टीना दास
- मुंबई अंडरवर्ल्डचा कळसाध्याय आणि मुंबईच्या पुस्तकांमध्ये व चित्रपटांमध्ये दाऊद हा असा विषय आहे जो वारंवार नव्या गोष्टी देत राहतो.
- दाऊदपेक्षा अधिक चलाख आणि हिंसक खलनायकही आहेत, पण प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी बॉलिवूड सतत त्याच्याच कथा दाखवतात आणि त्याच्या वैयक्तिक प्रतिमेला मोठे करतात.
पार्श्वभूमीला माधुरी दीक्षितचे “धक धक” गाणे वाजत आहे आणि टॅटू असलेला, लांब केसांचा एक गँगस्टर जुन्या सिनेमागृहात एकाच वेळी नाचतो आणि २० दुश्मनांना ठार करतो. विशाल भारद्वाज यांच्या ‘ओ’रोमियो’ मध्ये शाहिद कपूर हा ‘हुसैन उस्तारा’ याची भूमिका साकारतो, जो प्रत्यक्षात सुपारी किलर होता आणि ज्याने कधीतरी दाऊद इब्राहिमला आव्हान दिलं होतं.
वर्ष १९९५. बॉम्बे स्फोटांनंतरची दोन वर्षे. मुंबई अंडरवर्ल्डचा कळसाध्याय आणि मुंबईच्या पुस्तकांमध्ये व चित्रपटांमध्ये दाऊद हा असा विषय आहे जो वारंवार नव्या गोष्टी देत राहतो. दाऊद, किंवा दाऊदशी संबंधित कथा.
‘ब्लॅक फ्रायडे’ पासून ‘डी,’ ‘कंपनी’ आणि ‘शुटआऊट एट लोखंडवाला’ पर्यंत, १९९० आणि २००० च्या दशकात बॉलीवूडमधील गँगस्टर शैलीच्या अॅक्शन चित्रपटांचा हा सर्वात आवडता प्लॉट होता. नंतर लष्करी आणि पौराणिक राष्ट्रवादाच्या काळात हा ट्रेंड शांत झाला. आता ‘ओ’रोमियो’, ‘बंबई मेरी जान’ आणि येणाऱ्या ‘डोंगरी: गँगस्टर्स पॅराडाइज’ सारख्या चित्रपट आणि मालिकांमुळे मुंबई अंडरवर्ल्डबद्दलचे हे आकर्षण पुन्हा परतले आहे आणि बदलतही आहे.
या सगळ्याच्या केंद्रस्थानी स्वतः दाऊद आहे… डोंगरीच्या झोपडपट्टीतील मुलगा जो डॉन बनला आणि १९८६ मध्ये दुबईला पळून जाण्यापूर्वी मुंबई अंडरवर्ल्डवर राज्य करत होता. भारतातील हा मोस्ट वॉन्टेड गुन्हेगार, पुस्तकं आणि बॉलीवूड यांच्या संगमामुळे जवळजवळ एक मिथक बनला. हुसैन झैदी, विक्रम चंद्रा आणि जिग्ना वोरा यांसारख्या पत्रकार-लेखकांनी त्यासाठी आराखडा दिला, ज्याचं अनुराग कश्यप पासून राम गोपाल वर्मा यांसारख्या चित्रपटनिर्मात्यांनी व्यावसायिक सोन्यात रूपांतरित केले.
दाऊदच्या मोठ्या प्रतिमेमुळे त्याच्यापासून प्रेरित पात्रांची संख्या प्रचंड वाढली. ‘ओ’रोमियो’मध्ये रक्त, गोळ्या आणि हिंसा आहे, मात्र डॉन नाही. येथे भारद्वाज यांनी अपूर्ण प्रेम, गँगवार आणि एका आयबी एजंटवर लक्ष केंद्रित केले आहे. हे बदलाचे संकेत आहेत.
बॉलीवूड आता दाऊदला सोडून इतर माफिया कथा शोधत आहे का?
