विकास मेश्राम
- "दुष्काळ आवडे सर्वांना" हे शीर्षक प्रथमदर्शनी उपरोधिक वाटते. दुष्काळ कोणाला आवडेल? पण ज्येष्ठ पत्रकार पी. साईनाथ यांचा मुद्दा वेगळाच आहे. दुष्काळ पडला की निधी येतो, प्रकल्प येतात, कंत्राटे येतात, प्रसिद्धी मिळते आणि भ्रष्ट व्यवस्थेची चाके वेगाने फिरू लागतात; मात्र ज्याच्या नावाने हे सारे घडते, तो गरीब मात्र तिथेच राहतो.
- पी. साईनाथ यांचा अत्यंत गाजलेला ‘Everybody Loves a Good Drought’ हा ग्रंथ केवळ ग्रामीण भारतावरील रिपोर्ताजांचा संग्रह नाही; तो भारतीय विकास मॉडेलवर उभा केलेला कठोर प्रश्न आहे.
- आता या जागतिक कीर्तीच्या ग्रंथाचा 'दुष्काळ आवडे सर्वांना' या नावाने मराठी अनुवाद प्रकाशित होत आहे.
पी. साईनाथ यांचे "एव्हरीबडी लव्हज अ गुड ड्राॅट" हे पुस्तक भारतातील ग्रामीण दारिद्र्यावरील अतिशय वास्तववादी चित्रण केलेले आहे, ज्याने त्यांना रॅमन मॅगसेसे पुरस्कार मिळवून दिला. हे पुस्तक प्रत्यक्षात एका वेगळ्याच पद्धतीने आकाराला आले. ‘बेनेट अँड कोलमन’ या संस्थेच्या दोन वर्षांच्या फेलोशिपवर पी. साईनाथ यांनी १९९० ते १९९२ या काळात ‘टाइम्स ऑफ इंडिया’साठी लिहिलेल्या ८४ लेखांना एकत्र गुंफून त्यांनी हे पुस्तक तयार केले आणि या काळात ते तमिळनाडू, आजचे तेलंगणा व आंध्र प्रदेश, ओरिसा, मध्य प्रदेश आणि आजचे छत्तीसगड या भागांतील देशातील सर्वाधिक गरीब गावांत प्रत्यक्ष राहत होते. हे लेख विविध शासकीय प्रकल्प प्रत्यक्ष जमिनीवर कसे कार्य करतात, कसे फसतात आणि त्यांनी दिलेली आश्वासने प्रत्यक्षात पूर्ण होतात का, याचे तपशीलवार वर्णन करतात.
केवळ आकडेवारी मांडण्याऐवजी पी.साईनाथ यांनी प्रकल्पांचे स्वरूप आणि त्या भागांत राहणाऱ्या गावकऱ्यांचे जीवन एकत्रितपणे उलगडून दाखवले आणि या कथांना तपशीलवार आकडेवारीची जोड दिली. त्यांचा हा प्रवास केवळ पत्रकारितेपुरता मर्यादित नव्हता तो एका तीव्र वैयक्तिक अनुभवातून जन्माला आला होता. एका वाचकाच्या परीक्षणानुसार, १९९२ साली टाइम्स ऑफ इंडियाच्या फेलोशिपवर सैनाथ यांनी देशातील सर्वाधिक गरीब जिल्ह्यांचा दौरा केला, जेणेकरून स्वतंत्र भारतातील सर्वाधिक वंचित नागरिक खरोखर कसे जगतात हे समजून घेता येईल. या अनुभवातून निर्माण झालेले हे पुस्तक म्हणजे त्यांनी प्रवासादरम्यान दाखल केलेल्या वृत्तांकनांचा संग्रह आहे, आणि यातील काही वृत्तांकनांनी प्रत्यक्षात वादंग निर्माण करून प्रशासनाला काही पावले उचलण्यास भागही पाडलं.
दुष्काळ आवडे सर्वांना... पण सर्वाधिक किंमत मोजतो तो गरीब!
हे पुस्तक देशात तथाकथित विकास प्रकल्पांच्या नावाखाली चालणाऱ्या ट्रिकल-अप आणि ट्रिकल-डाऊन सिद्धांतांची प्रत्यक्षात किती फसवणूक आहे आणि त्यातील भ्रष्टाचाराची पातळी किती धक्कादायक आहे, हे निर्भीडपणे उघड करतं. पुस्तकाच्या शेवटच्या भागात मात्र सुरातील बदल जाणवतो. हा भाग 'जेव्हा गरीब प्रतिकार करतात' या शीर्षकाखाली यशोगाथा नोंदवतो आणि त्याची सुरुवात 'त्यांच्याच शस्त्रांनिशी' या समर्पक प्रस्तावनेने होते. विषयांनुसार निबंधांची ही मांडणी वाचकांना शिक्षण, आरोग्य, जागृती आणि आर्थिक स्थैर्य यांसारख्या विकासाच्या विविध पैलूंशी संबंधित माहिती सुसंगतपणे आकलन करण्यास मदत करते आणि पुस्तकाची ही सर्जनशील रचना विषयांच्या आधारे विचार करण्यास वाचकांना सहजपणे प्रवृत्त करते.
