"आनंद मरा नहीं, आनंद मरते नहीं!

डॉ. प्रिया प्रभू, मिरज

डॉ. आनंद नाडकर्णी म्हणायचे, "मदत मागणे म्हणजे शरणागती पत्करणे नव्हे. सहानुभूती आणि समानुभूतीचा खेळ आपल्या मनातच सुरू असतो. जर मी न्यूनगंड बाळगून मदत मागत असेन, तर ती याचना झाली. पण जर मी एखादे विशिष्ट काम पूर्ण करण्यासाठी मदत घेत असेन आणि त्या बदल्यात मीही त्या व्यक्तीला मदत करू शकत असेन, तर ते 'परस्परावलंबित्व' आहे."

काही व्यक्ती नेहमीच असाव्यात असे वाटते..

काही व्यक्ती केवळ त्यांच्या असण्याने प्रोत्साहन देतात..

काही व्यक्ती काही क्षणांच्या संवादातूनही ऊर्जा देऊ शकतात..

काही व्यक्ती समाज बदलण्याच्या क्षमता असणाऱ्या असतात..

काही व्यक्ती एकाच आयुष्यात हिमालयाएवढे काम करून जातात..

काही व्यक्ती त्यांच्या हास्याने आनंद पसरवतात..

काही व्यक्ती अगदी त्यांच्या नावाप्रमाणे असतात.. 

काही व्यक्ती त्यांच्याविषयी अधिक जाणून घ्यावे असे वाटणाऱ्या असतात..

काही व्यक्ती उत्साहाचा झरा असतात..

काही व्यक्ती शारीरिक त्रासावर मात करून आयुष्य भरभरून कसे जगावे याचा धडा असतात.. 

काही व्यक्ती मैत्रीचे मूर्तिमंत रूप असतात..

काही व्यक्ती डॉक्टर असूनही विविध मार्गांनी सामाजिक देणे देणारे असतात.. 

काही व्यक्ती त्यांच्या एखाद्या वाक्याने देखील आपल्या मेंदूची द्वारे उघडणारे असतात..

काही व्यक्ती केवळ त्यांच्या असण्याचा आधार देणारे असतात.. 

काही व्यक्ती अनेकांसाठी स्फूर्तिस्थान आणि गुरुस्थान असतात..

काही व्यक्ती मोठ्या असूनही मनमोकळ्या असतात.. 

काही व्यक्ती जाण्याने संपूर्ण देशातील माणसे हळहळतात.. 

हे आणि असे बरेच काही ज्यांच्याविषयी आपण म्हणू शकतो ते डॉ आनंद नाडकर्णी आज आपल्यात नाहीत. डॉ. नाडकर्णी यांना मार्च महिन्यात पॅनक्रियाटिक न्यूरोएंडोक्राइन ट्यूमरचे निदान झाले होते. 6 मे रोजी मुंबईतील ग्लोबल हॉस्पिटलमध्ये त्यांच्यावर शस्त्रक्रिया करण्यात आली होती. शस्त्रक्रियेनंतर ते बरे होण्याच्या प्रक्रियेत होते.

मात्र 13 मेच्या रात्री त्यांना उलट्यांचा त्रास झाला आणि त्यानंतर अ‍ॅस्पिरेशन न्यूमोनिया झाला. त्याच रात्री आतड्याला झालेल्या छिद्रामुळे त्यांच्यावर आणखी एक शस्त्रक्रिया करण्यात आली. सुरुवातीला त्यांच्या प्रकृतीत सुधारणा दिसून आली होती. त्यानंतर मात्र त्यांना हायपोटेन्शनचा त्रास झाला आणि पुढे हृदयविकाराचा झटका आला. 15 मे रोजी पहाटे 5 वाजता त्यांचे निधन झाले.

"प्रगती करण्यासाठी जर तुम्हाला मदतीची गरज असेल, तर ती मागायला कधीही कचरू नका."