हिंदी सिनेमातील अंडरवर्ल्ड कथा मोठ्या प्रमाणात हुसैन झैदी यांच्या पुस्तकांमधून येतात. अलीकडील ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ आणि ‘ओ’रोमियो’ सारखे चित्रपटही मोठ्या डॉनव्यतिरिक्त इतर पात्रांभोवती फिरतात. झैदीसाठी ही काहीशी दिलासा देणारी बाब आहे. दाऊदच्या पॉप कल्चरमधील प्रतिमेबद्दल त्यांना नेहमीच अस्वस्थता वाटत आली आहे.
“दाऊद ज्या प्रकारे पॉप कल्चरचा चेहरा बनला आहे, त्याबद्दल मी आनंदी नाही,” हुसैन झैदी म्हणाले. “बॉलीवूड त्याला पुन्हा पुन्हा आपल्या चित्रपटांमध्ये का दाखवू इच्छिते, हे मला समजत नाही. त्याच्यापेक्षा अधिक चलाख आणि हिंसक खलनायकही आहेत, पण प्रेक्षकांना आकर्षित करण्यासाठी ते सतत त्याच्याच कथा दाखवतात आणि त्याच्या वैयक्तिक प्रतिमेला मोठे करतात.”
लहान शहरांतील कडक माफिया कथा ‘गँग्स ऑफ वासेपूर’, ‘मिर्झापूर’ आणि ‘पाताल लोक’ यांसारख्या हिट्समुळे प्रचंड गाजल्या. पण मुंबईच्या गुन्हेगाथांमध्येच महानगरीय भव्यता आणि विस्तार आहे. येथे फक्त सर्वात मोठे आणि सर्वात धोकादायक लोकच टिकू शकतात.
“कल्पना अशी आहे की जर तुम्ही बॉम्बेमध्ये माफिया बनून मोठे झालात, तर तुम्ही यशस्वी समजले जाता. यात बॉलीवूडचा ग्लॅमरही जोडलेला आहे,” ‘द स्टोरी इंक’चे संस्थापक सिद्धार्थ जैन म्हणाले. “आपण वारंवार मुंबई माफियाकडे परततो कारण देशात सर्वाधिक चर्चा त्याच्याबद्दलच झाली आहे.”
पण डी-कंपनीची कथा म्हणजे हिटची हमी नाही. अपूर्व लाखिया दिग्दर्शित ‘हसीना पारकर’ (२०१७), ज्यामध्ये श्रद्धा कपूरने दाऊदच्या बहिणीची भूमिका केली होती, बॉक्स ऑफिसवर चालला नाही. निखिल आडवाणी यांचा ‘डी-डे’ (२०१३) देखील आपला खर्च वसूल करू शकला नाही.
“जर एखादा क्राइम शो खऱ्या घटनेशी किंवा व्यक्तीशी जोडलेला असेल तर त्याच्याकडे लक्ष वेधले जाते. पण अरुण गवळी चालत नाही कारण त्याला फक्त मुंबईतील लोकच ओळखतात. कोलकात्यातील व्यक्तीला त्याची पर्वा नसते,” जैन म्हणाले. “कधी कधी मुद्दा फक्त पॅकेजिंगचा असतो. ‘वन्स अपॉन अ टाईम इन मुंबई’ची रेट्रो पॅकेजिंग पाहा आणि ‘गंगूबाई काठियावाड़ी’ देखील किती भव्य स्तरावर बनवला गेला होता.”
हुसैन झैदी, विक्रम चंद्रापासून अनुराग कश्यप, राम गोपाल वर्मा पर्यंत…
‘ओ’रोमियो’ पुन्हा त्याच गँगस्टर विश्वात परत येतो, पण इथे दाऊदसारखे पात्र जलाल, ज्याची भूमिका अविनाश तिवारी यांनी साकारली आहे तो फक्त सहाय्यक भूमिकेत आहे. यावेळी कथा सुपारी किलर हुसैन उस्तारा याच्यावर आहे, ज्याला लोकांना मारण्यासाठी दाढीचा उस्तरा आवडत असल्यामुळे हे नाव मिळाले, आणि त्याची जोडीदार अफसाना उर्फ सपना दीदी आहे, जिची भूमिका तृप्ति डिमरी हीने केली आहे. विशाल भारद्वाज यांनी यापूर्वी ‘मकबूल’ (२००३), ‘ओंकारा’ (२००६) आणि ‘हैदर’ (२०१४) मध्ये शेक्सपियरच्या कथा हिंसक पार्श्वभूमीत सादर केल्या होत्या; इथे त्यांनी गँगस्टर रोमान्सची वेगळी शैली स्वीकारली आहे.
