जगभरात डिजिटल युग अवतरले आहे आणि या डिजिटल युगासोबतच महिलांवर होणाऱ्या ऑनलाईन हिंसाचाराच्या प्रकरणात वाढ झाल्याचे दिसून येते. ऑनलाईन माध्यमांमध्ये महिलांच्या लिंगावरून त्यांच्यावर केल्या जाणाऱ्या हल्ल्यांमध्ये केवळ वाढच झाली नाही तर अशी प्रकरणे घडणे ही अतिशय सामान्य घटना झाली आहे. त्यामुळे दिवसेंदिवस यांच्यात वाढ होत असून या ऑनलाईन हिंसेला कमी करण्यासाठी ठोस पावले उचलली जात नसल्याचं या अभ्यासातून स्पष्ट झालंय.
सामान्य महिलांवर तर असे हल्ले होतच आहेत मात्र याबाबत महिला पत्रकारांवर ऑनलाईन माध्यमातून केल्या जाणारे हल्ले ही अधिक गंभीर आणि हिंसक आहेत. देश कोणताही असो जर पत्रकार ही एखादी महिला असेल तर सोशल मीडियावर तिला प्रचंड ट्रोल केलं जातं, तिच्यावर अनेक ऑनलाईन हिंसक हल्ले केले जातात आणि महिलांचा छळ केला जातो. केवळ त्या पत्रकाराचं ‘महिला’ असणं हेच या हल्लेखोरांना खटकत असल्याचं दिसतं. त्यामुळे जगभरातील आकडेवारी पाहता महिला पत्रकारांना अशा हल्ल्यांचा सामना करावा लागतो आहे.
अलीकडेच आंतरराष्ट्रीय पत्रकार संघटना म्हणजेच इंटरनॅशनल सेंटर फॉर जर्नालिस्ट (ICFJ) या संस्थेने युनेस्कोच्या सहकार्याने तयार केलेल्या एका अहवालात महिला पत्रकारांवर होणाऱ्या ऑनलाईन हल्ल्यांची धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे. मराठीत युनेस्कोला ‘संयुक्त राष्ट्रांची शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना’ असेही म्हणतात. या अभ्यासात असे स्पष्ट झाले आहे की ऑनलाईन हल्लेखोरांच्या लक्ष्यस्थानी महिला पत्रकार असल्याचं आणि अशा हल्ल्यांमुळे जगभरातील महिला पत्रकारांना त्रास सहन करावा लागत असल्याचं स्पष्ट झालं आहे.
‘द चिलिंग: महिला पत्रकारांवरील ऑनलाइन हिंसाचाराचा जागतिक अभ्यास’ असं या अभ्यासाला नाव देण्यात आलेलं असून यामध्ये केवळ महिला पत्रकारांवर होणाऱ्या ऑनलाईन आणि ऑफलाईन हल्ल्यांची आकडेवारीच अभ्यासली गेली नाही तर कशा पद्धतीने गंभीर विषयावर वार्तांकन अथवा बातमीदारी करण्यापासून महिला पत्रकारांना रोखलं जातं याकडेही या अहवालाने लक्ष वेधण्याचा प्रयत्न केला आहे. ज्युली पोसेट्टी, डायना मेनार्ड, कलिना बोन्चेवा, नबीलाह शब्बीर आणि नर्मिने अबौलेझ या संशोधन अहवालाच्या लेखक आहेत.
या संशोधकांनी केवळ ही आकडेवारीच न देता वाढलेल्या हिंसक हल्ल्यांमागे असणारी कारणे शोधण्याचाही प्रयत्न केलेला आहे आणि या कारणांचे सखोल विश्लेषणही केले आहे. या संशोधनामध्ये पंधरा देशांचा समावेश आहे आणि त्यात 1100 सर्वेक्षणे आणि केस स्टडीज सोबतच 2.5 दशलक्ष सोशल मीडिया पोस्ट्स, त्यावर झालेली संभाषणे आणि पंधरा विशिष्ट प्रकरणांची तपशीलवार विश्लेषणे यांचाही समावेश यामध्ये आहे. संयुक्त राष्ट्रांच्या शैक्षणिक, वैज्ञानिक आणि सांस्कृतिक संघटना म्हणजेच युनेस्कोसोबत मिळून आंतरराष्ट्रीय पत्रकार संघटनेने हे संशोधन केले आहे.
