अप्सरा आगा
- ओडिशाच्या ५ वीच्या पुस्तकात लोकनृत्य शिकवण्यासाठी थेट ऐश्वर्या रायच्या 'निंबुडा' गाण्याचा समावेश केल्याने नवा वाद पेटला आहे.
- स्थानिक संस्कृती सोडून लहान मुलांना बॉलिवूड गाणे शिकवल्यामुळे पालक आणि तज्ज्ञांनी शिक्षण मंडळाच्या 'गुणवत्ता नियंत्रणावर' मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित केले आहे.
- नवीन पुस्तकांमध्ये व्याकरण आणि तथ्यांच्या तब्बल १,६७८ पेक्षा जास्त गंभीर चुका आढळल्याने अखेर जबाबदार शिक्षण अधिकाऱ्यांना निलंबित केले.
आतापर्यंत आपण शाळांच्या पुस्तकात थोर पुरुष, शास्त्रज्ञ, लेखक, कवी किंवा निसर्गाबद्दलचे धडे पाहत आलोय. पण अचानक एका शासकीय किंवा मान्यताप्राप्त पुस्तकात थेट बॉलिवूडच्या एका गाण्याचा आणि अभिनेत्रीचा असा संदर्भ आल्यामुळं पालक आणि शिक्षक सुरुवातीला थोडे चक्रावूनच गेले. कोणीतरी या पुस्तकाचा तो विशिष्ट पान असलेला फोटो सोशल मीडियावर टाकला अन् बघता बघता ही बातमी वाऱ्यासारखी पसरली.
बॉलिवूडची सौंदर्यवती ऐश्वर्या राय बच्चन हिच्या डान्सची जादू थेट शाळेच्या पुस्तकात पोहोचली आहे. 'हम दिल दे चुके सनम' सिनेमातल्या तिच्या गाजलेल्या 'निंबुडा निंबुडा' या गाण्याचा समावेश ओडिशामधल्या पाचवीच्या अभ्यासक्रमात करण्यात आल्याचे समोर आले. भारतीय लोकनृत्य आणि संस्कृती सोप्या भाषेत शिकवण्यासाठी केलेल्या या अजब प्रयोगामुळे सध्या सोशल मीडियावर आणि पालकांमध्ये मोठी चर्चा रंगली आहे.
ऐश्वर्या राय बच्चन म्हटलं की आपल्या डोळ्यांसमोर येतो तो तिचा अप्रतिम अभिनय, तिचं अफाट सौंदर्य आणि विशेष करून तिचे गाजलेले डान्स. त्यातही 'हम दिल दे चुके सनम' सिनेमातलं 'निंबुडा निंबुडा' हे गाणं कोणी कसं विसरू शकेल? त्या गाण्यात ऐश्वर्याने घेतलेले ते जलद फेरे, तिच्या हातांच्या मुद्रा आणि तिचा तो नखरा आजही लोकांच्या मनावर राज्य करत आहे. पण विचार करा, जर हेच गाणं अचानक शाळा शिकणाऱ्या लहान मुलांच्या अभ्यासात आलं तर? ऐकून थोडं नवल वाटेल, पण ही गोष्ट अगदी खरी घडली. ओडिशामधल्या पाचवीच्या वर्गाच्या एका पुस्तकात चक्क ऐश्वर्या रायच्या या 'निंबुडा' गाण्याचा आणि तिच्या डान्सचा समावेश करण्यात आला आहे. ही बातमी समोर आल्यापासून सोशल मीडियावर आणि शैक्षणिक वर्तुळात एकच चर्चा रंगली.
नेमकं प्रकरण काय?
