शंतनू खुजे
- 'तुमचं मूल डोळ्यांवर पट्टी बांधून पुस्तक वाचू शकतं, रंग ओळखू शकतं, सायकल चालवू शकतं, अगदी सहाव्या इंद्रियाच्या मदतीने वस्तूंची माहिती मिळवू शकतं,' असा दावा करणारे 'इंट्युशन' आणि 'मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन'सारखे अभ्यासक्रम गेल्या काही वर्षांत मोठ्या प्रमाणावर लोकप्रिय झाले आहेत. विशेषत: श्री शरी रवीशंकर यांच्या ‘आर्ट ऑफ लिव्हिंग’ संस्थेचा तसा दावा आहे.
- लाखो मुलांनी हे प्रशिक्षण घेतल्याचा दावा केला जात असला, तरी या दाव्यांना वैज्ञानिक आधार आहे का?
- न्यूरोसायन्स, वैद्यकीय विज्ञान आणि अंधश्रद्धा निर्मूलन कार्यकर्ते या दाव्यांकडे कसं पाहतात? 'इंट्युशन'च्या नावाने नेमकं काय शिकवलं जातं आणि त्यामागचं वास्तव काय आहे, याचा घेतलेला हा शोध.
लहानपणी ‘आंधळी कोशिंबीर’ खेळताना डोळ्यांवर पट्टी बांधली असली तरी चोरून पट्टीच्या फटीतून पाहण्याचा मोह आपल्यापैकी अनेकांना झाला असेल. पण हेच काम जेव्हा मोठी माणसं स्वतः किंवा लहान मुलांकडून करू लागतात, तेव्हा त्याला अचानक ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’, ‘ब्रेन बॅलन्सिंग’, ‘वेलनेस अॅक्टिव्हिटी’, 'इंट्युशन' अशी आकर्षक नावं दिली जातात. इतकंच नव्हे, तर महाभारतातील गांधारीच्या संदर्भाचा आधार घेत त्याला ‘गांधारी विद्या’ असंही संबोधलं जातं. महाभारतातील अंध धृतराष्ट्राची पत्नी गांधारीने पतीवरच्याच्या निष्ठेमुळे आयुष्यभर डोळ्यांवर पट्टी बांधली होती. मात्र तरीही ‘दिव्यदृष्टी’मुळे ती डोळ्यांवर पट्टी असतानाही बघू शकत होती, असा उल्लेख महाभारतात आहे. याच दिव्यदृष्टीला ‘गांधारी विद्या’ असेही म्हटले जाते.
या पौराणिक संदर्भाचा आधार घेत भारतात काही वर्षांपूर्वी डोळ्यांवर पट्टी बांधून पाहू शकतो, असा दावा करणाऱ्या किशोरवयीन मुलींच्या व्हिडिओंपासून सुरू झालेला हा प्रकार आता स्वतःला ‘गुरू’ किंवा ‘ईश्वरपुरुष’ म्हणवणाऱ्या व्यक्तींपर्यंत पोहोचला आहे. या ‘तथाकथित’ कलेचे आपण ‘आचार्य’ असल्याचा दावा करत तिचा प्रचार केला जात आहे. हिंदुत्ववादी विचारसरणीच्या काही प्रभावशाली व्यक्तींनीही या दाव्यांना पाठिंबा दिल्याचं दिसून येतं. त्यात राजीव मल्होत्रा, विजय भटकर, श्री श्री रविशंकर, खासदार हेमामालिनी, माजी केंद्रीय मंत्री स्मृती इराणी, अभिनेत्री प्राजक्ता माळी यांसारख्या नावांचा उल्लेख केला जातो.
तुमचं मूल डोळ्यांवर पट्टी बांधून पुस्तक वाचू शकतं…?
