अविनाश गवळी
- आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात 'हॅल्यू' म्हणजेच कोरियन लाटेने संपूर्ण जगावर आपला प्रभाव पाडला आहे.
- झगमगाटी के-पॉप, भावनाप्रधान के-ड्रामा आणि 'के-ब्युटी' उत्पादनांनी तरुणाईला भुरळ घातली आहे.
- मनोरंजनाच्या पडद्याआड लपलेले हे एक जीवघेणे वास्तव असून, ते तरुणाईच्या मानसिक आरोग्यासाठी धोक्याची घंटा ठरत आहे.
- मनोरंजनाचे हे वेड जेव्हा टोकाला जाते, तेव्हा त्याचे रूपांतर 'पॅरासोशल रिलेशनशिप' आणि गंभीर नैराश्यात होत आहे. गाझियाबादमधील तीन बहिणींची आत्महत्या हा त्याचाच एक परिणाम आहे.
"त्या मला सतत म्हणायच्या कोरिया आमचं जीवन आहे, आम्हाला कोरियाला घेऊन चला आम्हाला तिथेच रहायचं आहे, तेच आमचं जग आहे." हे शब्द आहेत त्या बापाचे ज्याच्या तीन मुलींनी या कोरियन क्रेझ मुळे आत्महत्या केल्या.
उत्तर प्रदेशातील गाझियाबादमध्ये एका मध्यमवर्गीय कुटुंबात ही घटना घडली. १२, १४ आणि १६ वर्षांच्या तीन सख्ख्या बहिणी... या मुलींच्या दिवसाची सुरुवात आणि शेवट फक्त कोरियन गाणी आणि सीरिजने होत असे. त्या वडिलांकडे सतत हट्ट करायच्या, "आम्हाला कोरियाला जायचं आहे, आम्हाला तिथेच राहायचं आहे." जेव्हा वडिलांनी या हट्टाला नकार दिला आणि अभ्यासाकडे लक्ष देण्यास सांगितले, तेव्हा मुलींना ते सहन झालेंनाही. त्यांना वाटलं की, त्यांचं 'स्वप्नवत जग' त्यांच्यापासून हिरावून घेतले जात आहे. रागाच्या आणि नैराश्याच्या भरात, या तीनही बहिणींनी आपल्या राहत्या इमारतीवरून उडी मारून जीवन संपवलं. पोलिसांना या घटनेच्या तपासामध्ये घरच्या भिंतीवर कोरियन पोस्टर्स आणि त्यांच्या डायऱ्या सापडल्या, त्यात लिहिले होते "आम्हाला या जगापेक्षा त्या कोरियन जगात जास्त शांतता मिळते. आम्हाला तिथे जायचं आहे..."
आजच्या जागतिकीकरणाच्या युगात 'हॅल्यू' अर्थात कोरियन लाटेने संपूर्ण जगाला आपल्या कचाट्यात घेतले आहे. झगमगाटी के-पॉप संगीत, भावनाप्रधान के-ड्रामा आणि सौंदर्याचे नवे मापदंड ठरणारी 'के-ब्युटी' उत्पादने यांच्या मोहिनीमुळे तरुण पिढी वास्तवापासून दूर जात एका आभासी विश्वात रमू लागली आहे. परंतु, मनोरंजनाच्या नावाखाली सुरू झालेला हा प्रवास जेव्हा वेडाच्या टोकाला पोहोचतो, तेव्हा त्याचे रूपांतर 'पॅरासोशल रिलेशनशिप' आणि जीवघेण्या नैराश्यात कसे होते? स्वतःच्या संस्कृतीचा विसर पाडून एका परक्या देशाच्या स्वप्नवत जगात सुख शोधणाऱ्या तरुणाईची ही कहाणी, मनोरंजनाच्या पलीकडचे एक भीषण वास्तव मांडते.
