एखादी कलाकृती सार्वकालिक आणि महान असते म्हणजे काय, याचा एक निकष आहे. ती कलाकृती जगभरातल्या इतर कलाकारांना भूरळ पाडते आणि ते आपल्या परीने त्या कलाकृतीची ‘वर्जन्स' अर्थात प्रतिरूपं तयार करतात. फ्रेंच मूळ असणारी सिंड्रेलाची परीकथा जगभरात लोकप्रिय झाली, आणि त्याच्या स्थानिक आवृत्त्या तयार झाल्या. शेक्सपियरच्या ‘रोमियो ज्युलिएट'ची असंख्य वर्जन्स जगभरात तयार झाली. एकच घटना प्रत्येकाच्या नजरेतून वेगळी असू शकते, असं सांगणारा ‘राशोमान’च्या वेगवेगळ्या आवृत्त्या जगभरात आहेत. इतरही अशा अनेक कलाकृती आहेत. ‘गॉडफादर’ हे या सार्वकालिक महान कलाकृतींच्या प्रभावळीतलं आणखी एक प्रभावी नाव.
मारियो पुझोच्या कादंबरीवर आधारित चित्रपटाच्या प्रेमात पडलेला नाही असा, चित्रपटप्रेमी सापडणं मुश्किल. जगात जिथं जिथं चित्रपट बनतात, तिथं तिथं ‘गॉडफादर’चं देशी वर्जन बनलेलं आहे. जगभरातील विविध भाषांमध्ये ‘गॉडफादर’ची जवळपास ऐंशी वर्जन्स तयार झाली आहेत. आणि मुख्य म्हणजे प्रेक्षकांना पण ते बेहद्द आवडलेलं आहे.
‘गॉडफादर’ची भारतीय रूपांतरे…
‘गॉडफादर’मध्ये नायक आणि खलनायक यांच्यामध्ये एक अंधूक रेषा आहे. सगळ्या पात्रांना ग्रे शेड्स आहेत. ‘गॉडफादर’चं वेगळेपण हे की जगात कुठल्याही महत्वाच्या घटनांमध्ये, मग त्या कुठल्याही क्षेत्रांमधल्या असो त्यात ‘गॉडफादर’च्या छटा आढळतात. मग ती राजकीय पक्षांमधली सुंदोपसुंदी असो वा औद्योगिक घराण्यातली भाऊबंदकी. ‘गॉडफादर’ त्या अर्थाने वैश्विक फेनोमेना आहे. अशीच दुसरी सर्वव्यापी कलाकृती म्हणजे, महाभारत. काळजीपूर्वक निरीक्षण केलं, तर लक्षात येत की भाऊबंदकी, विश्वासघात, पुत्रप्रेम, वारसायुद्ध याबाबतीत दोन्ही कलाकृतींमध्ये आश्चर्य वाटावीत, इतकी साम्य आहेत.
गॉडफादर आणि त्याचा आंतरराष्ट्रीय राजकारणावरचा प्रभाव, गॉडफादरमधून उद्योजकांनी काय शिकायला हवं आदी रंजक विषयांवरचे रिसर्च पेपर आजही ठराविक अंतराने प्रकाशित होत असतात. बॉलिवूड किंवा एकूणच भारतीय चित्रपटसृष्टी कथानक, संगीत याबाबत अनेकदा बाहेरच्या कलाकृतींकडे बघून बॉलिवूडच्या भाषेत ‘इन्स्पायर’ होतात हे एक उघड सत्य आहे. ‘गॉडफादर’चीसुद्धा अनेक भारतीय रूपांतरे झाली आहेत.
परिंदा ते ‘गँग्ज ऑफ वासेपूर’
‘गॉडफादर’चा भारतीय सिनेमावरचा प्रभाव दोन पातळ्यांवर आहे. एक कथानकाच्या पातळीवरचा. दुसरा दृश्यभाषेवरचा. फिरोज खानचा ‘धर्मात्मा’, दिलीप कुमार यांचा ‘विधाता’, आमिर खानचा ‘आतंक ही आतंक’, रामगोपाल वर्माचा ‘सरकार', यांच्या कथानकावर उघडच ‘गॉडफादर’चा प्रभाव आहे. विधू विनोद चोप्राचा ‘परिंदा', कमल हसनचा ‘नायकन’ (आणि त्याचं हिंदी रुपडं असणारा ‘दयावान’), रामूचाच ‘सत्या 'आणि ‘रक्तचरित्र’ किंवा अनुराग कश्यपचा ‘गँग्ज ऑफ वासेपूर’वर ‘गॉडफादर’चा जाणवण्याइतपत प्रभाव आहे.
