी म्हटले.‘मी अजूनही भारतावर प्रेम करतो.’ हेनॉल्ट जेव्हा तुरुंगात पोहोचले आणि काही काळ तिथली परिस्थिती पाहिली, तेव्हा त्यांना सर्वाधिक गरज जागा, अन्न किंवा आरामाची नव्हती. त्यांना पेन आणि कागद हवा होता. “पहिल्याच दिवसापासून मी प्रयत्न केला की मला एक पेन मिळावे, कागद मिळावा, आणि मी जे काही पाहत होतो ते लिहायला सुरुवात करावी. यामुळे मला तुरुंगात असल्याचा अनुभव समजून घेण्यास मदत झाली. आणि विरोध करण्यासही. लिहिणे हा एक प्रकारचा प्रतिकार होता.”
त्यांचे पुस्तक भारतात मोठ्या चर्चेत आहे. एका बाजूला लोक त्याचा अनुवाद मागत आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला काही लोक म्हणत आहेत की एक बाहेरील व्यक्ती भारतीय व्यवस्थेला आरसा दाखवत आहे.
लेखकाच्या मते, फ्रान्समध्ये वाचकांना त्यांचे पुस्तक वाचून धक्का बसला. त्यांच्या मनात भारताची जी प्रतिमा होती. एक शांत आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या एकजूट देश. ती प्रतिमा त्यामुळे तुटली. “त्यांना माहित नव्हते की भारत इतका भ्रष्ट राज्य आहे, आणि जातिव्यवस्था अजूनही इतकी प्रभावी आहे,” त्यांनी सांगितले. तरीसुद्धा हेनॉल्ट यांची भूमिका फक्त टीकेपुरती मर्यादित नाही. “मी अजूनही भारतावर प्रेम करतो,” त्यांनी सांगितले. मात्र त्यांचा अनुभव आता भारताकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन बदलून गेला आहे.
“आता माझ्याकडे भारताबद्दल अधिक राजकीय दृष्टिकोन आहे आणि कमी परदेशी आकर्षण.” त्यांचे म्हणणे आहे की आता रोमँटिक विचारसरणी संपली आहे आणि तिच्या जागी स्पष्ट समज आली आहे. “याचा अर्थ असा की मी एक प्रतिमा मोडून काढली आहे. आता मी भारताला अधिक स्पष्टपणे बघत आहे.”
सौजन्य - द प्रिंट, अनुवाद - प्रतिक पुरी