ओडिशा राज्यामधल्या प्राथमिक शाळांच्या पाचवीच्या वर्गाचं एक पुस्तक सध्या चांगलंच चर्चेत आलं आहे. या पुस्तकातल्या एका धड्यामध्ये अभिनेत्री ऐश्वर्या राय हिचा एक मोठा फोटो छापण्यात आला आहे. नुसताच फोटो नाही, तर तिच्या शेजारी 'हम दिल दे चुके सनम' या ब्लॉकबस्टर सिनेमातल्या लोकप्रिय 'निंबुडा निंबुडा' या गाण्याचा उल्लेख केला आहे. हे गाणं आणि त्यावर ऐश्वर्याने केलेला डान्स हा मुलांच्या अभ्यासाचा भाग बनवला गेला आहे.
पालकांनी आणि शिक्षकांनी यावर तीव्र आक्षेपही घेतला आहे. त्यांच्या मते, 'पाचवीची मुले खूप लहान असतात. या वयात त्यांच्यावर चांगल्या मूल्यांचे संस्कार होणे गरजेचे असते. बॉलिवूड, सिनेमा, नट-नट्या या गोष्टी मुले टीव्हीवर पाहतच असतात, मग शाळेच्या पुस्तकातही तेच आणायची काय गरज आहे? भारताकडे एवढा मोठा सांस्कृतिक वारसा आहे, ओडिशामध्ये स्वतःचं 'ओडिसी' नृत्य आहे, जे जगप्रसिद्ध आहे. मग आपल्या स्थानिक संस्कृतीचे थोर कलाकार सोडून थेट बॉलिवूडच्या गाण्याचा समावेश पुस्तकात करणे कितपत योग्य आहे? असे प्रश्न विचारले जात आहेत.
शिक्षण अधिकाऱ्यांसमोर प्रश्न
ओडिशातील पाचवीच्या पाठ्यपुस्तकात बॉलिवूड गाण्याचा झालेला समावेश आता थेट वादाच्या भोवर्यात सापडला असून, यामुळे शिक्षण अधिकाऱ्यांच्या कार्यपद्धतीवर मोठे प्रश्नचिन्ह उपस्थित झाले आहे. या प्रकारामुळे शालेय पाठ्यपुस्तकांची निर्मिती, त्यांचे पुनरावलोकन आणि छपाईदरम्यान वापरल्या जाणाऱ्या गुणवत्ता नियंत्रण उपायांबद्दल गंभीर चिंता निर्माण झाली आहे.
एखादे शैक्षणिक पुस्तक तयार होताना ते अनेक तज्ज्ञ समित्या आणि संपादनाच्या कडक टप्प्यांमधून जाते. असे असतानाही, एवढी मोठी गोष्ट विद्यार्थ्यांपर्यंत पुस्तक पोहोचण्यापूर्वी कशी काय राहून गेली, असा संतप्त सवाल शिक्षण तज्ज्ञ आणि पालकांनी उपस्थित केला आहे. हा प्रकार म्हणजे केवळ एक साधी चूक नसून शिक्षण मंडळाच्या ढिसाळ कारभाराचे लक्षण असल्याची टीका होत असून, या संपूर्ण प्रक्रियेची सखोल चौकशी करण्याची मागणी आता जोर धरत आहे.
शिक्षण मंडळाचा ढिसाळ कारभार...
एखादे पाठ्यपुस्तक तयार होताना ते अनेक उच्चस्तरीय समित्या आणि संपादनच्या विविध कडक टप्प्यांमधून जाते. असे असतानाही, एवढी मोठी आणि वादग्रस्त चूक तज्ज्ञांच्या नजरेतून कशी सुटली? विद्यार्थ्यांपर्यंत पुस्तक पोहोचण्यापूर्वी एकानेही यावर आक्षेप कसा घेतला नाही? हा प्रकार म्हणजे केवळ एक 'तांत्रिक चूक' नसून शिक्षण मंडळाच्या ढिसाळ कारभाराचे लक्षण असल्याची टीका होत आहे. भविष्यात अशा चुका टाळण्यासाठी संपूर्ण प्रक्रियेची सखोल चौकशी व्हावी आणि जबाबदार अधिकाऱ्यांवर कडक कारवाई व्हावी, अशी मागणी आता जोर धरत आहे.
