विक्रांत पाटील
- इनामदार शुगर्समधील काळा दिवस: काय, कसे आणि का घडले?
- केवळ अपघात किंवा दुर्घटना नव्हे, तर एक मानवी शोकांतिका
- दुर्घटनेचे मूळ कारण: बॉयलर स्फोट नव्हे, तर प्रक्रियात्मक चूक
बेळगावी जिल्ह्यातील ‘इनामदार शुगर वर्क्स’मध्ये आठ कामगारांचा मृत्यू हा अपघात नव्हता, तर सुरक्षेच्या नियमांना पायदळी तुडवून घडवून आणलेले एक टाळता येण्याजोगे हत्याकांड होते. या दुर्घटनेने अनेक कुटुंबे उध्वस्त केली आहेत. सुरुवातीला जरी या घटनेचे वर्णन 'बॉयलर स्फोट' म्हणून केले गेले असले, तरी सत्य त्याहून वेगळे आणि व्यवस्थेच्या घोर निष्काळजीपणावर बोट ठेवणारे आहे.
ही दुर्घटना बॉयलरच्या स्फोटामुळे नव्हे, तर देखभाल-दुरुस्तीच्या कामादरम्यान अत्यंत उष्ण साखरेची मळी (स्लरी) कामगारांच्या अंगावर कोसळल्याने झाली. अपघाताचे हे नेमके स्वरूप समजून घेणे अत्यंत महत्त्वाचे आहे, कारण त्यातूनच व्यवस्थापनाच्या कोणत्या अक्षम्य चुकांमुळे आठ निष्पाप कामगारांना आपले प्राण गमवावे लागले, हे स्पष्ट होते. त्या काळ्या दिवसाच्या घटनेचा सविस्तर आढावा आणि त्यामागील नेमक्या कारणांचा शोध घेण्याचा प्रयत्न आपण करुया.
इनामदार शुगर्समधील काळा दिवस: काय, कसे आणि का घडले?
कोणत्याही औद्योगिक दुर्घटनेनंतर, घटनेचा क्रम आणि तपशील काळजीपूर्वक नोंदवणे अत्यंत आवश्यक असते. यामुळे केवळ अपघाताची तात्काळ कारणे स्पष्ट होत नाहीत, तर जबाबदारी निश्चित करण्यासाठी आणि भविष्यात अशा घटना टाळण्यासाठी एक स्पष्ट आधार मिळतो. इनामदार शुगर वर्क्समधील दुर्घटनेत नेमके काय घडले, याचा हा हृदयद्रावक घटनाक्रम आहे.
बैलहोंगल तालुक्यातील मरकुंबी गावाजवळील इनामदार शुगर फॅक्टरीत ही दुर्घटना घडली. त्यावेळी कारखान्यात दुरुस्तीचे काम सुरू होते. काही कामगार चौथ्या मजल्यावर 'अॅक्ट्युएटेड व्हॉल्व्ह कंट्रोल पॅकेजेस' (AVCP) चे व्हॉल्व्ह बदलत होते किंवा देखभालीसाठी नट-बोल्ट काढत होते. त्याचवेळी, चौथ्या मजल्यावर काम सुरू असताना एका व्हॉल्व्हमधून उकळती मळी खालच्या मजल्यावर काम करणाऱ्या कामगारांवर कोसळली. या उष्ण द्रवामुळे अनेक कामगार गंभीररीत्या भाजले गेले.
सुरुवातीला तीन कामगारांचा मृत्यू झाल्याचे समोर आले, परंतु उपचारादरम्यान भाजलेल्या इतर कामगारांनीही एकामागून एक प्राण सोडले, ज्यामुळे मृतांचा आकडा आठवर पोहोचला. या दुर्घटनेत मृत्युमुखी पडलेल्या कामगारांची नावे पुढीलप्रमाणे आहेत:
1. दीपक नागप्पा मुनवल्ली (32)
2. अक्षय सुभाष चोपडे (48)
3. सुदर्शन महादेव बनोशी (25)
4. मंजुनाथ गोपाळ तेरदाळ (31)
5. गुरुपादप्पा भीरप्पा तम्मन्नवर (38)
6. भरतेश बसप्पा सरवडी (27)
7. मंजुनाथ मदिवलप्पा काजगार (28)
या दुर्घटनेतील आठव्या मृत कामगाराचे नाव अधिकृतरित्या उपलब्ध होऊ शकले नाही.
