गोष्ट तशी फार जुनी म्हणजे, 1930 च्या दशकाची... या काळात लंडन, पॅरिस, न्यूयॉर्क शहरांमध्ये अनेक जादूगर हवेत तरंगत होते. मुलीचे तुकडे करणे, हवेतून कबुतर काढणे, असे त्यांचे प्रयोग चालायचे. यातील सर्वांत कमाल प्रयोग होता, द मॅन विथ एक्स-रे आईज याचा. भारतातून आलेला एक जादूगर, ज्याचा दावा होता की तो डोळ्यांवर पट्टी बांधूनही बघू शकतो. असे करणारे अनेक जादूगर तेव्हा होते. पण हा जादूगर केवळ पट्टी बांधत नसे. तो कणकेच्या गोळ्यावर कापूस थापून डोळ्यांवर लावायचा आणि त्यावर पट्टी बांधली जायची. त्यानंतरही तो आरामात पुस्तक वाचून दाखवायचा.
हा प्रयोग इतका प्रसिद्ध झाला की त्याला अनेक टीव्ही कार्यक्रम मिळू लागले. मग एका ब्रिटीश संशोधकानं म्हटलं की यात जादू वगैरे काही नाही, मी सिद्ध करून दाखवेन. त्याने त्याआधी अनेक जादूगारांचे दावे पोकळ सिद्ध केले होते. पण हा जादूगार प्रयोगाला सिद्ध झाला. एका प्रयोगशाळेत हे व्हायचं ठरलं. प्रयोग झाला. त्याच्या निष्कर्षाने सारेच हैराण झाले. ब्रिटीश मुली तर इतक्या घाबरल्या की त्या म्हणू लागल्या की आम्ही या जादूगाराच्या जवळपासही फिरकणार नाहीत. का? असं काय केलं होतं त्या जादूगाराने? कोण होता हा जादूगार ज्यावर एका प्रसिद्ध अमेरिकन दिग्दर्शकाने चित्रपटही तयार केला होता?
मे 1976 च्या जीनी मॅजिक मॅगजीन च्या कव्हर पेजवर खुदा बख्श
वर्ष 1905... काश्मिरचा अखनूर भाग. इथे खुदा बख्श यांचा जन्म झाला. त्यांचे वडील रेल्वेत टीसी होते. कुटुंब श्रीमंत होतं. पण खुदा बख्शचं अभ्यासात लक्ष लागत नव्हतं. त्यांना जादूत रस होता. त्यासाठी त्यांनी लाहौरला पळ काढला. तिथं त्या काळी प्रोफेसर मूर नावाचे एक जादूगार होते. खुदा बख्शना त्यांच्याकडून जादू शिकायची होती. पण त्यांची निराशा झाली. प्रसिद्ध ब्रिटीश लेखक रोआल्ड डाल यांच्यासोबत बोलताना खुदा बख्श यांनी सांगितलं की, प्रोफेसरांसोबत राहणं शाळेत जाण्यापेक्षा चांगलं होतंच, पण लवकरच मला लक्षात आलं की त्यांच्याकडे फक्त हातचलाखी आहे, जादू नाही.
खुदा बख्श यांना असली जादू शिकायची होती. अनेक वर्ष इकडे-तिकडे भटकल्यानंतर ते हरिद्वारला पोहोचले. तिथे एका योगीसोबत त्यांनी साधना केली. अनेक वर्षांच्या अभ्यासानंतर त्यांना आपल्या मनाला स्थिर करण्यात यश मिळालं. त्यानंतर त्यांनी बर्मा, सिलोन, बॉम्बेची यात्रा केली. तिथे जादूचे प्रयोग दाखवू लागले. हे जादूचे सामान्य प्रयोग होते ज्यामुळे लोक खुश व्हायचे.