"गाझियाबादमधील या घटनेने संपूर्ण देशाला हादरवून सोडले आहे. ‘के कल्चर’ च्या या चकचकीत जगाने आजच्या पिढीला इतकं मोहून टाकलं आहे की, त्यातील आभासी सुख शोधताना वास्तव आणि स्वप्न यातील पुसट होत चाललेली सीमारेषा आता जीवावर बेतू लागली आहे. ज्या वयात हातामध्ये स्वप्नांची क्षितीजं असायला हवीत, त्या वयात कोरियन क्रेझ च्या लाटेत वाहून जात तीन सख्ख्या बहिणींनी मृत्यूला कवटाळाले.
पण ही काही एकच घटना नाही काही वर्षांपूर्वी तामिळनाडूतील ३ मुलींनी BTS ला भेटण्यासाठी घरातून पळून जाण्याचा प्रयत्न केला होता. सुदैवाने पोलिसांनी त्यांना वेळीच शोधले. अहमदाबादमध्ये एका मुलीने स्वतःला खोलीत बंद करून घेतले होते आणि कोरियन आयडॉलसारखे दिसण्यासाठी प्लास्टिक सर्जरी करण्याची मागणी पालकांकडे केली होती.
या अशा अनेक प्रकरणांमुळे आता हे स्पष्ट झाले आहे की, कोरियन क्रेझ आता मनोरंजनाच्या चौकटीबाहेर गेला आहे. हे वेड इतकं टोकाचं का आहे, हे समजून घेण्यासाठी आपल्याला 'हॅल्यू' या संकल्पनेचा आणि त्यातील मार्केटिंगचा मागोवा घ्यावा लागेल. संगीत, चित्रपट आणि मालिकांच्या माध्यमातून जगभर पसरलेली ही लाट नेमकी काय आहे ?
काय आहे ही 'हॅल्यू' लाट?
‘हॅल्यू' हा मुळात चिनी शब्द असून त्याचा अर्थ 'कोरियन लाट' असा होतो. संगीत, चित्रपट, मालिका, ऑनलाइन गेम्स आणि खाद्यपदार्थ अशा सर्व माध्यमांतून कोरियन संस्कृतीने जगभरात मिळवलेली लोकप्रियता म्हणजे 'हॅल्यू'.
१९९० च्या दशकाच्या उत्तरार्धात सुरू झालेली ही ‘के-वेव्ह’ आता एका जागतिक घटनेत रूपांतरित झाली आहे. हॅल्यूचा प्रसार प्रथम चीन आणि जपानमध्ये झाला, त्यानंतर आग्नेय आशिया आणि जगभरातील अनेक देशांमध्ये तो पसरला, जिथे आजही त्याचा मोठा प्रभाव आहे. २००० मध्ये कोरिया आणि जपानमधील लोकप्रिय संस्कृतीच्या देवाणघेवाणीवरील ५० वर्षांची बंदी अंशतः उठवण्यात आली, ज्यामुळे जपानी लोकांमध्ये कोरियन संस्कृतीची लोकप्रियता वेगाने वाढली. त्यानंतर याचा प्रभाव आशिया आणि पश्चिमेकडील देशांमध्ये असणाऱ्या विविध प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचला. कोरियन कंटेंट चा उच्च दर्जा, त्यातील जागतिक विषय आणि कथा, डिजिटल मीडिया प्लॅटफॉर्ममुळे झालेली सुलभता आणि कोरियन सेलिब्रिटींचे प्रभावी व्यक्तिमत्व या घटकांमुळे हे जागतिक आकर्षण निर्माण झाले आहे.