वरकरणी पाहता ‘गॉडफादर’ ही अपराध जगतावर राज्य करणाऱ्या एका घराण्याची गोष्ट वाटू शकते. पण ‘गॉडफादर’मधून लेखकाने तत्कालिन अमेरिका आणि स्खलनशील अमेरिकन समाजावर भाष्य केलं आहे. अमेरिकेत पोटापाण्यासाठी विस्थापित झालेले इतर देशाचे आणि वंशाचे लोक, त्यांच्या समस्या, त्यातल्या अनेकांचं इच्छा नसताना गुन्हेगारीकडे ओढलं जाणं, तत्कालिन अमेरिकन समाजाची मूल्यव्यवस्था, त्यावेळेस बलवान चाललेली भांडवलशाही अशा अनेक गोष्टी ‘गॉडफादर’मध्ये दिसतात.
रामूच्या ‘सत्या'मध्ये नायकाचं परिस्थितीवश गुन्हेगारी विश्वात ढकलणं जाणं, बॉलिवूड आणि अंडरवर्ल्ड डॉन यांच्यातले जवळचे संबंध, राजकारणी आणि गुन्हेगार यांचं सहअस्तित्व, मुंबईतलं एकूणच अस्थिर आणि सर्वच पातळ्यांवर असुरक्षित बनलेलं मानवी आयुष्य, यावर भाष्य आलं आहे. ‘परिंदा’ हा अप्रतिम चित्रपट असला, आणि मूळप्रेरणा एलिया कझानच्या‘ऑन द वॉटरफ्रंट’ची असली तरीही दिग्दर्शक विधू विनोद चोप्रावर असणारा ‘गॉडफादर इफेक्ट’ लपून राहत नाही. नाना पाटेकर आणि जॅकी श्रॉफ यांच्यावर चित्रित झालेले काही प्रसंग उदाहरणार्थ बघता येतील.
‘परिंदा’मध्ये केलेलं माफिया टोळ्या आणि त्यांच्या कार्यपद्धतीचं चित्रण यावर कपोलाच्या दिग्दर्शनाचा प्रभाव जाणवतो. काही वर्षांनंतर ‘परिंदा'चा इंग्रजी रिमेक ‘ब्रोकन हॉर्सेस’ नावाने विधू विनोद चोप्राने बनवला, त्यावेळेस तोच कार्यकारी निर्माता घेतला, जो ‘गॉडफादर’चा पण कार्यकारी निर्माता होता. हा योगायोग नसावा.
‘गॉडफादर'च सर्वोत्कृष्ट भारतीय रूपांतरण… ‘सरकार’
कल्ट तयार झालेल्या ‘गँग्ज ऑफ वासेपूर’च्या दुसऱ्या भागावर गॉडफादरचा विलक्षण प्रभाव आहे. रक्तरंजित पारिवारिक संघर्षामध्ये अनपेक्षित वारसदाराने पुढं येणं. हा या दोन कलाकृतींमधला समान दुवा. प्रकाश झा या दिग्दर्शकाचा ‘राजनीती’ हा सिनेमा महाभारत आणि ‘गॉडफादर’यांचं हुशारीने केलेलं मिश्रण आहे. मायकेल कार्लिऑने आणि रणबीर कपूरने रेखाटलेल्या पात्रांमध्ये अनेक पातळ्यांवर साधर्म्य आहे.
पोलीस ऑफिसर हॉस्पिटलमध्ये रणबीर कपूरला थोबडवतो, तो प्रसंग तर ‘गॉडफादर’मधल्या प्रसंगाची लगेच आठवण करून देतो. रागीट, रागात सद्सद्विवेकबुद्धी हरवून बसणारा, मोठा भाऊ अर्जुन रामपालने रंगवला आहे, त्यावर पण ‘गॉडफादर’मधल्या मायकेलचा मोठा भाऊ असणाऱ्या सॉनीचा प्रभाव आहे. एका चित्रपट समीक्षकाने 60% महाभारत, 30% गॉडफादर आणि 10% भारतीय राजकारण असं प्रकाश झाच्या ‘राजनीती’चं चपखल वर्णन केलं होत. प्रियदर्शनचा ‘विरासत’ हा स्टोरिटेलिंग वर ‘गॉडफादर’चा प्रभाव असणारा अजून, एक चांगला सिनेमा.