आनंद नाडकर्णी यांना कायम काठी वापरावी लागते हा प्रश्न नेहमी मनात असायचा माझ्या, कारण त्यांचे पाय दुखतात हे जाणवायचे.. या प्रश्नाचे उत्तर everyoneisgoodatsomething.com या वेबसाईटवर “Never shy away from asking for help if you need it in order to go forward” या एका जुन्या लेखात सापडतं. 

जेव्हा आनंद नाडकर्णी पार्ले टिळक विद्यालयात सहावीत होते, तेव्हा शाळेच्या वार्षिक स्नेहसंमेलनात २० मिनिटांच्या एका नाटकामध्ये त्यांना 'चाणक्या'ची भूमिका साकारायला मिळाली. त्यांना या गोष्टीचा खूप आनंद झाला होता. पण रंगमंचावर जाण्यापूर्वीच, त्यांच्या एका मित्राने त्यांना एक प्रश्न विचारला. विग, धोतर, पायात जड स्टीलचे कॅलिपर्स (सांगाडे) आणि ऑर्थोपेडिक बूट अशा अवतारात प्रेक्षक तुला कसे स्वीकारतील, याचा विचार केला आहेस का? हे ऐकून आनंद पूर्णपणे थबकले. लोकांच्या चेष्टेला सामोरे जावे लागेल आणि आपले हसू होईल, या भीतीने त्यांनी नाटकातून माघार घेण्याचे ठरवले होते. पण सुदैवाने त्यांचे वडील मधुसूदन तिथेच होते.

त्या नाटकातील प्रसंग असा होता की, मगधचा शेवटचा राजा धनानंद चाणक्याचा अपमान करतो. मधुसूदन यांनी आपल्या मुलाला सांगितले: "राजा धनानंदावर जो राग तू काढणार होतास, तो सर्व राग तुझ्यावर हसणाऱ्या लोकांवर काढ." 

आनंदने वडिलांच्या सल्ल्याचे तंतोतंत पालन केले. सुरुवातीला प्रेक्षकांमधून काही शिट्ट्या आणि ओरडा) झाला, पण जेव्हा आनंदने आपला सगळा संताप राजावर ओतला, तेव्हा संपूर्ण प्रेक्षकवर्ग मंत्रमुग्ध होऊन ऐकू लागला. 

या घटनेची आठवण सांगताना ६७ वर्षांचे डॉ. आनंद नाडकर्णी म्हणतात, 

"त्या प्रसंगाने माझा आत्मविश्वास पुन्हा मिळवून दिला आणि मला शिकवले की माणसाची पारख केवळ त्याच्या बाह्य रूपावरून करू नये." 

पुढच्याच वर्षी त्यांनी ऐतिहासिक पात्रांवर आधारित स्वतःचे पहिले नाटक लिहिले आणि त्यात कामही केले. ते म्हणतात, "त्यानंतर मला वेशभूषा करायला कधीच संकोच वाटला नाही." शाळेतील शिक्षक आणि विद्यार्थ्यांनी त्यांना 'आहे तसे' स्वीकारले, याबद्दल ते आजही कृतज्ञ आहेत.

वयाच्या सहाव्या वर्षी पोलिओचा संसर्ग झाला होता…

'इन्स्टिट्यूट फॉर सायकॉलॉजिकल हेल्थ'चे (IPH) संस्थापक डॉ. नाडकर्णी हे केवळ एक प्रसिद्ध मानसोपचारतज्ज्ञ नाहीत, तर एक राज्य पुरस्कार विजेते मराठी नाटककार, १७ पुरस्कारप्राप्त पुस्तकांचे लेखक आणि तीन अल्बम प्रकाशित झालेले संगीतकारही आहेत! वयाच्या सहाव्या वर्षी पोलिओचा संसर्ग झाल्यावर "आई, मी चालू शकणार नाही" म्हणून रडणाऱ्या त्या मुलाने कधीच कल्पना केली नसेल की त्याचे आयुष्य असे वळण घेईल. खरं तर, विषाणूचा परिणाम फक्त पायांवर झाला हा एक चमत्कारच होता. डॉ. आनंद आठवतात की, वयाच्या नवव्या वर्षी वरळीच्या चिल्ड्रन्स ऑर्थोपेडिक हॉस्पिटलमध्ये त्यांच्यावर एक 'केस स्टडी' झाली होती. तिथे डॉक्टरांना पुरावे सापडले की, त्यांना 'पोलिओ-मायलाईटिस' (ज्याचा परिणाम मणक्यावर होतो) झालेला नसून 'एन्सेफलायटीस' (ज्याचा मेंदूवर परिणाम होतो) झाला होता. तरीही त्यांची बुद्धिमत्ता पूर्णपणे सुरक्षित राहिली, याचे डॉक्टरांनाही नवल वाटले होते.