जेव्हा दाऊद मुंबई अंडरवर्ल्डचा बेताज बादशहा होता, तेव्हा अनेक मोठ्या हिट चित्रपटांनी त्याची प्रतिमा वापरली. ‘वन्स अपॉन अ टाईम इन मुंबई’ (२०१०) मध्ये हाजी मस्तान आणि दाऊदची झलक होती. राम गोपाल वर्मा यांच्या ‘सत्या’, ‘कंपनी’ आणि ‘डी’ चित्रपटांनी गँगवॉर आणि दाऊद–छोटा राजन संघर्ष दाखवला.
काही चित्रपट समीक्षकांनी म्हटलं आहे की हिंसक थ्रिलरचा जुनाच फॉर्म्युला पुन्हा दाखवण्यात आला आहे. अनुज कुमार यांनी खंत व्यक्त केली की, “असं वाटतंय की मुंबई अंडरवर्ल्डच्या कथांच्या भांड्यात ढवळण्यासाठी आता काहीच उरलेलं नाही.”
तरीही सूडाची कथा आणि ‘सत्य घटनेवर आधारित’ हा टॅग नव्या पात्रांसह चित्रपटाच्या बाजूने गेला. १३ फेब्रुवारीला प्रदर्शित झाल्यानंतर एका आठवड्यातच ‘ओ’रोमियो’ने जगभरात ७२ कोटी रुपयांची कमाई केली.
हा चित्रपट हुसैन झैदी यांच्या २०११ मध्ये प्रकाशित झालेल्या ‘माफिया क्वीन्स ऑफ मुंबई’ या पुस्तकावर आधारित आहे. एका अध्यायात, जैदी प्रथमच हुसैन उस्ताराला कसे भेटले आणि सपना दीदीची कथा कशी समजली, हे सांगण्यात आलं आहे. सपना ही एक विधवा होती, जिने आपल्या पतीच्या मृत्यूचा बदला घेण्यासाठी उस्तारासोबत हातमिळवणी केली. प्रत्यक्ष आयुष्यात दोघांनी दाऊदला आव्हान दिले होते आणि १९९० च्या दशकाच्या अखेरीस एका वर्षाच्या आत दोघांची हत्या करण्यात आली.
“सपनाचा त्या माणसावर खोल परिणाम झाला होता,” झैदी म्हणाले. “चित्रपटात तुम्हाला प्रेमाचा अँगल दिसतो कारण त्यांनी सिनेमॅटिक स्वातंत्र्य घेतलं आहे.” नॉन-फिक्शन पुस्तक ‘माफिया क्वीन्स’ची प्रस्तावना स्वतः विशाल भारद्वाज यांनी लिहिली होती.
“अपराध अध्यात्मापेक्षा अधिक रसाळ आहे. बंदुका गुलाबांपेक्षा अधिक आकर्षक आहेत. त्यामुळे किमान माझ्यासाठी तरी गँगस्टरांच्या आयुष्याच्या कथा संतांच्या कथांपेक्षा अधिक रंजक आहेत,” असं त्यांनी यात लिहिलंय.
