सुरज पटके
- जंगलात गळणारं एक साधं फूल… अनेक पिढ्यांपासून आदिवासी समाजाचं अन्न, औषध, संस्कृती आणि उपजीविकेचा आधार. पण मुख्य प्रवाहाने त्याची ओळख केवळ 'दारूचं फूल' म्हणून करून दिली.
- ब्रिटिशांनी त्यावर कायद्यांचे बंधन घातले, समाजाने त्याला बदनाम केलं; आणि आता तेच महुआ जागतिक बाजारपेठेत 'सुपरफूड', 'प्रीमियम स्पिरिट' आणि 'नॅचरल कॉस्मेटिक' म्हणून नव्याने जन्म घेत आहे.
- हा प्रवास केवळ एका फुलाचा नाही, तर शतकानुशतकं दुर्लक्षित राहिलेल्या आदिवासी ज्ञान, परंपरा आणि अर्थव्यवस्थेला अखेर मिळू लागलेल्या जागतिक मान्यतेची कहाणी आहे.
‘बदनाम मोहा’ची मोहमयी मादक कहाणी आदिवासी पाडे, लमाण तांडे, भटक्या पाली अन् डोंगरदरीतील, घाट कपारीतील वस्त्यांवर जन्मापासूनच सुरू होते. फाल्गुन चैत्रातल्या वसंतात, या मोहमयी मादक बदनाम कहाणीला कोंब फुटतो. फाल्गुनमध्ये सारी पानं गाळून विशालमय मोहाचं झाड आकाशाच्या बापाकडे काहीतरी मागणं मागतोय, याचा भास होऊ लागतो. अन् बघता बघता काही दिवसांतच फांद्यांच्या देठादेठांतून कळ्यांचे झुंबरच्या झुंबर लटकू लागतात. त्यात हळूहळू मोवंडा (मोहाची फुले) फुलू लागतात. जणू हिऱ्या-मोत्याचं दानच त्या विधात्याने दिलं असावं. फाल्गुन/चैत्रपासून दोन अडीच महिने (साधारण मार्चचा शेवटचा आठवडा ते मेचा पहिला आठवडा) निरंतर मोहाची फुलं गळत राहतात. मोवडा आपल्या मादक उग्र वासाने सारे आसमंत भारून टाकीत असतो. सकाळच्या नीरव अशा शांत शितल प्रहरी मोहाच्या गंधाने वेडावून साऱ्याच अनवट रानवाटा आकर्षित होतात. कीटक, प्राणी, पक्षी, सारेच गंधाच्या दिशेने धाव घेतात.
मोहाच्या झाडाखाली पडलेली ती पांढरट-पिवळी मांसल फुलं वेचण्यासाठी आदिवासींची लगबग सुरू होते. अनेक स्त्री-पुरुष, लहान मुले, वृद्ध हातात टोपल्या घेऊन मोहाची फुले वेचण्यासाठी जंगलात जातात. ही केवळ उपजीविकेसाठी केलेली कृती नाही; ती त्यांच्या जीवनाचा, संस्कृतीचा आणि निसर्गाशी असलेल्या नात्याचा उत्सव असतो. फुले वेचताना श्रम हलके व्हावेत म्हणून ते पारंपरिक लोकगीते गातात. त्या गीतांमध्ये प्रेम आहे, श्रम आहे, निसर्ग आहे आणि जीवनाचे तत्त्वज्ञानही आहे. भारतात असा एकही आदिवासी समाज सापडणार नाही ज्यांच्या लोकगीतांत मोहाचा उल्लेख नाही. गुजराती, भीली, गोंडी, कोरकू, झारखंडी, छत्तीसगढी, भोजपुरी, लमाणी अशा अनेक भाषांतील लोकगीतांमध्ये मोह जिवंत आहे.
हे दृश्य पिढ्यानपिढ्या असंच आहे. दुर्दैवाने, मोह म्हटले की, अनेकांच्या मनात सर्वप्रथम दारू तयार करण्यासाठी उपयुक्त वृक्ष हीच प्रतिमा उभी राहते. पण हा समाजाने निर्माण केलेला एक पूर्वग्रह आहे.पण आज या मोहाच्या फुलांची किंमत आणि नशीब दोन्ही एका वेगळ्याच उंचीवर पोहोचलंय.
