दलित साहित्याचे विद्रोही शिल्पकार… 'अर्जुन डांगळे'

अरुण वाघ

• मराठी साहित्यविश्वात आणि आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की ज्यांचे कार्य केवळ साहित्यनिर्मितीपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजपरिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेचे वाहक बनते. अर्जुन ठमाजी डांगळे हे असेच एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व आहे. 

• साहित्यिक, सामाजिक कार्यकर्ते, विचारवंत, संघटक आणि आंबेडकरी चळवळीचे निष्ठावान कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी गेल्या अनेक दशकांपासून समाजमनावर आपला ठसा उमटविला आहे. 

• आज त्यांच्या ८१ व्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या साहित्यिक, सामाजिक आणि वैचारिक योगदानाचा गौरव करणे ही संपूर्ण मराठी समाजाची जबाबदारी आहे.

मराठी साहित्यविश्वात आणि आंबेडकरी चळवळीच्या इतिहासात काही व्यक्तिमत्त्वे अशी आहेत की ज्यांचे कार्य केवळ साहित्यनिर्मितीपुरते मर्यादित राहत नाही, तर ते समाजपरिवर्तनाच्या व्यापक प्रक्रियेचे वाहक बनते. अर्जुन ठमाजी डांगळे हे असेच एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व आहे. साहित्यिक, सामाजिक कार्यकर्ते, विचारवंत, संघटक आणि आंबेडकरी चळवळीचे निष्ठावान कार्यकर्ते म्हणून त्यांनी गेल्या अनेक दशकांपासून समाजमनावर आपला ठसा उमटविला आहे. आज त्यांच्या ८१ व्या वाढदिवसानिमित्त त्यांच्या साहित्यिक, सामाजिक आणि वैचारिक योगदानाचा गौरव करणे ही संपूर्ण मराठी समाजाची जबाबदारी आहे.

संघर्षमय जीवनाची वाटचाल

इ.स. १९४५ मध्ये मुंबई येथे जन्मलेल्या अर्जुन डांगळे यांनी अत्यंत प्रतिकूल सामाजिक परिस्थितीत आपले बालपण व्यतीत केले. जातिव्यवस्थेच्या अन्यायकारक रचनेचा अनुभव घेत असतानाच त्यांनी डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांच्या विचारांचा प्रभाव आत्मसात केला. शिक्षण, सामाजिक जाणीव आणि परिवर्तनवादी दृष्टिकोन यांच्या साहाय्याने त्यांनी स्वतःचे व्यक्तिमत्त्व घडविले. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी दिलेल्या समता, स्वातंत्र्य आणि बंधुतेच्या मूल्यांनी प्रेरित होऊन त्यांनी सामाजिक परिवर्तनाच्या कार्यात स्वतःला वाहून घेतले. त्यांच्या आयुष्याची दिशा ही समाजातील वंचित, शोषित आणि पीडित घटकांच्या मुक्तीसाठीच्या संघर्षाशी जोडली गेली.

दलित पँथरचे सहसंस्थापक

१९७० च्या दशकात महाराष्ट्रातील सामाजिक आणि सांस्कृतिक क्षेत्रात मोठी उलथापालथ घडवून आणणाऱ्या दलित पँथर चळवळीच्या संस्थापकांमध्ये अर्जुन डांगळे यांचे नाव अग्रक्रमाने घेतले जाते. दलित पँथर ही केवळ संघटना नव्हती, तर ती अन्यायाविरुद्धचा विद्रोह, आत्मसन्मानाची घोषणा आणि सामाजिक परिवर्तनाची चळवळ होती. या चळवळीने दलित तरुणांमध्ये नवचैतन्य निर्माण केले. समाजातील अन्यायाविरुद्ध निर्भीडपणे आवाज उठविण्याची प्रेरणा दिली. अर्जुन डांगळे यांनी या चळवळीच्या माध्यमातून सामाजिक न्याय, मानवी हक्क आणि संविधानिक मूल्यांसाठी सातत्याने संघर्ष केला. त्यांच्या कार्यामुळे दलित पँथर महाराष्ट्रापुरती मर्यादित न राहता राष्ट्रीय स्तरावर चर्चेचा विषय ठरली. 