भारतभर पसरलेला 'के-कल्चरचा' क्रेझ
भारतातील कोरियन संस्कृतीचे वेड, ज्याला 'हॅल्यू वेव्ह' असेही म्हटले जाते, त्यामागे प्रामुख्याने एकमेकांशी जोडल्या जाणाऱ्या भावनिक कथा, उच्च दर्जाची निर्मिती आणि विशेषतः कोरिया व भारत यांच्यातील समान कौटुंबिक आणि सांस्कृतिक मूल्ये कारणीभूत आहेत. नेटफ्लिक्स, युट्युब आणि इंस्टाग्राम सारख्या डिजिटल प्लॅटफॉर्ममुळे आणि कोरोना काळातील लॉकडाऊनमुळे या लाटेला अधिक वेग मिळाला. या सर्व गोष्टींमुळे आजच्या भारतीय मुला-मुलींमध्ये केवळ के-पॉप आणि के-ड्रामा नाही, तर 'के-ब्युटी' बद्दलही प्रचंड वेड निर्माण झाले आहे. आज ही क्रेझ इतकी वाढली आहे की, नितळ त्वचेसाठी वापरले जाणारे स्किनकेअर असो, कानाला सुखावणारे संगीत असो, नवी कोरियन भाषा शिकणे असो किंवा आवडीने खाल्ले जाणारे कोरियन अन्न असो एकूणच कोरियन संस्कृतीने भारतीय तरुणांच्या आयुष्यात खोलवर जागा मिळवली आहे.
भारतात कोरियन क्रेझचे दोन चेहरे, के पॉप आणि के ड्रामा…
भारतात कोरियन संस्कृतीचा प्रवेश तसा ईशान्येकडील राज्यांमधून झाला होता. पण उर्वरित भारताला याची खरी ओळख झाली ती २०१२ मध्ये आलेल्या 'साय' या गायकाच्या ‘गंगनम स्टाईल’ या गाण्यामुळे. हे गाणं युट्युबवर १ अब्ज व्ह्यूज मिळवणारं पहिलं गाणं ठरलं होतं. "कोरियन ड्रामांच्या जागतिक यशाचं गुपित त्यांच्या आकर्षक कथा, उत्कृष्ट सिनेमॅटोग्राफी आणि पात्रांच्या सूक्ष्म विकासामध्ये दडलेलं आहे. भारतीय प्रेक्षकांसाठी हे ड्रामे केवळ मनोरंजन नसून एक भावनिक अनुभव ठरत आहेत. कथेतील अनपेक्षित वळण प्रेक्षकांना शेवटपर्यंत खिळवून ठेवतातच, पण त्याहून महत्त्वाचे म्हणजे समकालीन सामाजिक समस्या मांडण्याची त्यांची पद्धत अतिशय प्रभावी आहे. मेलोड्रामा, ऐतिहासिक कथांपासून ते हाय-व्होल्टेज ॲक्शन थ्रिलरपर्यंत के-ड्रामामध्ये विषयांची प्रचंड विविधता उपलब्ध आहे
के-पॉप म्हणजे केवळ गाणी नाहीत, तर ते एक 'पॅकेज' आहे. यामध्ये उत्तम गायक, जागतिक दर्जाचे डान्सर्स आणि लक्षवेधी फॅशन यांचा मिलाफ असतो. बीटीएस, ब्लॅकपिंक, मोमोलँड, स्ट्रे किड्स आणि यांसारख्या अनेक के पॉप बँड्सनी त्यांच्या गाण्यांमधून मानसिक आरोग्य, स्वतःची ओळख आणि संघर्षावर भाष्य केले. भारतीय तरुणांना हे विषय खूप जवळचे वाटले. तसेच, के-पॉप आयडॉल्स आणि चाहत्यांमधील अतुट नाते या क्रेझमध्ये भर घालते. इतर जागतिक सेलिब्रिटींच्या तुलनेत कोरियन स्टार्स आपल्या चाहत्यांशी (उदा. 'BTS ARMY') अत्यंत जिव्हाळ्याने संवाद साधतात. लाईव्ह चॅट्स, वैयक्तिक व्लॉग्स आणि फॅन मीटिंग्सच्या माध्यमातून ते चाहत्यांना सतत भेटत राहतात. यामुळे चाहत्यांना केवळ आपण प्रेक्षक आहोत असं वाटत नाही, तर आपण त्या स्टारच्या आयुष्याचा एक महत्त्वाचा भाग आहोत, अशी भावना त्यांच्यात निर्माण होते. हाच 'पर्सनल टच' तरुणांना या संस्कृतीशी घट्ट जोडून ठेवतो.