जगभरातील महिला पत्रकारांवरील हल्ल्यांमध्ये सातत्याने वाढ कशी झाली आहे, यावर त्यांनी प्रकाश टाकला आहे. धक्कादायक बाब म्हणजे, महिला पत्रकारांना केवळ डिजिटल पद्धतीने हिंसाचाराचा सामना करावा लागत नाही तर त्यांच्या दैनंदिन कामकाजाच्या ठिकाणीही त्यांना शारीरिक हिंसा, शाब्दिक अत्याचार आणि भेदभावाचा सामना करावा लागतो.
जगभरातील पत्रकारितेत काम करणार्या महिलांनादेखील वर्णद्वेष, होमोफोबिया आणि लोकांकडून अनेक प्रकारच्या भेदभावपूर्ण वागणुकीसारख्या कारणांमुळे शोषणाचा सामना करावा लागतो. अहवालात पुढे खुलासा करण्यात आला आहे की महिला पत्रकारांना अनेक वृत्तसंस्था, बातम्यांचे स्रोत आणि सामान्य जनतेच्या संघटनांकडून अनेकवेळा खऱ्या माहितीपासून दार ठेवण्यात येते जेणेकरून महिला पत्रकार त्यांच्या क्षमतेपलीकडे जाऊन काम करू शकत नाहीत तसेच गंभीर विषयांवर वार्तांकन कारण्यापासूनही महिला पत्रकारांना रोखण्यात येते.
या अहवालामध्ये महिला पत्रकारांच्या दुर्दशेची भीषण माहिती दिली आहे. ज्यामध्ये महिला पत्रकारांना गुंडगिरीचा सामना करावा लागतो, तसेच त्यांना लक्ष्य केले जाते तसेच हिंसाचार घडल्यास पीडित महिला पत्रकारांनाच दोष दिला जातो. या अभ्यासाने राजकीय संस्था आणि प्रतिनिधींना मागील अनेक वर्षांपासून महिला पत्रकारांवर हल्ला करण्यासाठी अनेक चुकीच्या मार्गांचा वापर करण्यासाठी दोषी ठरवले आहे. तसेच ट्विटर, फेसबुक, इंस्टग्राम यांसारख्या समाज माध्यमांनी अशा प्रकारचे हल्ले रोखण्यासाठी उपाययोजना न केल्याचेही या अभ्यासात स्पष्ट केले गेले आहे.
या अभ्यासाच्या लेखकांनी जगभरातील सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्म्सच्या अल्गोरिदमचा अभ्यास केला आहे आणि या अल्गोरिदममुळेही अशा पद्धतीच्या ऑनलाईन द्वेषाला प्रोत्साहन दिले जात असल्याचे लेखकांचे म्हणणे आहे. या सोशल मीडिया उद्योगांनी मानवी हक्कांपेक्षा पैश्याला महत्व देऊन ऑनलाईन हिंसाचार करणाऱ्यांना आळा घालण्यासाठी योग्य ती कारवाई आणि उपाययोजना केल्या नसल्याने या कंपन्याही तेवढ्याच दोषी असल्याचा आरोप या अभ्यासातून करण्यात आलेला आहे.