या घटनेने केवळ काही कुटुंबेच नाही, तर संपूर्ण औद्योगिक सुरक्षा व्यवस्थेवर गंभीर प्रश्नचिन्ह निर्माण केले आहे. आता आपण या दुर्घटनेच्या मूळ कारणाचे विश्लेषण करूया.
दुर्घटनेचे मूळ कारण: बॉयलर स्फोट नव्हे, तर प्रक्रियात्मक चूक
या दुर्घटनेला 'बॉयलर स्फोट' म्हणण्याऐवजी 'प्रक्रियात्मक चूक' म्हणून ओळखणे महत्त्वाचे आहे. कारण यामुळे जबाबदारी निश्चित करण्याची आणि भविष्यातील उपाययोजना करण्याची दिशा स्पष्ट होते. ही दुर्घटना बॉयलरसारख्या दाबपात्राच्या (pressure vessel) स्फोटामुळे झालेली नाही, तर देखभाल-दुरुस्तीच्या कामादरम्यान झालेल्या फौजदारी स्वरूपाच्या निष्काळजीपणामुळे (criminal negligence) घडलेली आहे.
उपलब्ध माहितीनुसार, कामगार उच्च तापमानाच्या आणि दाबाच्या प्रणालीवर काम करत होते, ज्यामध्ये उकळती स्लरी होती. अशा प्रणालीवर व्हॉल्व्ह बदलण्याचे किंवा नट-बोल्ट काढण्याचे काम करण्यापूर्वी, ती प्रणाली पूर्णपणे बंद करणे (Shutdown), दाबमुक्त करणे (Depressurize) आणि सुरक्षिततेसाठी कुलूपबंद करणे (Lockout/Tagout) यांसारख्या सुरक्षा प्रोटोकॉलचे पालन करणे हा एक मूलभूत आणि बंधनकारक नियम आहे. दुर्दैवाने, या अविभाज्य सुरक्षा नियमाकडे पूर्णपणे दुर्लक्ष करण्यात आले. कामगारांच्या अंगावर "गरम मळी" कोसळणे हेच दर्शवते की या मूलभूत नियमांचे घोर उल्लंघन झाले.
बॉयलर स्फोटांची सामान्य कारणे, जसे की पाण्याची पातळी कमी होणे, गंज लागणे किंवा इंधनाचा साठा होऊन स्फोट होणे, यापेक्षा इनामदार शुगर्समधील दुर्घटनेचे स्वरूप पूर्णपणे वेगळे आहे. ही एक तांत्रिक बिघाडापेक्षा मानवी आणि व्यवस्थापकीय चुकीमुळे झालेली घटना होती, जी योग्य कार्यप्रणालीचा अवलंब करून सहज टाळता आली असती. यामुळे हा प्रश्न निर्माण होतो की, ही केवळ एक বিচ্ছিন্ন घटना होती की साखर उद्योगात सर्वत्र पसरलेल्या सुरक्षा दुर्लक्षाचा हा एक भाग आहे?
साखर उद्योगातील सुरक्षेचा अभाव: एका व्यापक समस्येचे प्रतिबिंब
इनामदार शुगर वर्क्समधील दुर्घटनेला केवळ एकटे पाहण्याऐवजी, भारतातील साखर उद्योगातील सुरक्षेच्या एकूण स्थितीच्या संदर्भात पाहणे आवश्यक आहे. यामुळे यामागे काही प्रणालीगत (systemic) समस्या आहेत का, हे समजण्यास मदत होते. गेल्या काही वर्षांतील साखर कारखान्यांमधील मोठ्या दुर्घटनांवर नजर टाकल्यास एक चिंताजनक नमुना समोर येतो.