आंबेडकरी चळवळीतील योगदान

अर्जुन डांगळे हे केवळ साहित्यिक नाहीत, तर ते आंबेडकरी चळवळीचे अभ्यासू विचारवंत आहेत. त्यांनी आपल्या लेखनातून आणि सामाजिक कार्यातून डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांच्या विचारांचे व्यापक प्रसारण केले. त्यांच्या मते सामाजिक परिवर्तनासाठी केवळ राजकीय संघर्ष पुरेसा नसून वैचारिक आणि सांस्कृतिक परिवर्तन आवश्यक आहे. त्यामुळे त्यांनी साहित्य, चळवळ आणि समाजकारण यांचा प्रभावी संगम घडवून आणला. रिपब्लिकन पार्टी ऑफ इंडियाच्या राज्य युनिटचे अध्यक्ष म्हणून त्यांनी राजकीय क्षेत्रातही कार्य केले. सामाजिक न्यायाच्या प्रश्नांना त्यांनी सातत्याने वाचा फोडली.

दलित साहित्याचे प्रभावी लेखक

अर्जुन डांगळे यांचे साहित्य हे दलित जीवनातील वेदना, संघर्ष, विद्रोह आणि परिवर्तनाच्या आकांक्षांचे प्रतिबिंब आहे. त्यांच्या लेखनात वास्तवाची तीव्रता आहे, सामाजिक विषमतेविरुद्धचा आक्रोश आहे आणि मानवी मुक्तीची तळमळ आहे.

त्यांच्या लेखनाने मराठी दलित साहित्याला नवी दिशा दिली. त्यांनी दलित साहित्याला केवळ अनुभवांचे साहित्य न ठेवता ते सामाजिक विश्लेषण आणि परिवर्तनाचे प्रभावी साधन बनविले. त्यांच्या साहित्याचे अनेक भारतीय आणि परदेशी भाषामध्ये अनुवाद झाले आहेत. त्यामुळे मराठी दलित साहित्याचा जागतिक स्तरावर परिचय घडवून आणण्यात त्यांचे मोठे योगदान आहे.

साहित्यसंपदा 

अर्जुन डांगळे यांनी विविध साहित्यप्रकारांत मोलाचे लेखन केले आहे. त्यांच्या प्रमुख ग्रंथांमध्ये खालील पुस्तकांचा समावेश होतो.

• दलित साहित्य : एक अभ्यास
• दलित विद्रोह
• ही बांधावरची माणसं
• मैदानातील माणसे
• नवा अजेंडा आंबेडकरी चळवळीचा
• कार्यकारणभाव : समाज आणि साहित्य 
• छावणी हालते आहे (कवितासंग्रह)

या पुस्तकांमधून त्यांनी दलित समाजाचे वास्तव, सामाजिक विषमता, परिवर्तनवादी विचार आणि आंबेडकरी चळवळीचे विविध पैलू प्रभावीपणे मांडले आहेत. 

साहित्य आणि समाज यांचा सेतू !

अर्जुन डांगळे यांचे वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांनी साहित्य आणि समाजकारण यांच्यातील दरी मिटविली. त्यांचे लेखन हे केवळ कलात्मक अभिव्यक्ती नसून ते सामाजिक जबाबदारीचे भान देणारे आहे. त्यांच्या कविता संवेदनशील आहेत, तर त्यांचे निबंध आणि समीक्षा अभ्यासपूर्ण आहेत. त्यांच्या लेखनातून वाचकाला सामाजिक वास्तवाचे भान येते आणि परिवर्तनासाठी प्रेरणा मिळते.

नव्या पिढीसाठी प्रेरणास्थान

आजच्या काळात सामाजिक न्याय, संविधानिक मूल्ये आणि मानवी हक्क यांविषयी जागरूकता निर्माण करण्याचे महत्त्व वाढले आहे. अशा वेळी अर्जुन डांगळे यांचे कार्य नव्या पिढीसाठी मार्गदर्शक ठरते. त्यांच्या विचारांत संघर्ष आहे, पण द्वेष नाही; विद्रोह आहे, पण विध्वंस नाही; परिवर्तनाची आस आहे, पण मानवतेचा विसर नाही. हीच त्यांची खरी ताकद आहे. 