या अहवालामध्ये कायद्याची अंमलबजावणी करणार्या संस्थांना सूचनांची यादी दिली आहे तसेच त्यांना लिंग-आधारित ऑनलाइन हिंसाचाराचे परिणाम पुरेसे समजून घेण्यासाठी लिंग-संवेदनशील फॉरेन्सिक परीक्षांची संरचना तयार करण्याच्या दिशेने काम करण्याचे निर्देश दिले आहेत जे माध्यमांचे स्वातंत्र्य वैयक्तिक हक्क, मानवी हक्क आणि इतर लिंग समानतेसाठी कारणीभूत असणाऱ्या घटकांना समाविष्ट करतात. शेवटी यामध्ये ऑनलाइन हिंसक हल्ल्यांना कसा प्रतिसाद द्यावा यासाठी 25 उपाय सुचवले आहेत. ज्यामुळे महिलांचे ऑनलाईन हिंसाचाराला बळी न पडता अभिव्यक्ती स्वातंत्र्य अबाधित ठेवण्यासाठी उपाययोजना सुचवल्या आहेत. याचसोबत आणखी एका अहवालानुसार महिला पत्रकारांच्या सुरक्षिततेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करण्यात येत आहेत.
जगभरात काम करणाऱ्या महिला पत्रकारांचा एक अभ्यास करण्यात आलाय या अभ्यासात भारतीय महिला पत्रकारांचा देखील समावेश होता. या सर्वेक्षणात सहभागी झालेल्या 75 टक्के महिला पत्रकारांनी त्यांच्यावर ऑनलाईन हल्ले झाल्याचे कबूल केले आहे आणि यापैकी 20 टक्के महिला पत्रकारांनी सांगितले की त्यांच्यावर झालेल्या ऑनलाईन हल्ल्याचे नंतर शारीरिक हल्ल्यांमध्ये रूपांतर झाले.
द हिंदूने दिलेल्या बातमीनुसार हा अहवाल युनेस्कोसमर्थित इंटरनॅशनल सेंटर फॉर जर्नालिस्ट ऑफ अमेरिका (ICFJ) या न्यूयॉर्कमधल्या संस्थेने तयार केला असून यामध्ये महिला पत्रकारांवर ऑनलाईन माध्यमातून होणाऱ्या हल्ल्यांचा अभ्यास करण्यात आलेला आहे. भारतीय पत्रकार राणा अय्युब यांच्यासह अनेकांचे अनुभव या संस्थेने प्रकाशित केले असून यामध्ये अशी माहिती समोर आलेली आहे की या पत्रकारांवर ऑनलाईन हल्ले करणाऱ्यांमध्ये सध्या सत्तेत असलेल्या भारतीय जनता पक्षाचे समर्थन करणाऱ्या व्यक्ती आणि व्यक्तींचे समूह सहभागी आहे.
या पत्रकारांचा ऑनलाईन माध्यमातून छळ करणाऱ्यांमध्ये भाजप समर्थित गटांचा आणि व्यक्तींचा सहभाग असल्याचेही या अहवालात स्पष्ट झाले आहे. भारतात हा अभ्यास करत असताना आयसीएफजेने ‘फॉरबिडन स्टोरीज’ या प्रकल्पासोबत काम केले. फॉरबिडन स्टोरीजने 2017 ला बंगळुरू येथे झालेल्या गौरी लंकेश हत्या प्रकरणावर बनवण्यात आलेला एक अहवाल प्रकाशित केला आहे.
या अभ्यासावर भाजप किंवा केंद्र सरकार यांच्याकडून कोणतीही प्रतिक्रिया अद्यापपर्यंत आलेली नाही.या अहवालात असे म्हणण्यात आलेले आहे की, “पत्रकार राणा अय्युब यांना ऑनलाईन माध्यमातून रोज धमकी देणाऱ्यांमध्ये केंद्रात सत्तेत असलेल्या भाजपचे समर्थन करणाऱ्या एका गटाचा समावेश आहे. राणा अय्युब यांच्यावर बलात्कार करण्याच्या आणि त्यांचा खून करण्याच्या धमक्या त्यांना वारंवार या गटाकडून मिळत असल्याची माहिती आहे. राणा अय्युब यांच्याविरुद्ध अपप्रचार करण्याचा हेतू आणि हे सगळं काही पूर्वनियोजित असल्याचेही दिसत आहे. या लोकांमध्ये अतिशय टोकाचा स्त्रीद्वेष आणि धार्मिक कट्टरताअसल्याचे दिसते.”