"तुमचं मूल डोळ्यांवर पट्टी बांधून पुस्तक वाचू शकतं, रंग ओळखू शकतं, वस्तू ओळखू शकतं…" असा दावा कोणी केला, तर कोणत्याही पालकाला कुतूहल वाटणं स्वाभाविक आहे. असा दावा करण्यात सध्या श्री श्री रवीशंकर आघाडीवर आहेत. गेल्या काही वर्षांत श्री श्री रवीशंकर यांच्या आर्ट ऑफ लिव्हिंग संस्थेचा 'इंट्युशन' (Intuition Process) हा कार्यक्रम अशाच दाव्यांमुळे चर्चेत आला आहे. आर्ट ऑफ लिव्हिंग संस्थेच्या अधिकृत वेबसाइटवर या कार्यक्रमामुळे मुलांना "Access the 6th Sense" म्हणजेच सहाव्या इंद्रियाचा वापर करता येतो आणि त्याचं प्रात्यक्षिक डोळ्यांवर पट्टी बांधून पुस्तक वाचणे (blindfold reading), रंग ओळखणे किंवा वस्तू ओळखणे अशा उपक्रमांतून दाखवलं जातं, असा दावा करण्यात आला आहे. तसेच हा कार्यक्रम मुलांची अंतर्ज्ञान क्षमता, निर्णयक्षमता आणि शिकण्याची क्षमता विकसित करतो, असंही नमूद करण्यात आलं आहे.
देशभरात ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’, ‘ब्रेन बॅलन्सिंग’, ‘वेलनेस अॅक्टिव्हिटी’, 'इंट्युशन' अशा कोर्सेसची चलती सुरू झाली आहे.
या 'इंट्युशन' कोर्समुळे मनाची चेतना जागृत होते. हा कोर्स केल्याने मुले डोळ्यांवर पट्टी बांधून वाचू शकतात, सायकल चालवू शकतात, तसेच क्रिकेटदेखील खेळू शकतात. केवळ एवढेच नाही तर मनाच्या सामर्थ्याने हातातल्या चमच्याकडे बघून आणि त्याच्याशी बोलून तो चमचा वाकवू शकतात. कोर्सच्या दुसऱ्या टप्प्यात सफरचंदावर नजर स्थिर केली की सफरचंद आपोआप कापले जाते. काही लाख मुलांनी हा कोर्स केला आहे, असादेखील आर्ट ऑफ लिव्हिंग संस्थेचा दावा आहे. इंद्रियजन्य ज्ञानाच्या पलीकडे जाऊन देखील अंतर्मनाची ताकद वाढवून अनेक अशक्य गोष्टी करता येऊ शकतात, असा या मागचा साधारण दावा आहे.
पण अशा दाव्यांकडे विज्ञान कसं पाहतं?
हे दावे पाहून पालकांना आश्चर्य वाटणं स्वाभाविक आहे. पण अशा दाव्यांकडे विज्ञान कसं पाहतं? विज्ञानाचा पहिला नियम अतिशय साधा आहे तो म्हणजे, असाधारण दाव्यांसाठी असाधारण पुरावे आवश्यक असतात. एखाद्याने "मी रोज ध्यान करतो" किंवा "ध्यानामुळे माझं मन शांत होतं" असं म्हटलं, तर तो वैयक्तिक अनुभव असू शकतो. पण जर कोणी "ध्यानामुळे मुलं डोळे बंद असतानाही वाचू शकतात" किंवा "पाच इंद्रियांच्या पलीकडे माहिती मिळवू शकतात" असा दावा करत असेल, तर तो वैयक्तिक अनुभव राहात नाही; तो वैज्ञानिक तपासणीचा विषय बनतो.
विज्ञानात कोणताही दावा स्वीकारण्यासाठी तीन मूलभूत निकष असतात. पहिला म्हणजे दावा नियंत्रित परिस्थितीत तपासता आला पाहिजे. दुसरा म्हणजे तो प्रयोग स्वतंत्र संशोधकांनी पुन्हा केला तरी तसाच परिणाम मिळाला पाहिजे आणि तिसरा म्हणजे त्या दाव्याचं स्पष्टीकरण उपलब्ध वैज्ञानिक ज्ञानाशी सुसंगत असलं पाहिजे.
हा कोर्स केल्याने मुले डोळ्यांवर पट्टी बांधून वाचू शकतात, सायकल चालवू शकतात, तसेच क्रिकेटदेखील खेळू शकतात असे दावे करण्यात येत आहेत.
उदाहरणार्थ, जर एखादं मूल डोळ्यांवर पट्टी बांधून पुस्तक वाचू शकतं, असा दावा केला जात असेल, तर प्रयोगात वापरलेली पट्टी पूर्णपणे प्रकाशरोधक आहे का, कोणत्याही कोनातून पाहता येत नाही ना, पुस्तक किंवा रंग आधीपासून माहीत नाहीत ना, सूचक इशारे मिळत नाहीत ना, याची काटेकोर तपासणी करावी लागते. त्यानंतर तोच प्रयोग स्वतंत्र संशोधकांनी वेगळ्या ठिकाणी करूनही तसाच परिणाम मिळायला हवा. हीच वैज्ञानिक पद्धतीची कसोटी आहे.