अर्जुन डांगळे यांच्या साहित्यिक आणि सामाजिक कार्याचा विचार करताना त्यांच्या काही महत्त्वपूर्ण योगदानांचा विशेष उल्लेख करणे आवश्यक ठरते. दलित साहित्याच्या चळवळीला व्यापक स्वरूप देण्याबरोबरच त्यांनी मराठी साहित्याच्या मुख्य प्रवाहात वंचित समाजाच्या साहित्याला प्रतिष्ठा मिळवून देण्यासाठी सातत्याने प्रयत्न केले.मराठी साहित्य संस्कृती मंडळाचे अध्यक्ष म्हणून कार्यरत असताना त्यांनी लोकशाहीर अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्याच्या प्रकाशनासाठी विशेष पुढाकार घेतला. अण्णाभाऊ साठे यांचे साहित्य हे श्रमिक, कष्टकरी आणि वंचित समाजाच्या जीवनसंघर्षाचे दस्तऐवजीकरण करणारे साहित्य आहे. या साहित्याचे जतन, संवर्धन आणि नव्या पिढीपर्यंत पोहोचविण्याचे महत्त्व ओळखून अर्जुन डांगळे यांनी मंडळाच्या माध्यमातून अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्यप्रकाशनाला चालना दिली. त्यामुळे मराठी साहित्यविश्वाला अण्णाभाऊंच्या साहित्याचा नव्याने परिचय झाला आणि त्यांच्या साहित्यिक योगदानाचे पुनर्मूल्यांकन घडून आले.

दलित साहित्याच्या इतिहासात आणखी एक महत्त्वाची नोंद अर्जुन डांगळे यांच्या नावावर आहे. दलित पँथरचे सहसंस्थापक आणि क्रांतिकारी कवी नामदेव ढसाळ यांच्या ऐतिहासिक 'गोलपीठा' या कवितासंग्रहावर सर्वप्रथम चिकित्सक आणि अभ्यासपूर्ण परीक्षण लिहिण्याचा मान अर्जुन डांगळे यांना जातो. 'गोलपीठा'ने मराठी कवितेच्या आशय, भाषा आणि अभिव्यक्तीच्या परंपरागत चौकटी मोडून काढल्या. या संग्रहातील विद्रोही आशय, शोषितांच्या जीवनाचे वास्तववादी चित्रण आणि नव्या संवेदनशीलतेची जाणीव सर्वप्रथम ओळखून त्यावर समीक्षात्मक लेखन करणाऱ्या अभ्यासू समीक्षकांमध्ये अर्जुन डांगळे अग्रस्थानी होते.

नामदेव ढसाळ यांच्या कवितेतील सामाजिक आशय, भाषिक क्रांती आणि दलित अनुभवविश्वाचे साहित्यिक महत्त्व त्यांनी अचूकपणे अधोरेखित केले. त्यामुळे 'गोलपीठा' या संग्रहाच्या साहित्यिक स्वीकारात आणि दलित कवितेच्या वैचारिक मांडणीत अर्जुन डांगळे यांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे मानले जाते.

दलित पँथर : अधोरेखीत सत्य

अशा प्रकारे अर्जुन डांगळे हे केवळ लेखक, कवी किंवा सामाजिक कार्यकर्ते नाहीत, तर दलित साहित्याच्या इतिहासाचे अभ्यासक, संवर्धक आणि सांस्कृतिक चळवळीचे महत्त्वपूर्ण शिल्पकार आहेत. अण्णाभाऊ साठे यांच्या साहित्याच्या प्रकाशनासाठी केलेले प्रयत्न आणि नामदेव ढसाळ यांच्या 'गोलपीठा'चे सर्वप्रथम परीक्षण करून दाखविलेली साहित्यदृष्टी ही त्यांच्या व्यापक साहित्यिक योगदानाची साक्ष देणारी उदाहरणे आहेत. पाचएक वर्षे राजकीय, सामाजिक कार्य केलेल्या संघटनेचा इतिहास अर्जुन डांगळे यांनी 'दलित पँथर : अधोरेखीत सत्य' या पुस्तकात मांडला आहे.

चळवळींचा इतिहास नेहमीच वादग्रस्त असतो. चळवळ चालू असताना नोंदी, दाखले, पुरावे, संदर्भअथवा साक्षी जपून ठेवता येत नसतात. कारण ती चळवळ खरोखर ऐतिहासिक अन् सर्वथा नवी आहे असे कोणाला वाटत नसते. मराठी साहित्याची कोंडी फोडण्याचे महत्त्वाचे काम ज्या साठोत्तरी पिढीने केली तिचे अर्जुन डांगळे हे एक शिलेदार होते. या पिढीच्या लिटल मॅगझिन चळवळीत जसे ते होते तसेच त्याच्या पुढच्या दशकात उगवलेल्या दलित साहित्यचळवळीच्या पहिल्या फळीतही ते होते. त्यांच्या 'छावणी हलते आहे' या क्रांतीचे तत्त्वज्ञान मांडणाऱ्या कवितासंग्रहाने साहित्य वर्तुळात हलचल माजवली होती.