‘विरासत’ ज्या कमल हसनच्या ‘थेवर मगन’वरून घेतला आहे, त्यावरच ‘गॉडफादर’चा न पुसता येणारा प्रभाव आहे.पण ‘गॉडफादर'च सर्वोत्कृष्ट भारतीय रूपांतरण ‘सरकार’च असावं. ‘गॉडफादर’च्या माफिया टोळ्यांच्या पार्श्वभूमीची जागा इथे मराठी माणसाच्या राजकारणाने घेतली आहे. बच्चनच्या पात्रावर मुंबईवर राज्य करणाऱ्या बाळासाहेब ठाकरेंचा प्रभाव दिसून येतो. अभिषेक बच्चन आणि केके मेननच्या पात्रांवर पण मायकेल आणि सॉनीचा प्रभाव आहे. बच्चन समोरच्या पक्षाची ड्रग्ज विकण्याची ऑफर नाकारतो, तो तर उघडच ‘गॉडफादर’मधल्या प्रसंगावरून घेतला आहे.
मूळ ‘गॉडफादर’चा खरा थरार त्यातील सुप्रसिद्ध संवाद, कथानक यांपेक्षा पात्रांच्या देहबोलीत आहे. दोन शब्दांदरम्यानच्या, वाक्यांदरम्यानच्या पॉझ अर्थात विरामामध्ये आहे. आपल्या मुलाचा बंदुकीच्या गोळ्यांनी छिन्नविच्छिन्न झालेला मृतदेह पाहिल्यावर क्षणार्धात बदललेला, हताश झालेला गॉडफादर, मायकेल आता गॉडफादर बनला आहे.
त्याने नाकबूल केलेल्या सर्व गुन्ह्यांमागे तोच होता आणि आपल्याशी तो बेमालूम खोटं बोलला, हे समजून जाणारी के अॅडम्स, "आय अॅम द हंटेड वन हिअर' असे म्हणत आजूबाजूला सावधपणे पाहणारा सोलोझो, सॉनीने महत्वाच्या व्यवहारात गॉडफादरला फॅमिली बाहेरील माणसासमोर क्रॉस केल्यावर आश्चर्य आणि उद्विग्नतेने पाहणारा कोनसीग्लिअरी टॉम हेगन, ‘गॉडफादर’च्या मुलीच्या लग्नात भेटायला आलेल्या लुका ब्रासीकडे भयचकित होऊन बघणारी मायकेलची प्रेयसी, सतत सूचक कटाक्ष टाकणारे टेशीओ व क्लेमेंझा, वडिलांच्या देहबोलीचे नकळत अनुकरण करणारा मायकेल अशी असंख्य उदाहरणे देता येतील. तुरळक अपवाद वगळता भारतीय सिनेमाला हे फारस जमलेलं नाही.
आपल्याकडच्या लेखक - दिग्दर्शकांना सिनेमातला हिंसाचारच जास्त आकर्षक वाटत आला आहे. मात्र, कपोलाच्या सिनेमात प्रत्यक्षातल्या हिंसाचारापेक्षा शब्दांतून, नजरेतून, शारिरीक हालचालींतून प्रतिबिंबित होणारा सटल पातळीवरचा हिंसाचार अधिक प्रभावी आहे. त्यातला ‘कोल्ड ब्लडेडनेस’ हादरवून टाकणारा आहे.
‘गॉडफादर’चं आकर्षण भारतीय प्रेक्षकांना आणि कलाकारांना का असावं, याबद्दल माझी एक थिअरी आहे. भारतीयांना एकूणच, वर्चस्वासाठी चालणारा रक्तरंजित संघर्ष, मोठ्या पडद्यावर आणि छोट्या पडद्यावर बघायला आवडतो. त्याला जर धार्मिक किंवा कोणत्याही तत्वज्ञानाची डुब असली, तर हे आकर्षण श्रद्धेमध्ये परावर्तित होतं. भारतीयांना अपराध जगताचं आणि त्यांच्या हातात एकवटलेल्या समांतर शक्तिस्थानांचं प्रचंड आकर्षण असतं.
कुठल्याही वर्तमानपत्रात क्राईम बीटच्या बातम्या सर्वाधिक आवडीने वाचल्या जातात. ‘गॉडफादर’ हे सगळं आपल्याला देतं. केवळ आपल्याच देशात नव्हे, तर रोजच दैनंदिन प्रश्नांशी झगडणाऱ्या सर्वच देशांमध्ये ‘गॉडफादर’ लोकप्रिय आहे. जोपर्यंत जगात समांतर सत्तास्थळ, प्रचलित व्यवस्थेवर लोकांचा अविश्वास, वर्चस्वासाठीचा रक्तरंजित संघर्ष होत राहील तोपर्यंत ‘गॉडफादर’ची वर्जन्स बनतच राहतील. यातच खऱ्या अर्थाने,‘गॉडफादर’चं वैश्विक अपील सामावलं आहे.