मानसशास्त्र आणि न्यूरोसायन्स या क्षेत्रांतील संशोधन असं दाखवतं की मानवी मेंदू निरीक्षण, स्मरणशक्ती, अनुभव आणि सूक्ष्म संकेत यांच्या आधारे अनेकदा अतिशय जलद निष्कर्ष काढतो. यालाच आपण दैनंदिन भाषेत 'अंतर्ज्ञान' म्हणतो. मात्र हे 'अंतर्ज्ञान' म्हणजे पाच इंद्रियांपलीकडची किंवा अलौकिक क्षमता आहे, असा निष्कर्ष विज्ञान काढत नाही.
श्री श्री रवीशंकर यांच्या ‘इंट्युशन कोर्स’वर प्रश्नचिन्ह
‘आर्ट ऑफ लिव्हिंग’च्या वेबसाइटवर संस्थेने या कार्यक्रमावर भारत, युरोप आणि अमेरिकेत संशोधन सुरू असल्याचं नमूद केलं आहे. काही प्राथमिक अभ्यासांचाही उल्लेख करण्यात आला आहे. मात्र त्याचबरोबर वेबसाइटवरच "Results might vary" म्हणजेच परिणाम व्यक्तीनुसार बदलू शकतात, अशी नोंदही आहे.
याच कारणामुळे 'ब्लाइंडफोल्ड रीडिंग', 'मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन' किंवा 'एक्स्ट्रा सेन्सरी' क्षमतांबाबत संशोधकांनी आणि वैज्ञानिकांनी प्रश्न उपस्थित केले आहेत.
श्री श्री रवीशंकर यांच्या आर्ट ऑफ लिव्हिंग संस्थेने अशाप्रकारचे कोर्स सुरू केले आहेत.
महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निमुर्लन समितीचे कार्यकर्ते हमीद दाभोलकर यांनी यासंदर्भात हा इंट्युशन कोर्स मागे घ्यावा अथवा महाराष्ट्र अंनिसमार्फत अशा दाव्यांसाठी देण्यात येणारे ५१ लाखांचे आव्हान तरी स्वीकारावे असे खुले आव्हान दिले आहे.
डॉ. हमीद दाभोलकर म्हणतात की,
श्री श्री रवीशंकर यांच्या इंट्युशन कोर्समधील दाव्यांची उपलब्ध वैद्यकीय ज्ञानाच्या प्रकाशात तपासणी केली असता दिसून येतं की डोळ्यांना मिळणारा प्रकाश हा अगदी नीट पद्धतीने बंद केला तर समोर असलेली वस्तू दिसणं अशक्य आहे. महाराष्ट्र अंनिस कार्यकर्त्यांनी हे अनेक वेळा अनेक ठिकाणी सिद्ध करून दाखवले आहे, जर अंतर्ज्ञानामुळे दिसतं असा दावा कोणी करत असेल तर एक साधी चाचणी करता येते. ज्या वस्तूची तपासणी करायची आहे ती वस्तू जिथे नजर जाणार नाही अशा डोक्याच्या मागच्या बाजूला धरली किंवा शेजारच्या खोलीत ठेवून ओळखायला लावली तर ती वस्तू ओळखणे अशक्य आहे. कोणताही मेंदू विकारतज्ज्ञ किंवा नेत्ररोगतज्ज्ञ हे सहज सांगू शकतो. 'इंडियन मेडिकल असोसिएशन', मेंदू विकारतज्ज्ञांची राष्ट्रीय संघटना नेत्र विकारतज्ज्ञांची राष्ट्रीय संघटना यांनी अशा दाव्यांविषयी भूमिका घेणे आवश्यक आहे.