‘बदनाम मोहा’ची मोहमयी मादक कहाणी
एकेकाळी फक्त 'गावठी दारू' काढण्यासाठी ओळखलं जाणारं महुआ किंवा मोहाचं फूल आता जागतिक बाजारात 'सुपरफूड' म्हणून मिरवत आहे. मोहाची फुलं अत्यंत पौष्टिक असतात. त्यामध्ये नैसर्गिक साखर, कॅल्शियम, लोह, कार्बोहायड्रेट्स, प्रथिने, जीवनसत्त्वे आणि इतर खनिजे मुबलक प्रमाणात असतात. म्हणूनच गरोदर स्त्रिया, आजारी व्यक्ती आणि कष्टकरी लोकांना मोहाची फुले खायला दिली जातात. मोहापासून भाकर, शिरा, लाडू, खीर, हलवा, पुरणपोळी, गोड पेये आणि अनेक पारंपरिक पदार्थ तयार केले जातात. काही भागांत फुले तांदळाबरोबर शिजवूनही खाल्ली जातात.
हे उशीरा लक्षात आल्याने आपण ज्या गोष्टीला वर्षानुवर्षे दुर्लक्षित केलं, तिची किंमत गेल्या एका वर्षात तब्बल तीन पटीने वाढली आहे. आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे, भारताकडून ब्रिटनला होणारी मोहाची निर्यात एका वर्षात २५ पटीने वाढली आहे. ज्या फुलाला आपण 'देशी' म्हणून हिणवलं, ते आता लंडनच्या उच्चभ्रू सोसायट्यांमध्ये चवीने खाल्लं आणि प्यायलं जातंय.
ब्रिटिशांनी ज्या महुआवर बंदी घातली तोच आता जागतिक 'ब्रँड' बनतोय
ब्रिटीश राजवटीत या फुलाचा इतिहास मोठा रंजक आणि तितकाच अन्यायाचा राहिला आहे. ब्रिटीश सरकारने मोहाच्या फुलांवर आणि त्यापासून बनवल्या जाणाऱ्या देशी मद्यावर पूर्णपणे बंदी घातली होती. ब्रिटिशांचा मुख्य हेतू भारतात स्वतःच्या देशातून आयात केलेल्या महागड्या मद्याची बाजारपेठ तयार करणे हा होता. मोहापासून बनवलेली दारू प्रत्येक गावात अगदी मोफत किंवा स्वस्तात उपलब्ध असल्यामुळे, त्यांच्या व्यवसायाला मोठा फटका बसत होता. म्हणून ब्रिटिशांनी मोहाच्या फुलांची साठवणूक आणि त्यापासून मद्यनिर्मिती रोखण्यासाठी ब्रिटिशांनी १८७८ चा बॉम्बे आबकारी कायदा आणि १८९२ चा 'मोवरा ॲक्ट' (Mhowra Act) हे जाचक कायदे लागू केले. आदिवासींवर नियंत्रण: जंगलात राहणाऱ्या आदिवासी जमातींवर आणि त्यांच्या उत्पन्नाच्या साधनांवर नियंत्रण मिळवण्यासाठी या बंदीचा एक हत्यार म्हणून वापर करण्यात आला
आज मात्र परिस्थिती बदलली आहे. भारत सरकार आता या फुलाला जागतिक ब्रँड बनवण्यासाठी कंबर कसून उभं राहिलंय, कारण या फुलाच्या उत्पादनात भारताची जवळपास मक्तेदारी आहे.
महुआच्या क्रांतीमध्ये ‘गेमचेंजर’ ठरणारे तीन मुख्य क्षेत्र
जोपर्यंत एखादी गोष्ट सातासमुद्रापार जाऊन 'सर्टिफाईड' होत नाही, तोपर्यंत आपल्याला तिची किंमत कळत हेच खरं ! एका बाजूला आपण आधुनिकतेच्या गप्पा मारतो आणि दुसऱ्या बाजूला आपल्याच मातीतल्या या नैसर्गिक संपत्तीला 'बदनाम' करून ठेवतो. महुआच्या या क्रांतीमध्ये तीन मुख्य क्षेत्रं गेमचेंजर ठरणार आहेत.
- महुआ लिकर : मेक्सिकोने जसं 'टकीला'ला जगाच्या नकाशावर नेलं, तसंच आता महुआ दारूला 'प्रीमियम इंडियन स्पिरिट' म्हणून सादर केलं जातंय. या कॅटेगरीमध्ये दरवर्षी २२% वाढ होत आहे. आता हे केवळ गरिबांचं पेय उरलं नसून, मोठ्या ब्रँड्सनी यात रस दाखवायला सुरुवात केली आहे.
- सौंदर्य प्रसाधने : महुआच्या बियांच्या तेलापासून बनणारं 'महुआ बटर' हे सध्या जागतिक कॉस्मेटिक मार्केटमध्ये चर्चेचा विषय आहे. आफ्रिकेने त्यांच्या 'शिया बटर'च्या निर्यातीवर निर्बंध आणण्याचे संकेत दिल्याने महुआसाठी मोठी संधी निर्माण झाली आहे. आपल्या महाराष्ट्रात आणि मध्य भारतात मिळणाऱ्या या तेलाचा वापर आता महागड्या लोशन्स आणि क्रीम्समध्ये 'नॅचरल मॉइश्चरायझर' म्हणून केला जातोय.
