विक्रांत पाटील
- प्रबोधनकार ठाकरे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाते म्हणजे दोन क्रांतिकारकांचा एक सामायिक संकल्प होता.
- या दोन युगपुरुषांच्या नात्याचा इतिहास म्हणजे केवळ राजकीय भेटींचा लेखाजोखा नाही, तो वैचारिक, सामाजिक आणि मानवी पातळीवरील एका दीर्घ सहप्रवासाची कहाणी आहे.
विसाव्या शतकाच्या पूर्वार्धात महाराष्ट्रात दोन असे व्यक्तिमत्त्व होते, जे वेगवेगळ्या मार्गांनी एकाच ध्येयासाठी लढत होते, जातिव्यवस्थेचा नाश आणि बहुजन समाजाची मुक्ती. एक होते केशव सीताराम ठाकरे उर्फ प्रबोधनकार ठाकरे... सत्यशोधक विचारांचे धगधगते प्रवक्ते, लेखक, वक्ते आणि समाजसुधारक. दुसरे होते डॉ. भीमराव रामजी आंबेडकर… जगाच्या व्यासपीठावर दलित मुक्तीची मशाल पेटवणारे महामानव. या दोन युगपुरुषांच्या नात्याचा इतिहास म्हणजे केवळ राजकीय भेटींचा लेखाजोखा नाही, तो वैचारिक, सामाजिक आणि मानवी पातळीवरील एका दीर्घ सहप्रवासाची कहाणी आहे.
प्रबोधनकारांची वैचारिक पार्श्वभूमी
प्रबोधनकार ठाकरे हे मूळचे चांद्रसेनीय कायस्थ प्रभू (सीकेपी) समाजातील. पण जातीची बंधने त्यांना कधीच मान्य नव्हती. महात्मा जोतीराव फुले यांच्या सत्यशोधक विचारांनी त्यांना प्रारंभापासूनच झपाटले होते. त्यांनी "प्रबोधन" हे नियतकालिक चालवले, ज्यात ब्राह्मणशाही, भिक्षुकशाही, अंधश्रद्धा आणि जातिव्यवस्था यांच्यावर अत्यंत आक्रमक लेखन केले. त्यांच्या या लेखनशैलीमुळेच त्यांना "प्रबोधनकार" ही पदवी मिळाली.
ते केवळ लिहित नसत तर ते प्रत्यक्ष कृतीही करत असत. बाल-जरठ विवाहाच्या विरोधात उघड आव्हान, हुंडाविरोधी चळवळ, मंदिर प्रवेशाच्या प्रश्नांवर भूमिका, हे सारे त्यांच्या कृतिशील स्वभावाचे दाखले होते. हाच स्वभाव त्यांना डॉ. आंबेडकरांच्या जवळ आणत होता.
१९२६ : दादर गणेशोत्सवाचा ऐतिहासिक प्रसंग
प्रबोधनकार आणि डॉ. आंबेडकर यांच्या नात्याचे सर्वात ठळक आणि ऐतिहासिक उदाहरण म्हणजे १९२६ सालचा दादर गणेशोत्सव प्रसंग. हा प्रसंग महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासात एक मैलाचा दगड ठरला.
प्रसंग काय होता?
दादरच्या गणेशोत्सवात ब्राह्मणेतर समाजाचा आग्रह होता की, गणपतीची पूजा एखाद्या अस्पृश्य व्यक्तीच्या हातून व्हावी. मात्र गणपती मंडळाचे ब्राह्मण पुढारी हे मान्य करण्यास अजिबात तयार नव्हते. हे पाहून प्रबोधनकार ठाकरे यांनी त्यांच्या स्वभावाला साजेसे पाऊल उचलले. मार्ग काढला नाही, तर मी गणपती फोडून टाकेन, असा बॉम्ब प्रबोधनकारांनी टाकला. हे विधान म्हणजे केवळ रागाच्या भरातले बोलणे नव्हते, ते एका समाजसुधारकाचे ठाम आव्हान होते. जातिव्यवस्थेने कुचंबलेल्या समाजाला मंदिरात आणि उत्सवात समान स्थान मिळाले नाही, तर असा उत्सव कशासाठी? हाच त्यांचा प्रश्न होता.