दावा सिद्ध करा अन्यथा…‘अंनिस’चे आव्हान
जर हाताने दाब देऊन डोळे घट्ट बंद केले अथवा डोळ्यांवर आतून काळा रंग दिलेला आणि घट्ट बसणारा पोहण्याचा चष्मा लावला तर या गोष्टी ओळखता येत नाहीत. आजूबाजूला पूर्ण अंधार करून तसेच संपूर्ण अंध मुलांनादेखील कितीही प्रशिक्षण दिले तरी अशा प्रकारे वस्तू ओळखता येत नाहीत. यात वाकवले जाणारे चमचे हे आधीच कमकुवत करून ठेवले असतात आणि हाताचा थोडा दाब टाकून ते सहज वाकवता येतात. महा अंनिसचे अनेक कार्यकर्ते ही हातचलाखी करून दाखवतात. महाराष्ट्रातील अनेक जिल्हे तसेच केरळ, गुजरात, कर्नाटकसारख्या राज्यांत असे प्रशिक्षण वर्ग भरमसाट मोबदला घेऊन सुरू आहेत या वर्गामधून विद्यार्थी आणि पालक यांची मोठ्या प्रमाणात फसवणूक होते. बालहक्क आयोगानेदेखील यात लक्ष घालणे आवश्यक आहे अशी मागणी दाभोलकर यांनी केली आहे.
महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निमुर्लन समितीच्या हमीद दाभोलकर यांनी इंट्युशन कोर्स मागे घ्यावा अथवा अशा दाव्यांसाठी देण्यात येणारे ५१ लाखांचे आव्हान स्वीकारावे असे खुले आव्हान दिले आहे.
महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समितीची भूमिका कोणत्याही विशिष्ट धर्म, पंथ किंवा संस्थेविरोधात नाही. आमचा विरोध हा केवळ अवैज्ञानिक, अप्रमाणित आणि लोकांची दिशाभूल करणाऱ्या दाव्यांना आहे. एखादा दावा करणाऱ्याने तो वैज्ञानिक कसोटीवर सिद्ध करावा, हीच आमची भूमिका आहे. विज्ञानाला प्रश्नांची भीती वाटत नाही; उलट विज्ञान प्रश्न विचारण्यालाच प्रोत्साहन देते. श्री श्री रवी शंकर आणि त्यांची आर्ट ऑफ लिव्हिग संस्था हे ज्या अध्यात्माविषयी बोलतात त्यामध्ये सत्यशोधनाला खूप महत्त्वाचे स्थान आहे, त्यामुळे हा इंट्युशन कोर्स मागे घ्यावा अथवा महाराष्ट्र अंनिसमार्फत अशा दाव्यांसाठी देण्यात येणारे ५१ लाखांचे आव्हान तरी स्वीकारावे, असे आव्हान महाराष्ट्र अंधश्रद्धा निर्मूलन समिती दिले आहे.
कर्नाटकचे अंधश्रद्धा निर्मूलन कार्यकर्ते आणि फेडरेशन ऑफ इंडियन रॅशनॅलिस्ट असोसिएशनचे राष्ट्रीय अध्यक्ष नरेंद्र नायक यांनी या अशा प्रकाराच्या दाव्यांना सर्वप्रथम उघडकीस आणले. मात्र त्यापूर्वी ही तथाकथित विद्या सुरू कशी झाली, कोणी जन्माला घातली यासाठी जरा मागे जावं लागेल.
'मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन'चा जागतिक प्रवास
डोळ्यांवर पट्टी बांधूनही पाहता येतं, या तथाकथित ‘चमत्कारिक’ शक्तीचा उल्लेख सर्वप्रथम विविध संस्कृतींमधील स्वयंघोषित ‘ओरॅकल’ किंवा दैवी संदेशवाहक असल्याचा दावा करणाऱ्या पुजाऱ्यांकडे आढळतो. हे पुजारी स्वतःला दैवी शक्तीचे माध्यम असल्याचं सांगत असत. पुढे अनेक जादूगारांनीही आपल्या प्रयोगांमध्ये अशा प्रकारचा समावेश केला. मात्र, जादूच्या प्रयोगांमधून हे स्पष्ट करण्यात आलं की हे कोणत्याही अलौकिक शक्तीचं प्रदर्शन नसून विशिष्ट युक्त्या आणि हातचलाखीचा भाग आहे. परिणामी अशा अनेक दाव्यांमागील फसवणूक उघडकीस आली.