- 'हेल्थ अँड वेलनेस' उत्पादने : आयुर्वेदानुसार महुआ हे श्वसनविकार, पचन आणि रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी उत्तम मानलं जातं. साखर किंवा कृत्रिम गोडव्याला पर्याय म्हणून आता महुआचा वापर जॅम, मध, सरबत आणि अगदी बेकरी उत्पादनांमध्येही केला जात आहे. हे एक नैसर्गिक स्वीटनर असल्यामुळे आरोग्याबाबत जागरूक असलेल्या पिढीला ते भुरळ घालतंय.
महुआ लिकर : 'देशी दारू'पासून 'प्रीमियम इंडियन स्पिरिट'पर्यंत
अनेक दशकांपर्यंत महुआ म्हटलं की, त्यापासून बनवल्या जाणाऱ्या गावठी दारूचीच प्रतिमा लोकांच्या मनात होती. पण गेल्या काही वर्षांत ही प्रतिमा झपाट्याने बदलू लागली आहे. जगभरात स्थानिक परंपरांवर आधारित 'क्राफ्ट स्पिरिट्स'ची मागणी वाढत असताना भारतातील महुआ लिकरलाही नवी ओळख मिळू लागली आहे. मेक्सिकोने टकीला, जपानने साके, दक्षिण कोरियाने सोजू आणि स्कॉटलंडने व्हिस्कीला जागतिक ब्रँड बनवलं; त्याच धर्तीवर महुआलाही 'प्रीमियम इंडियन स्पिरिट' म्हणून सादर करण्याचे प्रयत्न सुरू आहेत. आज अनेक स्टार्टअप्स आणि मद्यनिर्मिती कंपन्या पारंपरिक आदिवासी ज्ञानाचा सन्मान राखत आधुनिक तंत्रज्ञानाच्या साहाय्याने उच्च दर्जाची महुआ लिकर तयार करत आहेत.
या बदलाचा सर्वात मोठा फायदा आदिवासी भागांना होऊ शकतो. आतापर्यंत अत्यल्प दरात विकली जाणारी मोहाची फुलं जर मूल्यवर्धित उत्पादनांमध्ये वापरली गेली, तर त्यातून स्थानिक समुदायांना अधिक उत्पन्न मिळू शकतं. मात्र यासाठी उत्पादन साखळीत आदिवासी समाजाचा न्याय्य सहभाग, वनहक्कांचे संरक्षण आणि नफ्याचं समतोल वाटप आवश्यक आहे. अन्यथा महुआचं ब्रँडिंग मोठ्या उद्योगांच्या हातात जाईल आणि या परंपरेचे मूळ वारस पुन्हा एकदा उपेक्षित राहतील.
सौंदर्यप्रसाधन उद्योग : 'महुआ बटर'ची जागतिक बाजारपेठ
महुआच्या बियांपासून काढलं जाणारं तेल हे अनेक वर्षांपासून ग्रामीण आणि आदिवासी भागात त्वचेच्या संरक्षणासाठी, केसांची निगा राखण्यासाठी आणि औषधी उपयोगांसाठी वापरलं जात आहे. मात्र आज त्याच तेलाला 'महुआ बटर' या नावाने आंतरराष्ट्रीय सौंदर्यप्रसाधन उद्योगात मोठी मागणी निर्माण झाली आहे. हे बटर नैसर्गिक मॉइश्चरायझर म्हणून ओळखलं जातं. त्वचा मऊ ठेवणं, कोरडेपणा कमी करणं आणि नैसर्गिक स्निग्धता टिकवून ठेवणं या गुणांमुळे अनेक आंतरराष्ट्रीय कंपन्या त्याचा वापर क्रीम, बॉडी लोशन, लिप बाम, साबण आणि इतर त्वचा निगा उत्पादनांमध्ये करू लागल्या आहेत.
जागतिक स्तरावर शिया बटरला पर्याय शोधण्याचे प्रयत्न सुरू असताना महुआ बटर भारतासाठी मोठी संधी ठरू शकते. विशेषतः मध्य भारत आणि महाराष्ट्रातील वनक्षेत्रांमध्ये उपलब्ध असलेल्या महुआ बियांचं वैज्ञानिक संकलन, प्रक्रिया आणि स्थानिक पातळीवर मूल्यवर्धन झाल्यास ग्रामीण महिलांसाठी मोठ्या प्रमाणात रोजगारनिर्मिती होऊ शकते. वनोपजावर आधारित महिला बचतगट आणि आदिवासी सहकारी संस्थांना या उद्योगाशी जोडल्यास महुआचा लाभ केवळ निर्यातीतच नव्हे, तर स्थानिक अर्थव्यवस्थेलाही मिळू शकतो.