खुदा बख्श… द मॅन विथ एक्स-रे आईज
मग 1930 च्या दरम्यान त्यांनी ढाकामध्ये एक असा प्रयोग केला की ज्यामुळे ते प्रसिद्ध झाले. ढाक्यातील एका प्रयोगात त्यांनी दावा केला की ते आगीवर चालू शकतात. समोर जळत्या कोळशांची चादर होती. त्यावर बख्श यांच्या आधी तीन माणसं चालली पण त्यांचे पाय जळाले. नंतर बख्श चालले. त्यांच्या पायावर जळण्या-भाजण्याचं कोणतीही खूण उमटली नाही. यानंतर बख्श इतके प्रसिद्ध झाले की त्यांना विदेशातूनही मागणी आली.
1935 मध्ये जळत्या कोळश्यांवर चालून दाखवतांना खुदा बख्श
इंग्रजी ओळख बनवण्यासाठी त्यांनी आपलं नाव ‘कुडा बक्स’ ठेवलं. त्यांचा सर्वांत प्रसिद्ध प्रयोग होता, द मॅन विथ एक्स-रे आईज. यात ते डोळ्यांवर पट्टी बांधून अनेक गोष्टी करायचे. उदा. पुस्तक वाचणे, सुईत धागा ओवणे आणि सर्वांत रोमांचक प्रयोग म्हणजे समोर उभ्या असलेल्या मुलाच्या डोक्यावरील सफरचंदावर गोळी झाडणे.
या प्रयोगांमुळे बख्श यांची ख्याती वाढत होती. एक दिवस त्यांच्याकडे हॅरी प्राईस यांचं लक्ष गेलं. प्राईस हे संशोधक होते. जादूचे दावे करणाऱ्या अनेक लोकांना त्यांनी उघडं पाडलं होतं. ‘घोस्ट हंटर’ म्हणून प्रसिद्ध असलेल्या प्राईस यांनी बख्श यांना आव्हान दिलं की त्यांनी प्रयोगशाळेत आपला प्रयोग करावा. बख्श तयार झाले. त्यानंतर बख्श यांच्या दोन परीक्षा झाल्या ज्याच्या निकालाने लंडनमध्ये खळबळ माजली.
… तरीही खुदा बख्श डोळे पूर्ण बंद असताना पुस्तक वाचतच गेला!
10 जुलै 1935… युनिव्हर्सिटी ऑफ लंडन कौन्सिल फॉर सायकिकल इनव्हेस्टीगेशन येथे या परीक्षा झाल्या. आपल्या ‘कन्फेशन्स ऑफ अ घोस्ट-हंटर’ या पुस्तकात प्राईस लिहितात, “आम्ही बख्श यांच्या डोळ्यांवर कणकेच्या दोन पट्ट्या ठेवल्या. त्यानंतर टेप आणि बँडेज लावून त्यावर एक काळा मास्क चढवला. बख्श यांचे डोळे बंद होते. फक्त तोंड आणि नाक उघडं होतं. त्यानंतर आम्ही त्यांना एक पुस्तक वाचायला दिलं. त्यांनी ते वाचून काढलं.”
संशोधकांनी अनेकदा बख्श यांच्या पट्ट्या उघडल्या, बांधल्या पण निकाल तोच राहिला. एकदा तर बख्श यांच्या डोक्यामागे पुस्तक ठेवण्यात आलं, तर तेही त्यांनी वाचून काढलं. पण एका परीक्षेत ते नापास झाले. खोलीतील लाईट चालू आहे की नाही याचं उत्तर त्यांना अचूक देता आलं नाही.
संशोधक बक्श यांची परिक्षा घेण्याकरिता त्यांच्या डोळ्यावर बँडेज बांधताना
तरीही हे निकाल चकीत करणारे होते. प्राईस स्वतः चकीत झाले होतेच. त्यांनी बख्श यांना आणखी एका परीक्षेचं आव्हान दिलं. बख्श यावेळीही तयार झाले. दोन महिन्यांनी म्हणजे सप्टेंबर महिन्यात, बख्श यांना आगीवर चालायला सांगण्यात आलं. आज हा प्रयोग अनेक जण करतात. पण तेव्हा ही असामान्य गोष्ट होती. बख्श हे असं करणारे पहिले ठरले. डॉक्टरांच्या उपस्थितीत ते जळत्या कोळशांवर चालले. त्यांचे पाय भाजले नाहीत. काहींचं म्हणणं होतं की बख्श त्यांच्या पायाला खास मलम लावायचे. पण डॉक्टरांना त्यांच्या पायावर काहीच मिळालं नव्हतं.