पुस्तकाच्या शीर्षकामागील गर्भित अर्थही पी. साईनाथ यांनीच एका वाक्यात स्पष्ट केला आहे. दुष्काळ आणि दुष्काळ प्रवण क्षेत्र विकास कार्यक्रम (डीपीएपी) यांचा निधीप्रवाहाशी थेट संबंध स्पष्ट झाल्यानंतर, प्रत्येक तालुक्याला या योजनेखाली समाविष्ट होण्याची इच्छा निर्माण झाली, असे निरीक्षण यांनी नोंदवले आहे. आणि यातूनच पुस्तकाचे विरोधाभासी शीर्षक उलगडते. दुष्काळामुळे शासनाकडून पैसा येतो, त्यामुळे स्थानिक अधिकाऱ्यांचा फायदा होतो; जिल्ह्याला प्रसिद्धीचा क्षण मिळतो; अत्यंत गरीब लोकांना काही सुविधा मिळतात, ज्या त्यांच्यासाठी स्वर्गातून पडलेल्या मानाप्रमाणे भासतात; भ्रष्ट अधिकाऱ्यांना पैसे लुबाडण्याची संधी मिळते, त्यामुळे तेही खूश असतात; लोकांच्या हातात पैसा आल्याने सावकारांना नवे बळी सापडतात; आणि माध्यमे तर कुपोषित मुलांची छायाचित्रे पहिल्या पानावर झळकावण्याच्या शक्यतेने अक्षरशः हुरळून जातात. या संपूर्ण व्यवस्थेत आपत्तीची प्रत्यक्ष कारणे मात्र दुर्लक्षितच राहतात, हे या मध्ये अधोरेखित केले आहे.
पुस्तकाचा गाभा हा निव्वळ आकडेवारीच्या पलीकडे जाऊन माणसांच्या जगण्याला केंद्रस्थानी ठेवतो. पुस्तकाच्या दुसऱ्या भागात पी. साईनाथ यांनी दुष्काळामुळे सर्वाधिक प्रभावित झालेल्यांच्या व्यक्तिगत कथांमध्ये खोलवर शिरतात आणि त्यांच्या दैनंदिन जीवनाचे आंतरिक दर्शन वाचकांना घडवतात. कारण यामध्ये आकडेवारी प्रत्यक्ष अनुभवांमध्ये रूपांतरित होते आणि व्यापक समस्यांच्या तळाशी असलेल्या मानवी संघर्षाचे जिवंत चित्र उभे राहते. रामप्पासारख्या शेतकऱ्यांच्या कथांमधून एकेकाळी विविध पिकांची लागवड करणारी शेती आज भेगाळलेली आणि ओसाड कशी झाली, हे अपुऱ्या सिंचनसुविधा आणि अस्मानी हवामान परिस्थितीचे मूक साक्षीदार म्हणून समोर येते.
दोन वर्षांच्या प्रवासातून जन्मलेला दस्तऐवज
या पुस्तकाच्या ताकदीचा एक महत्त्वाचा भाग आहे. समीक्षकांनी त्यांच्या निवेदनशैलीचे वारंवार कौतुक केले आहे अतिरंजित शब्दप्रयोग, कृत्रिम भाषाशैली टाळून, ओसाड भागांतील दुष्काळ व आपत्तींवरील ठराविक स्वरूपाच्या वृत्तांकनांपेक्षा वेगळी, संयत आणि नेमकी निवेदनशैली लेखक यांनी स्वीकारली आहे आणि त्यामुळेच हे पुस्तक अकार्यक्षम धोरणांवर, प्रशासकीय असंवेदनशीलतेवर आणि राजकीय उदासीनतेवर एक तीव्र आरोपपत्र ठरते. हे पुस्तक प्रकाशित झाल्यानंतर त्याला आंतरराष्ट्रीय पातळीवरही मोठी मान्यता मिळाली. जगभरात प्रशंसित झालेले आणि शंभरहून अधिक विद्यापीठे व महाविद्यालयांत अभ्यासक्रमात समाविष्ट असलेले हे पुस्तक गॅब्रिएल गार्सिया मार्केझ, स्टड्स टर्कल आणि जॉन रीड यांसारख्या लेखकांच्या कृतींसह 'द सेंच्युरीज ग्रेटेस्ट रिपोर्टेज' (ऑर्डफ्रॉन्ट, २०००) या संग्रहातही समाविष्ट करण्यात आले आहे आणि भारतातील ग्रामीण दारिद्र्यावरील ग्रंथ म्हणून त्याची ओळख आहे.