डॉ. आंबेडकरांची मध्यस्थी
त्यानंतर, डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर आणि रावबहादूर बोले यांच्या मध्यस्थीमुळे दलित नेते मडकेबुवांच्या हातची फुले ब्राह्मण पुजारी प्रत्यक्षात देवाला वाहील, असा मार्ग निघाला. हा तोडगा म्हणजे एक ऐतिहासिक तडजोड होती. दलित व्यक्तीच्या हाताने आणलेली फुले देवाच्या पायी वाहणे, हे त्या काळातील कठोर जातिव्यवस्थेच्या चौकटीत एक छोटेसे पण क्रांतिकारक पाऊल होते. डॉ. आंबेडकरांनी या प्रसंगी शांत पण प्रभावी मध्यस्थाची भूमिका बजावली, जी त्यांच्या व्यावहारिक समंजसपणाची साक्ष देते.
गणेशोत्सव बंद, नवरात्रोत्सवाचा जन्म
पुढच्या वर्षीपासून दादरचा गणेशोत्सव बंद पडला. प्रबोधनकारांनी गणपती बंद पाडला असा आरोप होऊ लागला. मात्र प्रबोधनकारांनी डगमगले नाहीत. 'लोकहितवादी संघ' ही संस्था स्थापन करून दादरला, आजच्या टिळक पुलाजवळच्या एका मैदानात सार्वजनिक नवरात्रोत्सव साजरा झाला. गुजराती गरबे आणि बंगाली दुर्गापूजा हे आधीपासून असतीलही, पण मूर्ती आणून देवीची महाराष्ट्रीय पद्धतीची नवरात्री सुरू करण्याचे श्रेय प्रबोधनकारांचेच. पालघरपासून कुलाब्यापर्यंतचा ब्राह्मणेतर समाज या उत्सवात सामील झाला. पुढच्याच वर्षी हा उत्सव संपूर्ण महाराष्ट्रात पसरला. आजही हा उत्सव दादरच्या खांडके चाळीत सुरू आहे, प्रबोधनकारांच्या कर्तृत्वाची ती जिवंत आठवण आहे. या संपूर्ण प्रसंगात डॉ. आंबेडकरांनी जी भूमिका बजावली, ती केवळ मध्यस्थाची नव्हती, ती एका समान विचाराच्या सहप्रवाशाची भूमिका होती.
वैचारिक साम्य : दोन भिन्न मार्ग, एकच ध्येय
महात्मा फुलेंचा वारसा : प्रबोधनकार आणि डॉ. आंबेडकर, दोघेही महात्मा जोतीराव फुले यांना आपले प्रेरणास्रोत मानत होते. फुलेंची सत्यशोधक चळवळ ही दोघांसाठीही वैचारिक पायाभरणी होती. महात्मा फुले यांच्या सत्यशोधनाचा विचार पुढे नेणारे आक्रमक विचारवंत, भिक्षुकशाहीचा कर्दनकाळ ठरलेले समाजसुधारक, असे प्रबोधनकारांचे वर्णन केले जाते, जे डॉ. आंबेडकरांशी असलेल्या त्यांच्या वैचारिक नात्याचे मूळ स्पष्ट करते.
जातिव्यवस्थेविरुद्ध समान भूमिका : दोघांचाही ब्राह्मणशाहीला विरोध होता, मात्र, त्याचे स्वरूप वेगळे होते. प्रबोधनकारांनी "खरा ब्राह्मण" या नाटकातून जातिव्यवस्थेवर सामाजिक प्रहार केला. महाराची सावली पडली तर माणूस महार होतो, मग ब्राह्मणाची सावली पडली तर तो ब्राह्मण होतो काय, अशी खोचक प्रश्न विचारण्याची परंपरा त्यांना त्यांच्या आजीकडून मिळाली होती, जी त्यांनी आयुष्यभर जपली. दुसऱ्या बाजूला डॉ. आंबेडकरांनी महाड चवदार तळे सत्याग्रह (१९२७) आणि काळाराम मंदिर प्रवेश सत्याग्रह (१९३०) यांद्वारे जातिव्यवस्थेला थेट आव्हान दिले. प्रबोधनकारांनी या आंदोलनांना नैतिक पाठिंबा दिला.