आजही युरोपमध्ये व्याचेस्लाव एम. ब्रॉन्निकोव्ह यांनी विकसित केलेली ‘ब्रॉन्निकोव्ह मेथड’ नावाची पद्धत काही ठिकाणी प्रचारात आहे. या पद्धतीद्वारे माणसाचा ‘तिसरा डोळा’ सक्रिय होतो, असा दावा केला जातो. मात्र, Eso TV International या संस्थेने केलेल्या एका प्रात्यक्षिकातून या दाव्यांची चिकित्सा करण्यात आली. त्यांच्या निरीक्षणानुसार, या पद्धतीचं प्रशिक्षण घेतलेल्या व्यक्तींच्या डोळ्यांवर बांधलेली पट्टी पूर्णपणे प्रकाशरोधक नसते. नाकाजवळ आणि डोळ्यांवरील आवरणाच्या मधल्या अतिशय छोट्या फटीतून त्यांना प्रत्यक्षात पाहता येतं. त्यामुळे हा ‘तिसऱ्या डोळ्याचा’ चमत्कार नसून साधा दृश्य संकेतांचा वापर असल्याचं त्यांनी दाखवून दिलं.
याच धर्तीवर जपानमधील माकोटो शिचिदा यांनी विकसित केलेल्या ‘शिचिदा मेथड ऑफ एज्युकेशन’ चीही चर्चा केली जाते. या पद्धतीमुळे मुलांची बुद्धिमत्ता असामान्य पातळीवर विकसित होते आणि ‘संपूर्ण मेंदूचा कार्यक्षम वापर’ करता येतो, असा दावा केला जातो. ही पद्धत अनेक दशकांपासून अस्तित्वात असल्याचं सांगितलं जात असलं, तरी आजपर्यंत जगातील कोणत्याही देशाच्या औपचारिक शालेय शिक्षण व्यवस्थेत ती व्यापक प्रमाणावर स्वीकारली गेल्याचं दिसून येत नाही.
सामाजिक कार्यकर्ते नरेंद्र नायकांनी कसा केला भांडाफोड?
नरेंद्र नायक यांचा दावा आहे की, गेल्या जवळपास दशकभरापासून या प्रकाराकडे लक्ष ठेवणारा निरीक्षक म्हणून या संपूर्ण प्रवाहाचा क्रमवार आढावा ते देऊ शकतात. या दाव्यांशी त्यांचा पहिला प्रत्यक्ष संबंध २०१० मध्ये आला असल्याचे ते सांगतात.
नरेंद्र नायक एक किस्सा सांगतात. ‘’दिल्लीतील कडक उन्हाळ्याचे दिवस होते. त्यावेळी लाइव्ह इंडिया या वृत्तवाहिनीने मला त्यांच्या स्टुडिओमध्ये बोलावलं होतं. कारण, रंजना अग्रवाल नावाच्या एका मुलीबद्दल असा दावा करण्यात येत होता की ती डोळ्यांवर पट्टी बांधूनही पाहू शकते. या दाव्याची पडताळणी करण्यासाठी स्टुडिओमध्ये एका स्वयंघोषित धर्मगुरूसोबत एक नेत्ररोगतज्ज्ञ आणि मी उपस्थित होतो.
कर्नाटकचे अंधश्रद्धा निर्मूलन कार्यकर्ते आणि फेडरेशन ऑफ इंडियन रॅशनॅलिस्ट असोसिएशनचे राष्ट्रीय अध्यक्ष नरेंद्र नायक यांनी या अशा प्रकाराच्या दाव्यांना सर्वप्रथम उघडकीस आणले.
रंजना तिच्या आई आणि भावासह आली होती. त्यांच्या हातात भारत सरकारच्या विज्ञान आणि तंत्रज्ञान विभागाने (Department of Science and Technology) दिल्याचा दावा करण्यात आलेलं एक प्रमाणपत्र होतं. ते प्रमाणपत्र जणू या विलक्षण क्षमतेला अधिकृत मान्यता देत असल्याचं भासवण्यात येत होतं. क्षणभर अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती की, भारत सरकारच जणू एखाद्या ‘वैज्ञानिक क्रांती’ची घोषणा करत आहे, म्हणजे प्रकाश डोळ्यांच्या रेटिनावर न पडताही होमो सेपियन्स पाहू शकतो, असा दावा मान्य करत आहे!’’