35% भारतीय तरुणाई कोरियन फॅशनला फॉलो करते
कोरियन आयडॉल्स आणि के-ड्रामातील कलाकारांचा प्रभाव केवळ मनोरंजनापुरता मर्यादित नसून तो आता फॅशन आणि सौंदर्याच्या क्षेत्रातही मोठ्या प्रमाणावर दिसून येत आहे. अनेक भारतीय तरुण आता कोरियन फॅशन शैलीचा अवलंब करत आहेत, ज्याचे मुख्य वैशिष्ट्य म्हणजे मिनिमलिझम, पेस्टल रंगांचा वापर आणि स्ट्रीटवेअर व हाय-फॅशनचे अनोखे मिश्रण. एका सर्वेक्षणात असे समोर आले आहे की, ६० पैकी २१ (३५%) तरुण थेट कोरियन फॅशन ट्रेंड्सनी प्रभावित आहेत. फॅशनसोबतच 'के-ब्युटी' उत्पादनांची लोकप्रियताही भारतात वाढत आहे. 'शीट मास्क' आणि 'बीबी क्रीम' यांसारख्या उत्पादनांनी भारतीय बाजारपेठ काबीज केली असून, अनेक तरुण आता कोरियन लोकांच्या प्रसिद्ध 'मल्टी-स्टेप स्किनकेअर रुटीन'चा स्वीकार करत आहेत. चाहत्यांना त्यांच्या आवडत्या के-पॉप स्टार्सना प्रत्यक्ष भेटणे शक्य नसते, त्यामुळे ते वापरत असलेली उत्पादने किंवा कपडे खरेदी करणे, हा त्यांच्याशी भावनिकरित्या जोडले जाण्याचा एक सोपा मार्ग बनला आहे.
के पॉप इंडस्ट्री अशा प्रकारे मार्केटिंग करते की, फॅन्सना वाटते की आपण त्या स्टार्सच्या आयुष्याचा एक भाग आहोत. अनेक प्रकरणांमध्ये असे दिसून आले आहे की, या वेडामुळे मुले स्वतःच्या रंगाचा, दिसण्याचा आणि भारतीय राहणीमानाचा तिरस्कार करू लागतात. गाझियाबादच्या घटनेतही मुलींना इथले जग 'कुरुप' वाटू लागले होते.
आजच्या डिजिटल युगात ओटीटी प्लॅटफॉर्म आणि सोशल मीडियाच्या सहज उपलब्धतेमुळे चाहत्यांना कोरियन कन्टेंटचा कधीही न संपणारा प्रवाह उपलब्ध झाला आहे. के-पॉप बँड्स केवळ गाणीच प्रसिद्ध करत नाहीत, तर त्यांचे व्लॉग्स आणि 'बिहाइंड द सीन्स' व्हिडिओ सतत शेअर करून चाहत्यांना खिळवून ठेवतात. त्याचप्रमाणे, के-ड्रामाची मांडणी अशी असते की प्रेक्षकांना ते एकामागून एक भाग पाहण्यास भाग पाडतात. मात्र, ही सततची उपलब्धता एका गंभीर व्यसनाचे रूप धारण करत आहे.
जेव्हा मुले आपल्या वास्तव आयुष्यातील जबाबदाऱ्या, अभ्यास आणि प्रत्यक्ष नात्यांपेक्षा या आभासी जगाला जास्त महत्त्व देऊ लागतात, तेव्हा त्यांच्यात मानसिक अस्वस्थता निर्माण होते. हे 'डिजिटल व्यसन' त्यांना वास्तवापासून इतके दूर नेते की, त्यांना आपल्या भोवतालचे आयुष्य निरर्थक वाटू लागते. मनोरंजनाचे हे साधन जेव्हा कौटुंबिक सुसंवादाची जागा घेते, तेव्हाच गाझियाबादसारख्या दुर्दैवी घटनांची पायाभरणी होते."