"प्रबोधन" आणि आंबेडकरी विचार : प्रबोधनकारांनी आपल्या "प्रबोधन" नियतकालिकातून अनेकदा डॉ. आंबेडकरांच्या भूमिकांना पाठिंबा दिला. शाहू महाराजांच्या प्रेरणेने सर्वत्र संचार करणारे सत्यशोधक जलसे आणि प्रबोधनकारांसारख्या काही लेखकांचे आक्रमक लेखन, यामुळे शहरापुरता मर्यादित असलेला सत्यशोधक विचार महाराष्ट्रातील बहुजन समाजापर्यंत पोहोचला, हे त्या काळातील परिवर्तनाचे चित्र स्पष्ट करते.
व्यक्तिगत स्नेह : "माझी जीवनगाथा"तील पाऊलखुणा
प्रबोधनकारांनी आपल्या "माझी जीवनगाथा" या आत्मचरित्रात अनेक प्रसंगांचे हृदयस्पर्शी वर्णन केले आहे. गोव्यापासून नागपूरपर्यंत सर्व महाराष्ट्र पायाखाली घालून महाराष्ट्रातील समाजाचे प्रत्यक्ष निरीक्षण केलेल्या महाराष्ट्राच्या एका पराक्रमी पुत्राच्या या आठवणी आहेत. त्यात डॉ. आंबेडकरांबद्दलचे उल्लेख हे आदर आणि जिव्हाळ्याने भरलेले आहेत. दोघांमधील हे नाते केवळ विचारांचे नव्हते, ते माणसाचे माणसाशी असलेल्या आदराचेही होते. एका सत्यशोधकाने दुसऱ्या क्रांतिकारकाला ओळखणे आणि त्याचे कार्य उचलून धरणे, हेच या नात्याचे खरे सौंदर्य होते.
ऐतिहासिक महत्त्व : एका नात्याचे मोल
प्रबोधनकार ठाकरे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाते महाराष्ट्राच्या सामाजिक इतिहासाच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण,
- एका सवर्ण समाजातील नेत्याने दलित मुक्तीच्या आंदोलनाला उघड पाठिंबा देणे, हे त्या काळात धाडसाचे होते.
- दादर गणेशोत्सव प्रसंगाने हे दाखवून दिले की, धार्मिक सण हे जातीय भेदांचे व्यासपीठ बनू नये, हा संदेश दोघांनीही एकत्र दिला.
- बहुजनांचे कैवारी म्हणून ओळखले जाणारे प्रबोधनकार आणि दलितांचे नेतृत्व करणारे डॉ. आंबेडकर यांच्या एकत्र येण्याने महाराष्ट्रात बहुजन ऐक्याचा एक वेगळा संदेश गेला.
- महाराष्ट्रभर सातत्याने फिरून विद्रोहाची पेरणी करणारे प्रबोधनकार आणि अस्पृश्यतेविरुद्ध कायदेशीर व सामाजिक लढा देणारे डॉ. आंबेडकर या दोघांनी मिळून महाराष्ट्रातील सामाजिक जागृतीची एक समृद्ध परंपरा निर्माण केली.
आज दोन महापुरुषांच्या विचारांना आठवतो, तेव्हा ...
प्रबोधनकार ठाकरे आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे नाते म्हणजे दोन क्रांतिकारकांचा एक सामायिक संकल्प होता. माणसाला माणसाचा दर्जा मिळाला पाहिजे. दादरच्या त्या गणेशोत्सवातील एक प्रसंग हे नाते किती खोल आणि कृतिशील होते, याची साक्ष देतो. ब्राह्मण पुजाऱ्याच्या हाताने दलित नेत्याच्या फुलांना देवाच्या पायी स्थान मिळवून देणे, हे कदाचित एकाला छोटे वाटेल, पण त्या काळाच्या संदर्भात ते एक महाक्रांती होती. आज या दोन महापुरुषांच्या विचारांना महाराष्ट्र आठवतो, तेव्हा लक्षात ठेवायला हवे की, जाती तोडण्याचे आणि जोडण्याचेही काम केवळ एका जातीतून येत नाही. ते येते माणसाच्या हृदयातून आणि प्रबोधनकार ठाकरे हे त्याचे जिवंत उदाहरण होते.