घटनेचे ठिकाण (वर्ष): मृत्यू संख्या- घटनेचे स्वरूप
- सासा मुसा शुगर वर्क्स, बिहार (2017):सहा मृत्यू - बॉयलर स्फोट (अतिउष्णतेमुळे)
- निरानी शुगर्स लिमिटेड, कर्नाटक (2018): 6 बळी - बॉयलर स्फोट
- मानस ऍग्रो इंडस्ट्रीज, नागपूर (2020): 5 मृत्यू - बॉयलर स्फोट
या घटनांचा आढावा घेतल्यास असे दिसून येते की, व्यवस्थापनाचा निष्काळजीपणा आणि जबाबदारी झटकण्याचा प्रयत्न हा एक समान धागा आहे. सासा मुसा साखर कारखान्याच्या मालकाने "कोणताही निष्काळजीपणा झाला नाही" असे म्हणून हात वर करणे, तर निरानी शुगर्सच्या मालकाने हा बॉयलर स्फोट नसून "सांडपाणी प्रक्रिया केंद्रात" स्फोट झाल्याचा दावा करणे, हे व्यवस्थापनाच्या मानसिकतेचे द्योतक आहे. या घटनांवरून हे स्पष्ट होते की, इनामदार शुगर्समधील दुर्घटना ही काही वेगळी नाही, तर साखर उद्योगात खोलवर रुजलेल्या सुरक्षा दुर्लक्षाच्या संस्कृतीचेच एक दुखद प्रतिबिंब आहे. या समस्या ओळखल्यानंतर, त्यावर ठोस उपाययोजना करणे अत्यावश्यक आहे.
भविष्यातील दुर्घटना टाळण्यासाठी…
मागील घटनांमधून धडा घेऊन आणि तज्ञांच्या ज्ञानावर आधारित एक ठोस सुरक्षा आराखडा तयार करणे, हा या अहवालाचा सर्वात महत्त्वाचा भाग आहे. केवळ कायद्याचे पालन करून नव्हे, तर सुरक्षिततेची संस्कृती रुजवूनच अशा दुर्घटना टाळता येऊ शकतात. यासाठी व्यवस्थापन आणि कामगार या दोघांचीही जबाबदारी निश्चित करणे आवश्यक आहे.
व्यवस्थापनाची जबाबदारी आणि कायदेशीर बांधीलकी:
- नियमित तपासणी आणि देखभाल: कायद्यानुसार (उदा. भारतीय बॉयलर कायदा, 1923) पात्र निरीक्षकांकडून सर्व उपकरणांची, विशेषतः उच्च दाब आणि तापमानाच्या उपकरणांची, नियमित तपासणी आणि देखभाल सुनिश्चित करणे.
- सुरक्षा उपकरणांची खात्री: प्रेशर रिलीफ व्हॉल्व्ह, तापमान नियंत्रण प्रणाली आणि आपत्कालीन शट-ऑफ सिस्टीम यांसारख्या सुरक्षा उपकरणांची स्थापना करणे आणि ती नेहमी कार्यक्षम राहतील याची नियमित तपासणी करणे.
- पाण्याच्या गुणवत्तेचे व्यवस्थापन: बॉयलर आणि इतर प्रणालींमध्ये वापरल्या जाणाऱ्या पाण्याची गुणवत्ता योग्य राखण्यासाठी प्रक्रिया करणे, जेणेकरून गंज आणि क्षरण टाळता येईल.
- कायदेशीर अनुपालन: भारतीय मानक (IS Standards) आणि फॅक्टरीज् कायदा, 1948 यांसारख्या सर्व कायदेशीर नियमांचे कठोरपणे पालन करणे.
कामगारांसाठी आदर्श कार्यप्रणाली (SOP):
1. संपूर्ण प्रशिक्षण: कामगारांना सुरक्षा प्रोटोकॉल, आपत्कालीन प्रतिसाद योजना आणि उपकरणांच्या सुरक्षित ऑपरेशनवर व्यापक आणि नियमित प्रशिक्षण देणे.
2. देखभाल प्रक्रियेचे नियम: उच्च दाब किंवा तापमानाच्या उपकरणांवर काम करण्यापूर्वी, यंत्रणा पूर्णपणे बंद (Shutdown), दाबमुक्त (Depressurized) आणि लॉक (Lockout/Tagout) केली आहे याची खात्री करणे. इनामदार शुगर्समधील दुर्घटना टाळण्यासाठी हा नियम सर्वात महत्त्वाचा होता.