अंडरवर्ल्ड सिनेमाच्या उभाराला मोठ्या प्रमाणात एका व्यक्तीशी जोडले जाते. माजी शोधपत्रकार झैदी यांनी आपले एक्सक्लुझिव्ह रिपोर्टिंग सर्वसामान्य वाचकांसाठी पेपरबॅक पुस्तकांमध्ये रूपांतरित करण्यास सुरुवात केली. सुरुवात ‘ब्लॅक फ्रायडे: द ट्रू स्टोरी ऑफ द बॉम्बे बॉम्ब ब्लास्ट्स’ (२००२) पासून झाली, ज्यात १९९३ च्या स्फोटांपूर्वीच्या घटना आणि तपासाचे वर्णन करण्यात आले होते. हे पुस्तक चार वर्षांच्या संशोधनाचा परिपाक होते. यात अनेक एफआयआर चाळण्यात आल्या आणि पोलीस अधिकारी तसेच दाऊदच्या अंडरवर्ल्ड सहकाऱ्यांशी संवाद साधण्यात आला. कालांतराने त्यांनी स्वतः दाऊद, अरुण गवळी, छोटा राजन आणि याकूब मेमन यांचीही मुलाखत घेतली.
‘ब्लॅक फ्रायडे’ने एका नव्या प्रकारच्या अंडरवर्ल्ड चित्रपटाचा पाया घातला…
‘ब्लॅक फ्रायडे’ प्रकाशित झाल्यानंतर अनुराग कश्यप यांनी त्याचे चित्रपट हक्क घेतले. मात्र काही आरोपींनी बॉम्बे हायकोर्टात याचिका दाखल केली की चित्रपटामुळे त्यांच्या खटल्यावर परिणाम होऊ शकतो, त्यामुळे त्याचे प्रदर्शन थांबवण्यात आले. अखेरीस तो २००७ मध्ये प्रदर्शित झाला. ‘ब्लॅक फ्रायडे’ने एका नव्या प्रकारच्या अंडरवर्ल्ड चित्रपटाचा पाया घातला. तो अत्यंत वास्तववादी होता आणि त्याला अनेकदा ‘डॉक्यू-ड्रामा’ म्हणण्यात आलं.
“पुस्तके, सिनेमा आणि छायाचित्रे… काळ जपण्यासाठी सगळेच तितकेच महत्त्वाचे आहेत. ब्लॅक फ्रायडे वेगळी होती कारण त्या काळातील मुंबई आणि तिची वास्तवता पुन्हा उभी करण्यासाठी आम्ही विशेष मेहनत घेतली आणि आम्हाला ‘मिड डे’ दैनिकाकडून मदत मिळाली, जिथे जैदी काम करत होते,” असे कश्यप यांनी सांगितले.
हिंदी सिनेमात अपराधाची प्रतिमा बदलण्याचे श्रेय मिळवणाऱ्या कश्यप यांनी नंतर विक्रम चंद्र यांच्या कादंबरीवर आधारित नेटफ्लिक्स मालिका ‘सेक्रेड गेम्स ‘(२०१८) चे सह-दिग्दर्शन केले. ते सुकेतू मेहता यांच्या नॉन-फिक्शन पुस्तक ‘मॅक्सिमम सिटी’वरही काम करत होते, मात्र नेटफ्लिक्सने हा प्रकल्प अचानक थांबवला.
दरम्यान, झैदी यांच्या १७ पेक्षा अधिक पुस्तकांनी इंडस्ट्रीसाठी ‘सोर्स कोड’चे काम केले. ‘डोंगरी टू दुबई’वरून ‘शुटआउट अॅट वडाला (२०१३) आणि बंबई मेरी जान (२०२३) तयार झाले. ‘माफिया क्वीन्स’मधील गंगूबाई अध्यायावरून ‘गंगूबाई काठियावाडी’ (२०२२) बनली. मुंबई अॅव्हेंजर्सवरून ‘फँटम’ (२०२५) तयार झाला. आणि ‘क्लास ऑफ 83’वर २०२० मध्ये चित्रपट प्रदर्शित झाला.
जैन यांच्या मते, त्यांच्या प्रभावामागील कारण म्हणजे त्यांची विश्वासार्हता आणि सातत्यपूर्ण काम. “त्यांना गोष्टी माहीत असतात आणि ते काम पूर्ण करतात.”
जर पुस्तकांनी अंडरवर्ल्डचा नकाशा तयार केला असेल, तर ओटीटीने त्याला प्रत्येक कोनातून उघड केले… गँगस्टर, पोलीस, नेते, पत्रकार.