आभासी प्रेम आणि 'लव्ह गेम्स'चे मायाजाळ
"के-संस्कृतीचे हे वेड केवळ गाणी आणि मालिकांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही, तर ते आता 'ओटोम' (Otome) किंवा 'डेटिंग सिम्युलेशन' सारख्या व्हर्च्युअल लव्ह गेम्सच्या माध्यमातून तरुणांच्या अत्यंत खासगी भावनांमध्ये शिरकाव करत आहे. या मोबाईल गेम्समध्ये खेळाडू एका पात्राची भूमिका निभावतो आणि आकर्षक अशा 'कोरियन' व्हर्च्युअल पात्रांशी संवाद साधतो. खेळाडूने घेतलेल्या निर्णयांवरून त्या पात्राशी असलेले प्रेमसंबंध ठरतात. हे गेम्स इतके प्रगत आणि भावनिक असतात की, कोवळ्या वयातील मुले या काल्पनिक पात्रांच्या प्रेमात पडतात.
वास्तवातील नात्यांमध्ये मिळणारा नकार किंवा संवाद नसणे यामुळे मुले या आभासी जगाकडे ओढली जातात.यालाच 'डिजिटल एस्केपिझम' असेही म्हणता येईल, जिथे मुले वास्तवातील आव्हानांपासून पळ काढण्यासाठी या सुखद वाटणाऱ्या आभासी जगात आश्रय घेतात. या मायाजाळामुळे खऱ्या नात्यांमधील ओलावा कमी होत चालला असून, मुले वास्तवापेक्षा या काल्पनिक पात्रांमध्येच आपले सुख शोधू लागली आहेत. गाझियाबादसारख्या घटनांच्या मुळाशी अशाच प्रकारची प्रबळ आभासी ओढ आणि 'पॅरासोशल' नात्यांचा मोठा प्रभाव असल्याचे दिसून येते. जेव्हा हे आभासी प्रेम त्यांच्या जीवनाचा केंद्रबिंदू बनते, तेव्हा वास्तवातील जग त्यांना कुरुप आणि नकोसे वाटू लागते.
'के-क्रेझ' की भावनिक गुंतवणुक?
"भारतीय तरुणाईवर असलेल्या या 'के-क्रेझ'चे विश्लेषण केल्यास एक महत्त्वाची गोष्ट प्रकर्षाने जाणवते, ती म्हणजे ही लाट केवळ गाण्यांपुरती किंवा मालिकांपुरती मर्यादित नसून ती 'भावनिक गुंतवणुकीचा' एक प्रकार बनली आहे. लॉकडाऊनच्या काळात जेव्हा जग एकाकीपणाचा सामना करत होते, तेव्हा बीटीएस सारख्या बँड्सनी दिलेला 'स्वतःवर प्रेम करा' हा मंत्र तरुणांसाठी एक मानसिक आधार ठरला. भारतीय समाजात जिथे अनेकदा मानसिक आरोग्याकडे दुर्लक्ष केले जाते, तिथे या कोरियन कलाकारांनी संगीताच्या माध्यमातून दिलेला दिलासा मुलांच्या थेट मनाला भिडला.
सोशल मीडिया आणि 'पॅरासोशल रिलेशनशिप'मुळे ही मुले आपल्या आवडत्या स्टार्सशी इतकी घट्ट जोडली गेली आहेत की, त्यांना वास्तवातील नात्यांपेक्षा हे आभासी जग जास्त जवळचे वाटू लागले आहे. नेटफ्लिक्स आणि युट्युबच्या अल्गोरिदममुळे मुले तासनतास याच विश्वात अडकून पडतात, ज्याला 'डिजिटल एस्केपिझम' म्हटले जाते. जेव्हा या स्वप्नवत जगाची तुलना स्वतःच्या सामान्य आयुष्याशी किंवा मध्यमवर्गीय परिस्थितीशी होते, तेव्हा त्यातून 'ओळख हरवल्याची' भीती निर्माण होते. थोडक्यात, जी संस्कृती 'स्वतःवर प्रेम करायला' शिकवते, तिचेच अतिवेड काही मुलांच्या मनात स्वतःच्या आयुष्याबद्दल न्यूनगंड निर्माण करत आहे, हीच या 'के-वेव्ह' ची सर्वात मोठी शोकांतिका ठरत आहे."