हे तत्त्वज्ञान केवळ तिखटजाळ शब्दांत मांडून त्याचेच भांडवल करणारे ते कवी नव्हते तर प्रत्यक्ष मैदानात उतरून त्यासाठी झुंजणारे हाडाचे कार्यकर्तेपणही त्यांच्यात होते. म्हणूनच 'दलित पॅन्थर'च्या स्थापनेतही ते अग्रभागी राहिले. हे कार्यकर्तेपणाचे बाळकडू त्यांना घरातच मिळाले. माटुंग्याच्या लेबर कॅम्पमध्ये त्यांचे बालपण गेले. हा परिसर म्हणजे दलित रिपब्लिकन कार्यकर्त्यांच्या चळवळीचा अड्डाच होता.अर्जुन डांगळे यांचे वडील उमाजी डांगळे हे रिपब्लिकन चळवळीत सक्रिय होते. त्यामुळे अण्णाभाऊ साठे, दादासाहेब गायकवाड, आचार्य अत्रे, बाबुराव बागुल असे नेते आणि साहित्यिक यांची त्यांच्या घरातच उठबस असे. त्यांचे विचार डांगळे यांच्या नेणिवेत झिरपले. हेच वैचारिक बळ घेऊन ते दलित पॅन्थरचा लढा आणि दलित साहित्य चळवळ यात अग्रभागी राहिले.

नेल्सन मंडेला यांना भेटले तो क्षण

अखिल दलित साहित्याचे संपादन करण्याचे मोठे काम त्यांनी केले. त्यांनी संपादित केलेल्या 'पॉयझन्ड ब्रेड' या भारतीय दलित साहित्याच्या ग्रंथाची कीर्ती तर नेल्सन मंडेला यांच्यापर्यंत पोचली आणि ९८ साली डांगळे जेव्हा दक्षिण आफ्रिकेच्या दौऱ्यावर गेले तेव्हा मंडेला यांनी आपल्या आत्मचरित्राची प्रत स्वाक्षरी करून डांगळेंना भेट दिली.अर्जुन डांगळे यांना राजकीय भान उत्तम होते. त्यामुळे राज्यपातळीवर तिसऱ्या आघाडीचा समर्थ पर्याय उभा करण्यासाठी भारिप-बहुजन महासंघाच्या स्थापनेत त्यांनी प्रकाश आंबेडकर, मखराम पवार यांच्या बरोबरीने वाटा उचलला. आता त्यांनी प्रकाश आंबेडकरांची संगत सोडून रामदास आठवले यांच्या पक्षाचे प्रवक्तेपद स्वीकारले आहे.

पण त्यांचे समाजवादी, आंबेडकरी आणि कम्युनिस्ट या तिन्ही विचारधारांशी आणि कार्यर्कत्यांशी त्यांचे उत्तम जुळते. त्यांच्या समंजस समन्वयवादी भूमिकेमुळेच प्रगतीशील लेखक संघापासून साने गुरुजी राष्ट्रीय स्मारक ट्रस्टपर्यंत सर्वत्र त्यांचा संचार राहिला. गेली काही वर्षे त्यांनी आंतर भारती साहित्य संवाद या अनुवादासाठी चालवल्या जाणाऱ्या चळवळीचे समन्वयक म्हणून बजावलेले काम लक्षणीय आहे.

मराठी साहित्यक्षेत्रात मराठी साहित्यिकांसाठी उदंड पुरस्कार असले तरी अन्य भारतीय भाषांमधील लेखकाचा गौरव करणारा एकही पुरस्कार नाही. अशावेळी चेन्नईची बुकसेलर्स अॅण्ड पब्लिशर्स ऑफ साऊथ इंडिया ही संस्था तमिळेतर भाषेतील साहित्यिकांना एक लाख रुपयांचा घसघशीत पुरस्कार देते आणि त्या पुरस्कारासाठी मराठीतील ज्येष्ठ लेखक अर्जुन डांगळे यांची निवड झाली. त्यांच्या या समग्र जीवनभानाचा गौरव दक्षिणेतील 'कला अय्यंगार' पुरस्काराने झाला आहे. त्यांच्या विचारांत संघर्ष आहे, पण द्वेष नाही; विद्रोह आहे, पण विध्वंस नाही; परिवर्तनाची आस आहे, पण मानवतेचा विसर नाही. हीच त्यांची खरी ताकद आहे.