‘सेक्रेड गेम्स’ने सगळं बदलून टाकलं…
नेटफ्लिक्सची पहिली भारतीय ओरिजिनल मालिका ‘सेक्रेड गेम्स’ (२०१८) ने सर्व काही बदलून टाकले. तिने अंडरवर्ल्डला राष्ट्रीय राजकारण, अण्वस्त्र चिंता आणि नोकरशाहीशी जोडले. कथा १९८० आणि ९० च्या दशकातील मुंबईत पसरलेली होती. नवाजुद्दीन सिद्दीकी यांचा गणेश गायतोंडे, जो सैलपणे अरुण गवळीपासून प्रेरित होता आणि ज्यात दाऊदची झलक होती. हा शो २०२३ पर्यंत पाच वर्षे ओरिजिनल कंटेंटमध्ये अव्वल राहिला.
एपिसोडच्या स्वरूपामुळे केवळ काय घडले हेच नव्हे, तर का घडले हेही सखोलपणे दाखवण्याची संधी मिळाली. ‘क्लास ऑफ 83’ (२०१८), जो जैदी यांच्या पुस्तकावर आधारित आहे, यात मुंबईतील कापड गिरण्या बंद झाल्यानंतर लोक उपजीविकेसाठी माफियामध्ये कसे सहभागी झाले हे दाखवले आहे. त्यानंतर ‘बंबई मेरी जान’ (२०२३) आली, जी ‘डोंगरी टू दुबई’वर आधारित आहे. यात दाखवले आहे की दाऊद एका हवालदाराच्या मुलापासून मुंबईच्या अंडरवर्ल्डचा डॉन कसा बनला.
या सगळ्या सिनेमा आणि वेब सिरीजमध्ये पोलिसांच्या व्यक्तिरेखांवरही तितकाच फोकस केला आहे. 'सेक्रेड गेम्स’मधील सैफ अली खान यांचा सरताज सिंह असो किंवा ‘बंबई मेरी जान’मधील के. के. मेनन यांचा इस्माईल कादरी. ‘क्लास ऑफ ’83’ मध्ये नायक एक प्रामाणिक पोलीस अधिकारी एडीजीपी विजय सिंह आहे, ज्याची भूमिका बॉबी देओल यांनी साकारली आहे. तो निवडक अधिकाऱ्यांना गँगमध्ये घुसखोरी करून त्यांचा अंत करण्याचे प्रशिक्षण देतो, डर्टी हॅरी’ शैलीत.
नॉन-फिक्शन कंटेंटही अंडरवर्ल्डच्या कथांमध्ये जोडला गेला. २०२३ मध्ये नेटफ्लिक्सने ‘मुंबई माफिया: पोलिस वर्सेस अंडरवर्ल्ड’ ही डॉक्युमेंटरी प्रदर्शित केली, ज्याचे दिग्दर्शन राघव धर आणि फ्रान्सिस लॉन्गहर्स्ट यांनी केले. यात मुंबई पोलिसचे माजी अधिकारी प्रदीप शर्मा आणि रविंद्रनाथ आंग्रे सहभागी आहेत, जे त्यांच्या एनकाउंटर रेकॉर्डसाठी ओळखले जातात. ही डॉक्युमेंटरी दाखवते की हे पोलीस अधिकारी एका काळात चर्चित नायक बनले आणि चित्रपटांसाठी प्रेरणास्थान ठरले, परंतु नंतर ‘एनकाउंटर’कडे शौर्याऐवजी बेकायदेशीर हत्यांच्या रूपात पाहिले जाऊ लागल्यावर त्यांची प्रतिमा मलिन झाली.
“आम्हाला त्या पोलीस अधिकाऱ्यांची कथा दाखवायची होती ज्यांनी कठीण काम केले, पण जेव्हा त्यांना थांबायला हवे होते तेव्हा ते थांबले नाहीत आणि त्याची किंमत त्यांनी चुकवली,” धर सांगतात. “हेही रोचक होते की माध्यमांनी या पोलीस अधिकाऱ्यांवर कशी रिपोर्टिंग केली, जे रातोरात खलनायक बनले.”