ब्रिटिशी मुली म्हणायच्या तो भिंतीच्या पारही बघू शकतो
बख्श यांचे हे प्रयोग प्रत्यक्षात जादू नव्हती. कोळशावर राखेचा थर चढतो त्यामुळे लोक त्यावर चालू शकतात. पण त्या काळी जेव्हा याची बातमी छापली गेली तेव्हा बख्श ब्रिटनमध्ये विख्यात झाले. त्यांना ‘द वंडर अव्ह द सेंच्युरी’, ‘एट्थ वंडर ऑफ द वर्ल्ड’ अशा पदव्या मिळाल्या. त्यांच्या प्रयोगांना लोकांची गर्दी होऊ लागली. त्यानंतर बख्श यांना एक टीव्ही शोही मिळाला. त्यांचे प्रयोग ‘रिप्लेज बिलिव्ह इट ऑर नॉट’ या टीव्ही शोमध्येही दाखवण्यात आले.
बंद डोळ्यांचा त्यांचा प्रयोग इतका प्रसिद्ध झाला की लोक त्याला खरं समजू लागले. बख्शसोबत काम करणाऱ्या तीन मुलींनी सांगितलं की त्यांची ड्रेसिंग रुम ही बख्श यांच्या खोलीपेक्षा दूर असायला पाहिजे. कारण त्यांना भीती होती की बख्श भिंतीतूनही बघू शकतात. बख्श यानंतर अमेरिकेत गेले. लॉस एंजेलिस मध्ये ते आपले प्रयोग करायचे. इतिहासकार जॉन बुथ लिहितात, बख्श यांच्या करामतीचा धाक असा होता की त्यांच्यासोबत पत्ते खेळणारे जादूगार म्हणायचे की, बख्श डोळ्यांवर पट्टी बांधून खेळले तर त्यांना हरवणं अशक्य होऊन बसायचं.
खुदा बख्श यांनी आपलं अखेरचं आयुष्य लॉस एंजेलेसमध्ये पत्ते खेळत काढलं. 1981 मध्ये त्यांचं निधन झालं. त्यांच्यावर ‘द वंडरफुल स्टोरी ऑफ हेन्री शुगर’ या नावाचा चित्रपटही आला होता. यात बेनेडिक्ट कम्बरबाख यांनी मुख्य भूमिका केली होती. रोआल्ड डाल यांच्या कथेवर हा चित्रपट आधारीत होता. डाल त्यांच्यावर इतके खुश होते की त्यांनी बख्श यांची मुलाखत घेतली होती. त्यांच्यावर एक कथाही लिहिली होती. डाल यांनी बख्श यांना त्यांच्या जादूच्या रहस्याविषयी विचारलं असता बख्श म्हणाले की, ते कित्येक वर्षे एका पेटत्या मेणबत्तीवर ध्यान करायचे.
ज्यामुळे त्यांना बंद डोळ्यांनीही बघण्याची सिद्धी प्राप्त झाली होती. पण यात सत्य किती हे तेच जाणोत. प्राईस यांनी याविषयी म्हटलं होतं की, बख्श यांचे डोळे बांधल्यावरही नाक आणि पट्टीतील काही भाग उघडा राहायचा. त्यांतून कदाचित ते पुस्तक वाचू शकायचे. पण हे शक्य आहे की नाही, की ही खरोखरच जादू होती, याचा निर्णय ज्याने त्याने घ्यायचा आहे. आम्ही स्वतः कोणत्याही जादूला मान्यता देत नाही की त्यावर विश्वासही ठेवत नाही.
अनुवाद - प्रतिक पुरी