'हेल्थ अँड वेलनेस' : सुपरफूड म्हणून महुआची नवी ओळख
आरोग्यदायी आणि नैसर्गिक अन्नपदार्थांकडे जगाचा वाढता कल पाहता महुआला 'सुपरफूड' म्हणून नवी ओळख मिळत आहे. मोहाच्या फुलांमध्ये नैसर्गिक साखर, कॅल्शियम, लोह, पोटॅशियम, जीवनसत्त्वे आणि ऊर्जा देणारे घटक मुबलक प्रमाणात आढळतात. त्यामुळे कृत्रिम साखरेला पर्याय म्हणून महुआचा वापर विविध खाद्यपदार्थांमध्ये वाढत आहे. पारंपरिक पद्धतीने बनवल्या जाणाऱ्या लाडू, खीर, हलवा, भाकर आणि पेयांबरोबरच आता महुआपासून जॅम, सिरप, हर्बल ड्रिंक्स, एनर्जी बार, हेल्थ मिक्स आणि बेकरी उत्पादनं तयार करण्यावर संशोधन सुरू आहे.
यामध्ये सर्वात महत्त्वाची बाब म्हणजे महुआ हे आदिवासी समाजासाठी 'नवं' उत्पादन नाही. त्यांनी शेकडो वर्षांपासून त्याचा अन्न, औषध आणि पोषणाचा स्रोत म्हणून वापर केला आहे. आज आधुनिक पोषणशास्त्र त्या पारंपरिक ज्ञानाला वैज्ञानिक मान्यता देत आहे. त्यामुळे महुआची वाढती लोकप्रियता ही केवळ बाजारपेठेची संधी नाही; ती आदिवासी ज्ञानव्यवस्थेच्या पुनर्मूल्यांकनाची संधीही आहे. या प्रक्रियेत संशोधन संस्था, अन्नप्रक्रिया उद्योग आणि स्थानिक समुदाय यांच्यात समन्वय साधला, तर महुआ ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा एक महत्त्वाचा आधारस्तंभ बनू शकतो.
क्षमतेपैकी केवळ १७ % फुलांचीच काढणी, ८३% क्षमता अजूनही दुर्लक्षित
कोणे एकेकाळी मोहाची फुलं, फळं रानावनातल्या माणसांचे पोट भरण्याचे साधन होते. आता आर्थिक उत्पन्नाचे झाले आहे. भारतवर्षाला व्यापून असलेले मोहाचे वृक्ष निसर्गाच्या अगणित वरदानांपैकी एक. सह्याद्री, सातपुडा, विंध्य पर्वतांच्या रांगांपासून हिमालयाच्या पायथ्यापर्यंत आढळणारे हे आदिवासींचे कल्पवृक्ष, अर्थात मधुका लांग फोलिया वा Butter Tree. भारतातील या उष्णकटिबंधीय वृक्षाला सामाजिक, सांस्कृतिक, आर्थिक तथा वैद्यकीयदृष्ट्या विशेष महत्त्व आहे.
मोह केवळ माणसांचेच खाद्य नाही, तर पशू, पक्षी, कीटकांचेही ते आवडीचे खाद्य आहे. मोहाच्या फुलाफळांवर आदिवासींचे रोजगार अवलंबून आहेत. उन्हाळ्यात त्यांच्या उत्पन्नाचे महत्त्वाचे साधन आहे. मोहाची फुले, बोंडे ते गोळा करतात. शंभर वर्षांपर्यंत आयुर्मान असलेले मोह वर्षातून दोनदा उत्पन्न देणारे आहे. प्रतिवर्षी भारतात २० लाख टन फुले व ४० लाख टन बिया असे मोहाचे उत्पन्न आहे. भारतात महुआची जेवढी क्षमता आहे, त्यापैकी केवळ १७% फुलांची सध्या काढणी केली जाते. उर्वरित ८३% क्षमता अजूनही दुर्लक्षित आहे. उद्योजकांसाठी ही सोन्याची खाणच म्हणावी लागेल. आपल्या ग्रामीण अर्थव्यवस्थेचा चेहरामोहरा बदलण्याची ताकद या एका फुलात आहे.
महुआचा हा प्रवास केवळ एका फुलाचा प्रवास नसून, भारतीय परंपरेने जागतिक बाजारपेठेत मिळवलेला सन्मान आहे. आपल्या घरामागे किंवा जंगलात पडलेलं ते साधं फूल उद्या तुमच्या महागड्या परफ्यूममध्ये किंवा डाइनिंग टेबलवर असेल, यात आता शंका उरलेली नाही. एकेकाळी ज्याला 'बंदी' घातली गेली, तेच आता 'ब्रँड' बनतंय, यालाच विज्ञानाची आणि काळाची कमाल म्हणायचं का?