मीडिया स्वतःच एक वेगळा अँगल बनला. हंसल मेहता दिग्दर्शित ‘स्कूप’ (२०२३) ने मुंबई माफियावर रिपोर्टिंग करण्याचा अर्थ काय असतो हे दाखवले. ही मालिका शोधपत्रकार जिग्ना वोरा यांची कथा सांगते, ज्यांना जैदी यांचे मार्गदर्शन मिळाले होते. २०११ मध्ये त्यांना महाराष्ट्र कंट्रोल ऑफ ऑर्गनाइज्ड क्राइम अॅक्ट अंतर्गत अटक करण्यात आली होती. त्यांच्यावर पत्रकार ज्योतिर्मय डे यांच्या हत्येशी संबंधित असल्याचा आरोप होता. त्यांनी नऊ महिने तुरुंगात घालवले. नंतर त्यांची जामिनावर सुटका झाली आणि २०१८ मध्ये त्यांची निर्दोष मुक्तता झाली. त्यांच्या ‘बिहाइंड बार्स इन बाइकुला: माय डेज इन प्रिझन’ या पुस्तकावर ही नेटफ्लिक्स मालिका आधारित आहे. यात छोटा राजनही दाखवण्यात आला आहे, ज्याला डे यांच्या हत्येप्रकरणी जन्मठेपेची शिक्षा झाली.
झैदी यांच्या पुस्तकांवर आधारित सर्व चित्रपटांमध्ये त्यांना सर्वाधिक आवडणारा चित्रपट म्हणजे संजय लीला भन्साळी दिग्दर्शित ‘गंगूबाई काठियावाडी’ (२०२२), ज्यात आलिया भट्टने काम केले. हा मुंबई अंडरवर्ल्डवरील पुरुषप्रधान पात्रांपासून लक्ष हटवणाऱ्या मोजक्या चित्रपटांपैकी एक आहे. या चित्रपटात झैदी यांच्या पुस्तकातील त्या अध्यायाचे जवळपास जसेच्या तसे चित्रण केले आहे, ज्यात एका सेक्स वर्करपासून कोठ्याची मालकीण बनलेल्या गंगूबाईची कथा आहे. यात पठाण गँगस्टर करीम लाला याच्याशी तिची युती आणि राजकारणातील तिचा उदय यांचाही समावेश आहे. ‘गंगूबाई काठियावाडी’ने मूळ साहित्याशी प्रामाणिकता पोशाख आणि रंगसंगतीतही दाखवली. भन्साळी यांच्या चित्रपटांमध्ये सहसा रंगांची उधळण असते, मात्र या चित्रपटात पांढऱ्या रंगावर विशेष भर देण्यात आला.
“झैदी यांच्या पुस्तकात फक्त एक ओळ होती की गंगूला पांढरे कपडे घालायला आवडत आणि ती सोन्याच्या दागिन्यांची शौकीन होती,” असे या चित्रपटाचा आयकॉनिक लूक डिझाइन करणाऱ्या शीतल शर्मा यांनी सांगितले.
तरीही, न्यूज रूमपासून कोठ्यांपर्यंत पोहोचूनही हा जॉनर दाऊदच्या आकर्षणापासून पूर्णपणे दूर जाऊ शकत नाही. पुढचा प्रोजेक्ट ‘डोंगरी: गँगस्टर्स पॅराडाईज’ आहे, जो यावर्षी प्रदर्शित होणार आहे. ही एका तरुण आव्हान देणाऱ्याची कथा आहे, जो सर्वात मोठ्या डॉनला टक्कर देतो. “माफियामुळे इतक्या जणांवर परिणाम झाला आहे की त्याच्या शेकडो कथा आहेत, आणि लोकांची उत्सुकताही संपणारी नाही,” असे त्यांनी म्हटले. “एका माणसाचा गँगस्टर दुसऱ्या माणसासाठी फ्रीडम फायटर असू शकतो, आणि एका कथेला अनेक पैलू असतात.”
(सौजन्य - द प्रिंट, अनुवाद - प्रतिक पुरी)