पाठ्यपुस्तकांमध्ये १६०० हून अधिक चुका
ओडिशामध्ये शाळकरी मुलांच्या पाठ्यपुस्तकांमधील चुकांबाबत चिंता व्यक्त होण्याची ही पहिलीच वेळ नाही. 'राष्ट्रीय शैक्षणिक धोरण २०२०' अंतर्गत राज्यात वितरित करण्यात येत असलेल्या नवीन पाठ्यपुस्तकांमध्ये १,६०० हून अधिक चुका आढळून आल्या आहेत. इयत्ता १ ली ते ८ वीच्या विद्यार्थ्यांसाठी असलेल्या SCERT च्या ५५ नवीन पाठ्यपुस्तकांमध्ये एकूण १,६७८ चुका सापडल्या आहेत. यामध्ये तथ्यात्मक त्रुटी, व्याकरणाच्या चुका, शब्दलेखनातील चुका आणि चुकीचे संदर्भ यांचा समावेश आहे.
विशेष म्हणजे ८ वीच्या पाठ्यपुस्तकात सर्वाधिक म्हणजे ७०५ चुका आढळल्या आहेत. या गंभीर निष्काळजीपणामुळे शिक्षण विभागात मोठी खळबळ उडाली असून, या ढिसाळ कारभाराला जबाबदार असणाऱ्या अधिकाऱ्यांना अखेर निलंबित करण्यात आले आहे. पुस्तकांच्या गुणवत्तेवर आता गंभीर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे.
ऐश्वर्या राय अन् 'निंबुडा' गाण्याचा तो काळ
या निमित्ताने जुन्या आठवणींना पुन्हा उजाळा मिळाला आहे. १९९९ मध्ये संजय लीला भन्साळी यांचा 'हम दिल दे चुके सनम' हा सिनेमा आला होता. या सिनेमात ऐश्वर्या राय, सलमान खान आणि अजय देवगण मुख्य भूमिकेत होते. हा सिनेमा गाण्यांमुळे आणि डान्समुळे प्रचंड गाजला. त्यातलं 'निंबुडा' गाणं तर त्या काळात गल्लीबोळातील लहान मुलांपासून ते मोठ्यांपर्यंत सगळ्यांच्या ओठांवर असायचं. ऐश्वर्या राय ही स्वतः एक उत्तम कथक नृत्यांगना आहे. दिवंगत कोरिओग्राफर सरोज खान यांनी हे गाणं बसवलं होतं.
गाण्यातले ते अवघड फेरे आणि ऐश्वर्याचे डोळ्यांचे भाव पाहून दिग्गज कलाकारही थक्क झाले होते. या गाण्यासाठी ऐश्वर्याने खूप मेहनत घेतली होती. आज इतक्या वर्षांनंतरही त्या गाण्याची जादू कमी झालेली नाही, आणि आता तर ते थेट शाळेच्या अभ्यासक्रमात पोहोचल्यामुळे या गाण्याची चर्चा पुन्हा एकदा जोमाने सुरू झाली आहे.
शिक्षण पद्धतीत बदल होतोय की दर्जा घसरतोय?
या संपूर्ण प्रकरणाकडे पाहिलं तर एक गोष्ट जाणवते, ती म्हणजे आजची शिक्षण पद्धती आता हळूहळू बदलू लागली आहे का?पूर्वीसारखं फक्त पाठांतर करून परीक्षा देण्याचे दिवस आता राहिले नाहीत. आता मुलांना व्यावहारिक आणि दृश्य माध्यमातून शिकवण्यावर भर दिला जातोय. सिनेमा हे समाजाचं प्रतिबिंब असतं आणि मुलं सिनेमाच्या गोष्टी खूप लवकर आत्मसात करतात. कदाचित याच मानसिकतेचा वापर करून शिक्षण क्षेत्रात असे काही धाडसी प्रयोग केले जात आहेत का?