या प्रकरणावर मोठा गदारोळ झाला. विविध स्तरांवर प्रश्न उपस्थित झाले, वाद निर्माण झाले आणि काही काळ हा विषय चर्चेत राहिला. मात्र, नंतर हळूहळू ही चर्चा थंडावली. तोपर्यंत मात्र आणखी एका नव्या दाव्याने डोकं वर काढलं होतं, ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’. जपानी शिक्षणतज्ज्ञ माकोटो शिचिदा यांनी विकसित केल्याचा दावा असलेल्या एका तथाकथित ‘नवीन तंत्रा’च्या माध्यमातून मुलांची बुद्धिमत्ता, स्मरणशक्ती आणि शिकण्याची क्षमता विलक्षण वाढवता येते, असा प्रचार सुरू झाला. या पद्धतीचं सर्वात आकर्षक वैशिष्ट्य म्हणून डोळ्यांवर पट्टी बांधलेल्या मुलांना पाहता येतं, असा दावा करण्यात येत होता. याच दाव्याच्या आधारे ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’ हा एक स्वतंत्र उद्योग बनू लागला.
पट्टीआडून दिसतं की फटीतून?
२०१५ च्या सुमारास नरेंद्र नायक यांच्या मूळ गावी, मंगळुरूमध्ये, ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’ या अभ्यासक्रमाच्या जाहिराती त्यांच्या नजरेस पडल्या. या अभ्यासक्रमात पाच ते अठरा वर्षे वयोगटातील मुलांना विशेष प्रशिक्षण देऊन डोळ्यांवर पट्टी बांधल्यानंतरही वस्तू ओळखता येतात, रंग सांगता येतात आणि इतर अनेक गोष्टी करता येतात, असा दावा केला जात होता. या दाव्याची शहानिशा करण्यासाठी त्यांनी सार्वजनिकरीत्या पाच लाख रुपयांच्या बक्षिसाची घोषणा केली. डोळ्यांवर पूर्णपणे प्रकाशरोधक पट्टी बांधल्यानंतरही कोणाला हे कौशल्य सिद्ध करता आलं, तर हे बक्षीस देण्याची तयारी त्यांनी दर्शवली.
हे आव्हान केरळमधील विनोज सुरेंद्रन नावाच्या एका व्यक्तीने स्वीकारलं. त्यानंतर कोझिकोड येथे सार्वजनिक प्रात्यक्षिक आयोजित करण्याचं ठरलं. सभागृह निश्चित करण्यात आलं, त्याचं भाडंही भरलं गेलं आणि माध्यमांमधून या कार्यक्रमाची मोठ्या प्रमाणावर प्रसिद्धी झाली. मात्र, अपेक्षेप्रमाणेच कार्यक्रमाच्या काही दिवस आधी सुरेंद्रन यांनी माघार घेतली. त्यांचं स्पष्टीकरण असं होतं की, “आमची मुलं अशा शत्रुत्वाच्या वातावरणात त्यांची क्षमता दाखवू शकत नाहीत. इतकंच नव्हे, तर ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’चं प्रशिक्षण घेतल्याचा दावा करणाऱ्या आणि आपल्या मुलांना आमच्यासमोर घेऊन आलेल्या पालकांनाही हे कथित कौशल्य सिद्ध करता आलं नाही. सार्वजनिकरीत्या झालेल्या या पडताळणीत हे दावे पूर्णपणे फोल ठरले, अशी माहिती नरेंद्र नायक देतात.
या प्रकाराचा भांडाफोड होत असतानाच त्याने नव्याने रूप धारण करण्यास सुरुवात केली. मध्य प्रदेश, दिल्ली, मुंबई आणि देशातील इतर अनेक शहरांमध्ये नरेंद्र नायक यांच्या संस्थेने अशा दाव्यांची पडताळणी करून अनेक प्रकरणे उघडकीस आणले. मात्र, या काळात आणखी एक बदल दिसून आला. सुरुवातीला काही प्रशिक्षण संस्था आणि व्यावसायिक गटांपुरता मर्यादित असलेला हा प्रकार नंतर स्वयंघोषित आध्यात्मिक गुरूंच्याही क्षेत्रात पोहोचला होता. प्रत्येकाने त्याच संकल्पनेला वेगवेगळं नाव देत तिचा प्रचार सुरू केला.