प्रकाशनानंतर इतक्या वर्षांनीही वृत्तांकनाच्या व्याप्ती आणि गहनतेच्या बाबतीत हे पुस्तक अद्यापही अतुलनीय राहिले आहे आणि गरिबांच्या दैनंदिन संघर्षाचे तसेच त्यांना उन्नत करण्यासाठी केल्या जाणाऱ्या अनेकदा हास्यास्पद प्रयत्नांचे अंतरंग दर्शन ते घडवते. भारताचा मोठा भाग विकासाच्या नावाखाली अजूनही दुःख सोसत आहे, जेणेकरून थोडासाच वर्ग समृद्ध होऊ शकेल, आणि हे केवळ तीव्र कुप्रशासन उघड करत नाही, तर माध्यमांच्या वंचितांचा आवाज होण्यातील अपयशावरही ते एक विदारक टिपणी आहे.
कोण आहेत पी. साईनाथ?
पी . साईनाथ यांचे व्यक्तिगत चरित्रही या पुस्तकाच्या विश्वासार्हतेला बळकटी देते. ३७ वर्षांहून अधिक काळ पत्रकारिता आणि वृत्तांकनाचे काम करणाऱ्या लेखक यांनी त्यांतील पंचवीस वर्षांहून अधिक काळ संपूर्णपणे ग्रामीण भारतावरच लक्ष केंद्रित केले. २०१४ साली राजीनामा देण्यापूर्वी ते 'द हिंदू' या वृत्तपत्राचे ग्रामीण विभाग संपादक होते आणि अमर्त्य सेन यांनी त्यांना दुष्काळ व उपासमारीच्या विषयावरील जगातील महान तज्ज्ञांपैकी एक असे संबोधले आहे. २०११ सालापासून ते 'पीपल्स आर्काइव्ह ऑफ रुरल इंडिया' (पारी) या उपक्रमावर काम करत असून त्याचे संस्थापक-संपादक म्हणून ते कार्यरत आहेत आणि त्याच वर्षी अल्बर्टा विद्यापीठाने त्यांना त्या विद्यापीठाचा सर्वोच्च सन्मान असलेली सन्माननीय डॉक्टर ऑफ लेटर्स ही पदवी प्रदान केली. पत्रकारिता, साहित्य आणि सर्जनशील संवादकला या क्षेत्रात २००७ साली त्यांनी ‘रॅमन मॅगसेसे’ पुरस्कार स्वीकारला आणि हा सन्मान मिळवणाऱ्या मोजक्या भारतीयांपैकी ते एक आहेत.
विशेष उल्लेखनीय बाब म्हणजे, तीस वर्षांहून अधिक काळ ग्रामीण भारतावर पूर्णवेळ काम करणाऱ्या आणि बेचाळीस वर्षांची पत्रकारिता कारकीर्द असलेल्या साईनाथ यांनी जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठातून पदव्युत्तर शिक्षण घेतले आणि १९८० साली युनायटेड न्यूज ऑफ इंडियामध्ये रुजू झाल्यानंतर १९८२ साली ते मुंबईतील 'द डेली' या वृत्तपत्राचे विदेश संपादक आणि 'ब्लिट्झ' या साप्ताहिकाचे उपमुख्य संपादक बनले. १९९३ साली ब्लिट्झ सोडून त्यांनी संपूर्णपणे ग्रामीण दारिद्र्यावरील वृत्तांकनाला वाहून घेतले.