जळगावमध्ये जन्मलेल्या आनंदच्या उपचारांसाठी त्यांच्या आईने, निर्मला यांनी मुंबईला हलण्याचा निर्णय घेतला, कारण तेव्हा जळगावमध्ये फक्त एकच बालरोगतज्ज्ञ होते. त्यांचे वडील मधुसूदन, जे सेंद्रिय रसायनशास्त्राचे (Organic Chemistry) अधिव्याख्याता होते (आणि ठाण्याच्या बांदोडकर विज्ञान महाविद्यालयाचे प्राचार्य म्हणून निवृत्त झाले), ते जळगावहून अंबाजोगाईला गेले आणि काही वर्षांनी मुंबईत कुटुंबासोबत स्थायिक झाले. निर्मला यांनी जळगावमधील पहिली माँटेसरी शाळा सुरू केली होती, जिथे आनंद शिकले. पण आनंदच्या संगोपनासाठी त्यांनी स्वतःचे शिकवणे सोडून दिले.

‘’जे तू करू शकत नाहीस त्याऐवजी जे तू करू शकतोस त्यावर लक्ष केंद्रित कर."

डॉ. नाडकर्णी म्हणतात, "माझ्या पालकांनी मला सांगितले की, जे तू करू शकत नाहीस त्याऐवजी जे तू करू शकतोस त्यावर लक्ष केंद्रित कर." पायांच्या मर्यादेमुळे ते मैदानात खेळू शकत नव्हते, पण त्यांनी क्रिकेटसह सात विविध खेळांचे धावते वर्णन (कॉमेंट्री) करायला शिकले. शाळेत असा एकही सामना नसायचा जिथे आनंद कॉमेंट्री करत नसत. राहायच्या कॉलनीत त्यांनी कॅलिपर्स असूनही टेबल टेनिस खेळायला सुरुवात केली. 'समावेशकता' (Assimilation) आणि 'पुढाकार' (Initiative) हे त्यांच्या आयुष्याचे ब्रीदवाक्य राहिले आहे. 

ते म्हणतात, "मदत मागणे म्हणजे शरणागती पत्करणे नव्हे. सहानुभूती आणि समानुभूतीचा खेळ आपल्या मनातच सुरू असतो. जर मी न्यूनगंड बाळगून मदत मागत असेन, तर ती याचना झाली. पण जर मी एखादे विशिष्ट काम पूर्ण करण्यासाठी मदत घेत असेन आणि त्या बदल्यात मीही त्या व्यक्तीला मदत करू शकत असेन, तर ते 'परस्परावलंबित्व' आहे."

दोन्ही पायांच्या शस्त्रक्रियेनंतर आनंद कॅलिपर्सशिवाय चालू लागले. त्यांनी एमबीबीएस (MBBS) आणि मानसोपचार विषयात एम.डी. (M.D.) पूर्ण केले. मुंबई विद्यापीठात ते एम.डी. परीक्षेत प्रथम क्रमांकाने उत्तीर्ण झाले. के.ई.एम. हॉस्पिटलमध्ये प्राध्यापक म्हणून काम केल्यानंतर, १९८६ मध्ये त्यांनी इतर दोघांसह 'मुक्तांगण' या व्यसनमुक्ती आणि पुनर्वसन केंद्राची स्थापना केली. १९९० मध्ये त्यांनी मानसिक आरोग्याबद्दलचा सामाजिक कलंक पुसून टाकण्यासाठी 'IPH' ही संस्था सुरू केली. आज ४०० सदस्यांची टीम आणि १२० तज्ज्ञांसह ही संस्था मानसिक आरोग्य क्षेत्रात काम करणारी देशातील सर्वात मोठी स्वयंसेवी संस्था असावी. १९९१ मध्ये IPH ने 'वेध' (VEDH - Vocational Education Direction and Harmony) ही व्यावसायिक दिशा दर्शवणारी वार्षिक परिषद सुरू केली.