आर्ट ऑफ लिव्हिंगचे संस्थापक श्री श्री रविशंकर यांनी या प्रक्रियेला ‘Intuition Process’, ‘Prajna Yoga’ अशा नावांनी सादर केलं. या कार्यक्रमांद्वारे मुलांची अंतर्ज्ञानशक्ती विकसित होते आणि डोळ्यांवर पट्टी बांधूनही त्यांना वस्तू ओळखता येतात, असे दावे करण्यात आले. त्यानंतर या प्रवाहात सहभागी झालेल्यांमध्ये ए. सेकरन, अर्थात नित्यानंद, यांचाही समावेश झाला. नित्यानंद यांच्या अनुयायांनी असे अनेक व्हिडिओ प्रसारित केले, ज्यात डोळ्यांवर पट्टी बांधलेल्या मुलांना लोकांच्या शरीरातील कथित व्याधी किंवा समस्या ओळखता येतात, असा दावा करण्यात आला. मात्र, हे दावे सार्वजनिक आणि स्वतंत्र पडताळणीसाठी सिद्ध करण्याचं आव्हान दिल्यानंतर त्यांच्याकडून त्याला प्रतिसाद मिळाला नाही. उलट, त्यांच्या अनुयायांकडून वैचारिक उत्तरांऐवजी वैयक्तिक शाप आणि धमक्यांचाच आधार घेतला गेला.
नरेंद्र नायक पुढे सांगतात की, हा प्रवाह लवकरच भारतापुरता मर्यादित राहिला नाही. विशेषतः अमेरिकेतील हिंदू समाजातही अशा प्रकारच्या कार्यशाळा आणि शिबिरांचं आयोजन होऊ लागलं. या कार्यक्रमांना ‘Heartfulness Dhyanotsav’, ‘Wellness Fest’, ‘Brighter Minds’ अशी आकर्षक नावं देण्यात आली. अशाच प्रकारचे काही कार्यक्रम भारतीय व्यवस्थापन संस्था, बंगळुरू (IIM Bangalore) यांसारख्या प्रतिष्ठित संस्थांमध्येही आयोजित करण्यात आले होते.
या दाव्यांना फेडरेशन ऑफ इंडियन रॅशनॅलिस्ट असोसिएशनने आव्हान देत कर्नाटक मेडिकल कौन्सिलकडे त्यांच्याविरोधात तक्रार दाखल केली. याशिवाय डोळ्यांवर पट्टी बांधून पाहण्याच्या क्षमतेबाबत केले जाणारे जाहिरातीतील दावे दिशाभूल करणारे असल्याचा आरोप करत संघटनेने Advertising Standards Council of India (ASCI) कडेही तक्रार दाखल केली. या तक्रारीची दखल घेण्यात आली आणि संबंधित जाहिरातदारांना अशा स्वरूपाच्या जाहिराती मागे घेण्याचे निर्देश देण्यात आले.
या संपूर्ण प्रकाराचा गाभा म्हणजे पालकांची दिशाभूल. आपल्या मुलांनी इतरांपेक्षा अधिक हुशार व्हावं, असामान्य यश मिळवावं, अशी स्वाभाविक इच्छा अनेक पालकांच्या मनात असते. अशाच अपेक्षांचा फायदा घेत त्यांना सांगितलं जातं की त्यांचं मूल विलक्षण बुद्धिमान आहे; फक्त त्याच्या मेंदूला विशिष्ट प्रकारच्या ‘प्रशिक्षणाची’ गरज आहे. आणि हे कथित प्रशिक्षण म्हणजेच ‘मिडब्रेन अॅक्टिव्हेशन’ किंवा ‘ब्लाइंडफोल्ड व्हिजन’ असल्याचं सांगितलं जातं.
अशा प्रशिक्षणांमुळे मुलांमध्ये एखादी असामान्य क्षमता विकसित होत नाही; उलट, काही वेळा त्यांना प्रत्यक्षात पट्टीच्या फटीतून पाहूनही ‘आम्ही पट्टीतूनच पाहिलं’ असं सांगण्यास प्रवृत्त केलं जातं. त्यामुळे हा प्रकार केवळ वैज्ञानिकदृष्ट्या संशयास्पद नसून, मुलांना असत्य बोलण्याची सवय लावण्याचाही धोका निर्माण करू शकतो. समाजातील मोठ्या वर्गावर विशेषतः मुलांवरपरिणाम करणाऱ्या या प्रकाराकडे अनेक सरकारांनी पुरेसं गांभीर्याने लक्ष दिलेलं नाही. त्यामुळे वैज्ञानिक पडताळणी न झालेले दावे आणि त्याभोवती उभा राहिलेला व्यावसायिक उद्योग आजही अनेक ठिकाणी सुरूच आहेत.