3. चेतावणी चिन्हांकडे लक्ष: उपकरणांमधून येणारा कोणताही असामान्य आवाज, होणारी गळती किंवा इतर चेतावणी चिन्हांकडे दुर्लक्ष न करता, त्याची माहिती त्वरित वरिष्ठांना देणे.
4. आपत्कालीन तयारी: आपत्कालीन परिस्थितीत बाहेर पडण्याचे मार्ग, प्रथमोपचार सुविधा आणि अग्निशमन उपकरणांची माहिती ठेवणे आणि त्यांचा वापर कसा करायचा याचे प्रशिक्षण घेणे.
या उपाययोजना केवळ कागदावर न राहता, त्या प्रत्यक्ष अंमलात आणल्यासच कामगारांचा जीव वाचू शकतो. आता आपण इनामदार दुर्घटनेतील जबाबदारी निश्चित करण्याच्या प्रक्रियेकडे वळूया.
जबाबदारीचे निर्धारण आणि पुढील वाटचाल
सुरक्षेचे नियम आणि मार्गदर्शक तत्त्वे तेव्हाच प्रभावी ठरतात, जेव्हा त्यांचे उल्लंघन करणाऱ्यांना जबाबदार धरले जाते. इनामदार शुगर्समधील दुर्घटनेनंतर कायद्याची चक्रे फिरू लागली आहेत, पण खरा प्रश्न अंमलबजावणीचा आहे.
या घटनेनंतर, मुरगोड पोलिसांनी भारतीय न्याय संहितेच्या (BNS) कलम 125(2) (यंत्रसामग्री हाताळताना निष्काळजीपणा), 289 (मशीनरी संदर्भात निष्काळजीपणा) आणि 106(1) (निष्काळजीपणामुळे मृत्यू घडवणे) अंतर्गत गुन्हा दाखल केला आहे. प्रथम माहिती अहवालात (FIR) पुढील अधिकाऱ्यांची नावे आहेत:
1. व्ही. सुब्बुरथिनाम (जनरल मॅनेजर, टेक्निकल हेड)
2. प्रवीणकुमार ताळकी (जनरल मॅनेजर, इंजिनिअरिंग हेड)
3. एस. बिनोदकुमार (डेप्युटी जनरल मॅनेजर, प्रोसेस)
या प्रकरणातील एक गंभीर बाब म्हणजे, दुर्घटनेनंतर कारखान्याच्या मालकांनी घटनास्थळी भेट दिली नाही किंवा मृतांच्या कुटुंबीयांना कोणतीही भरपाई जाहीर केली नाही. कारखान्याचे मालक बेळगावीतील मोठे राजकारणी असल्याचे सांगितले जाते. त्यांच्या राजकीय वजनामुळेच या प्रकरणाच्या निःपक्षपाती चौकशीवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे का?
शेवटी, इनामदार शुगर वर्क्समधील आठ कामगारांचा मृत्यू हा केवळ एक अपघात नव्हता, तर सुरक्षा नियमांच्या घोर उल्लंघनाचा परिणाम होता. हे टाळता येण्यासारखे मृत्यू होते. यापुढे अशा घटना घडू नयेत यासाठी केवळ कायदेशीर कारवाई पुरेशी नाही, तर एका उच्चस्तरीय स्वतंत्र चौकशीची मागणी करणे आवश्यक आहे. साखर उद्योगात, विशेषतः जिथे राजकीय लागेबांधे आहेत, तिथे सुरक्षा नियमांकडे इतक्या सहजतेने दुर्लक्ष का केले जाते, याचा शोध या चौकशीतून घेतला गेला पाहिजे. उद्योगांमध्ये एक अशी सुरक्षा संस्कृती निर्माण करणे आवश्यक आहे, जिथे उत्पादनापेक्षा कामगारांच्या जीवनाला सर्वोच्च प्राधान्य दिले जाईल. तरच अशा मानवनिर्मित शोकांतिका पुन्हा घडणार नाहीत.