वयाच्या ३५ वर्षांनंतर शारीरिक व्याधी पुन्हा उद्भवल्या, पण…? 

डॉ. नाडकर्णी अत्यंत व्यग्र असायचे. दिवसाला १० तास काम करून ते सरासरी ४० रुग्णांना तपासताायचे, त्याशिवाय व्याख्याने, टीव्ही कार्यक्रम आणि नाटके पाहणे असा त्यांचा दिनक्रम असयाचाच. हे सर्व करत असताना त्यांना अपंगत्वाशी संबंधित आरोग्याच्या समस्यांनाही सामोरे जावे लागले.

वयाच्या ३५ वर्षांनंतर त्यांच्या शारीरिक व्याधी 'पुन्हा' (re-emergence) उद्भवल्या, ज्यात न भरणारे अल्सर आणि नसांचे संक्रमण यांचा समावेश होता. ते जिथे कुठे प्रवासाला जातात, तिथे एक छोटी फोल्डिंग स्टूल सोबत न्यायचे, कारण त्यांचे पाय जास्त वेळ लोंबकळत राहू नयेत. त्यांच्या ट्रॅव्हल किटमध्ये पायांच्या पट्ट्यांव्यतिरिक्त (pressure bandages) इतर दोन महत्त्वाच्या गोष्टी असायच्या. त्यांना असे आढळले की ओल्या त्वचेमुळे अल्सर लवकर होतात, म्हणून त्यांनी आंघोळीनंतर 'हेअर ड्रायर'ने पाय कोरडे करण्याची आणि त्यावर 'पॅराफिन जेली' लावण्याची स्वतःची पद्धत शोधून काढली.

डॉ. नाडकर्णींचा विवाह १९९८ मध्ये सविता आपटे यांच्याशी झाला. सविता १९९३ मध्ये IPH मध्ये रुजू झाल्या होत्या आणि लग्नानंतर त्यांनी एम.एस्सी. आणि पी.एच.डी. पूर्ण केले. त्यांचा मुलगा कबीर हा वन्यजीव संशोधक असून गिटार वाजवतो. त्यांची मुलगी सुखदा ही देखील मानसोपचारतज्ज्ञ असून ती विवाहित आहे, इंदूरमध्ये राहते आणि तिला पाच वर्षांचा मुलगा अंगद आहे. कबीरला आपल्या वडिलांच्या कामाच्या शिस्तीचा आणि त्यांच्या विविध आवडींचा (इतिहास, चित्रपट, साहित्य, तत्त्वज्ञान आणि प्रवास) अभिमान वाटतो. श्रीलंकेच्या कौटुंबिक सहलीची एक आठवण सांगताना कबीर म्हणतो की, ४० अंश तापमानातही वडिलांनी सिगिरिया रॉक (Sigiriya Rock) चढण्याचा आग्रह धरला आणि सविता यांचा हात धरून १०-१० मिनिटांच्या विश्रांतीने ते शिखर सर केले.

डॉ. नाडकर्णी सल्ला देतात: "तुमच्या ध्येयांच्या मागे इतके वाहून जाऊ नका की तुम्ही तुमच्या आयुष्याच्या मूळ उद्देशापासून लांब जाल."

आणि त्यांच्या मते उद्देश काय असावा? तो सर्वांसाठी एकच असावा: "स्वतःला दररोज विकसित करून एक अधिक चांगला माणूस बनणे."

You will stay in our memories forever!!! 

(डॉ. प्रिया प्रभू यांच्या फेसबुक पेजवरून साभार.)

मूळ इंग्रजी लेख - https://everyoneisgoodatsomething.com/inclusive-stories/anand-nadkarni