ग्रामीण भारताचा चालता-बोलता अभिलेख
समीक्षकांनीही या पुस्तकाची भरभरून प्रशंसा केली आहे. समीक्षकाच्या मते पी. साईनाथ यांनी गरिबांना तळटिपेतून मुख्य पानावर आणले आहे आणि भारतीय प्रजासत्ताकाच्या संपूर्ण चर्चाविश्वाचा एक महत्त्वाचा भाग त्यांना बनवले आहे. नित्यनेमाच्या क्षुल्लक वृत्तांकनापलीकडे जाऊ इच्छिणाऱ्या उमेदवार पत्रकारांसाठी हे पुस्तक एक आदर्श ठरते आणि हे उच्च दर्जाचे पत्रकारितेचे उदाहरण आहे. मुद्देसूद, सखोल संशोधित, चिकित्सक, उद्बोधक आणि उत्कट विचारांनी सजीव असलेले, जे शक्य तितक्या व्यापक वाचकवर्गापर्यंत पोहोचण्यास पात्र आहे. परदेशी समीक्षकांनीही या पुस्तकाची दखल घेतली. एका वृत्तानुसार, लेखक यांनी संपूर्ण उपखंडात पन्नास हजार मैलांचा प्रवास करून जवळजवळ प्रत्येक कोपऱ्यातील दारिद्र्याची जवळून पाहणी केली, आणि चार वर्षांनंतर लेखनासाठी सज्ज झाले आणि 'एव्हरीबडी लव्हज अ गुड ड्राॅट' हे या प्रदीर्घ प्रवासाचे हे पुस्तक फलित आहे.
एका वाचक-समीक्षकाने या पुस्तकाच्या व्यापक सामाजिक आशयावरही भाष्य केले आहे. मानव विकास निर्देशांकात भारताने अपेक्षेप्रमाणे फारशी प्रगती केलेली नाही, आणि वाढत्या जीडीपीसह मानव विकास निर्देशांकही वाढायला हवा होता, अशी अपेक्षा नव्वदच्या दशकात होती. रोजगारनिर्मिती करणाऱ्या सुधारणांच्या भाषेतच आजही दारिद्र्यावर चर्चा होते, परंतु शिक्षण, आरोग्य, योग्य कायदा अंमलबजावणी आणि चांगले पर्यावरण यांसारख्या मूलभूत निर्देशकांकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष केले जाते, असे या समीक्षणात नोंदवले आहे. जंगले कापली जातात तेव्हा सर्वाधिक प्रभावित होणारे हेच लोक असतात, आणि त्यातून त्यांना कोणताही फायदाही मिळत नाही, हे निरीक्षणही या समीक्षणात मांडले गेले आहे. पुस्तकाच्या अखेरच्या प्रकरणांत आपल्याच व्यवस्थांविरुद्ध लढणाऱ्या आणि कंत्राटदार, दारूचे लॉबी, पोलीस आणि राजकारणी यांच्याकडून येणाऱ्या प्रतिहल्ल्याला सामोरे जाण्याची तयारी असलेल्या लोकांच्या आशेच्या कथा दिसतात, आणि योग्य दिशेने केलेले छोटे प्रयत्नही दीर्घकालीन परिणाम घडवू शकतात, असे हे पुस्तक प्रतिपादन करते.
या पुस्तकाने भारतीय समाजातील विषमतेच्या मुळावरही बोट ठेवले आहे. एका जुन्या समीक्षणात याबद्दल सांगितले आहे की, डॉ. के. एन. राज यांनी ज्याला 'दोन भारत' असे संक्षिप्त आणि मार्मिक नाव दिले होते, ती वस्तुस्थिती या पुस्तकात ठळकपणे समोर येते, आणि उदारीकरण किंवा नेहरूवादाच्या गुणदोषांवरील कोणतीही चर्चा भारतातील या भीषण दारिद्र्याच्या मूळ कारणांची जागा घेऊ शकत नाही. या समीक्षणात पुढे असेही नोंदवले आहे की भारतातील उच्चभ्रू समाज, विशेषतः मध्यमवर्ग, याच 'विकासा'च्या संकल्पनेवर पोसला गेला आहे म्हणजे प्रत्यक्षात गरिबांच्या डोक्यावर आणि खांद्यावर उभा राहून आणि त्यामुळेच तो या विकासाच्या बळींपासून खूप दूर गेला आहे.
आजही, तीन दशकांहून अधिक काळानंतर, "एव्हरीबडी लव्हज अ गुड ड्राॅट" हे पुस्तक भारतातील ग्रामीण दारिद्र्य, शासकीय अनास्था आणि माध्यमांच्या जबाबदारीचा अभ्यास करणाऱ्या प्रत्येकासाठी संदर्भग्रंथ ठरते आणि ग्रामीण भारतातील विषमतेच्या मूलभूत संरचना अद्यापही कशा अबाधित आहेत, याचे एक तीव्र स्मरणही आहे. पीपल्स आर्काइव्ह ऑफ रुरल इंडियाच्या माध्यमातून पुस्तकातील काही उतारे आजही सर्वसामान्य वाचकांपर्यंत पोहोचवले जातात, जेणेकरून ग्रामीण भारताच्या या कथा अधिकाधिक लोकांपर्यंत पोहोचू शकतील, यातूनच पी.साईनाथ यांच्या कार्याची कालातीतता आणि सततची सामाजिक प्रस्तुतता अधोरेखित होते.
