Skip to main content

दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

Browse all articles in दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

"आमचीही गणना करा"; भटके-विमुक्तांच्या अस्तित्वाच्या लढ्याची ‘मुशाफिरी यात्रा’
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

"आमचीही गणना करा"; भटके-विमुक्तांच्या अस्तित्वाच्या लढ्याची ‘मुशाफिरी यात्रा’

भटके-विमुक्त समाजाच्या घरगणना आणि जनगणनेतील वगळल्या गेलेल्या वास्तवाला उजेडात आणण्यासाठी ॲड. डॉ. अरुण जाधव यांच्या नेतृत्वाखाली ५ जूनपासून राज्यव्यापी 'मुशाफिरी यात्रा'ला सुरुवात होतेय. अहमदनगर, पुणे, सोलापूर, धाराशिव, लातूर, बीड, जालना आणि छत्रपती संभाजीनगर या आठ जिल्ह्यांतील सुमारे ११० गावांमध्ये जाऊन पाल, वाडी, वस्ती आणि तात्पुरत्या निवाऱ्यांमध्ये राहणाऱ्या भटके-विमुक्त कुटुंबांशी थेट संवाद साधला जाणार आहे. नागरिकत्वाचे पुरावे, शिक्षण, आरोग्य, निवारा, शासकीय योजनांचा लाभ आणि संविधानाने दिलेले हक्क प्रत्यक्षात समाजापर्यंत पोहोचले आहेत का? याचा अभ्यास करत भटके-विमुक्त समाजाची स्वतंत्र नोंद, घरगणनेत समावेश आणि अचूक जनगणनेची मागणी या यात्रेतून पुढे आणली जाणार आहे.

4 min read
S
Sanjana Khandare
रेशनकार्डासाठी झगडणारी ‘कातकरी लेक’ आता शिकणार लंडनमध्ये कायदा!
आदिवासी पाड्यावरच्या सपनाची प्रेरणादायी कहाणी…
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

रेशनकार्डासाठी झगडणारी ‘कातकरी लेक’ आता शिकणार लंडनमध्ये कायदा! आदिवासी पाड्यावरच्या सपनाची प्रेरणादायी कहाणी…

आदिवासी कातकरी समाजातील पहिली महिला वकील ठरलेल्या सपना वाघमारेची कहाणी काय? कागदपत्रांसाठी धडपडणारी सपणाची लंडनच्या नामांकित विद्यापीठात कायद्याच्या उच्च शिक्षणासाठी (LLM) निवड झाली आहे. घरच्यांच्या आणि मामांच्या साथीने १२ वी पूर्ण केल्यानंतर, तिने पुण्यात दोन वर्षे नोकरी सांभाळत शिक्षण पूर्ण केलं.

5 min read
A
Apsara Aga
तापलेली जंगलं, अस्वस्थ वाघ… आणि मृत्यूच्या सावलीत तेंदूपत्ता गोळा करणाऱ्या आदिवासी महिला
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

तापलेली जंगलं, अस्वस्थ वाघ… आणि मृत्यूच्या सावलीत तेंदूपत्ता गोळा करणाऱ्या आदिवासी महिला

चंद्रपूरमध्ये तेंदूपत्ता गोळा करताना चार महिलांचा वाघीणीच्या हल्ल्यात मृत्यू झाला, पण या घटनेकडे थोडं खोलात जाऊन पाहिलं, तर एक वेगळंच चित्र दिसतं. हा प्रश्न केवळ एका “आक्रमक” वाघीणीचा नाही. हा प्रश्न आहे तापलेल्या जंगलांचा, बदलत्या हवामानाचा, वाढत्या पर्यटनाचा,संकुचित होत जाणाऱ्या अधिवासांचा आणि जंगलाच्या सीमेवर जगणाऱ्या माणसांच्या असुरक्षित आयुष्याचा. तीव्र उष्णतेमुळे वाघांमध्ये आक्रमकता वाढतेय, व्याघ्र पर्यटनाच्या वाढत्या दबावामुळे वाघांचं नैसर्गिक वर्तन बदलतयं आणि त्यांच्या प्रजननावर परिणामही होतोय. याचा फटका बसतोय आदिवासी आणि गरीब महिलांना…

7 min read
S
Sayli Meshram
 “आम्ही आदिवासी ना हिंदू आहोत, ना ख्रिश्चन, जनगणनेत आम्हाला स्वतंत्र  ‘सरना धर्मकोड’ हवाय…? पाच राज्यांनी केली मागणी
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

“आम्ही आदिवासी ना हिंदू आहोत, ना ख्रिश्चन, जनगणनेत आम्हाला स्वतंत्र ‘सरना धर्मकोड’ हवाय…? पाच राज्यांनी केली मागणी

जनगणनेच्या प्रक्रियेत आदिवासी लोकांसाठी ‘सरना धर्मकोड’चा समावेश करावा, या मागणीसाठी झारखंडचे मुख्यमंत्री हेमंत सोरेन यांनी रविवारी राष्ट्रपती द्रौपदी मुर्मू आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांना पत्र लिहिले आहे. 2011 च्या जनगणनेत सरना समाजासाठी स्वतंत्र प्रवर्ग नसतानाही, 21 राज्यांमधील सुमारे 50 लाख लोकांनी धर्माच्या रकान्यात स्वतःची नोंद ‘सरना’ म्हणून केली होती. जनगणनेच्या फॉर्ममध्ये इतर सर्व धर्मांप्रमाणे सरना यांच्यासाठी स्वतंत्र कॉलम बनवावा. यासोबतच हिंदू, मुस्लिम, ख्रिश्चन, जैन, शीख, बौद्ध या सर्वांप्रमाणेच 'सरना'लाही स्वतंत्र धर्माचा दर्जा मिळायला हवा ही आदिवासीबहुल राज्यांची मागणी आहे.

5 min read
S
Sayli Meshram
'स्वतःची ताटे घेऊन या, इतरांचे जेवण झाल्यानंतर जेवा'... मंदिर प्राणप्रतिष्ठा कार्यक्रमात दलितांशी दुजाभाव, 5 जणांवर गुन्हा दाखल
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

'स्वतःची ताटे घेऊन या, इतरांचे जेवण झाल्यानंतर जेवा'... मंदिर प्राणप्रतिष्ठा कार्यक्रमात दलितांशी दुजाभाव, 5 जणांवर गुन्हा दाखल

गुजरातच्या जुनागढ येथे राम मंदिराच्या प्राणप्रतिष्ठा सोहळ्यानिमित्त दलित कुटुंबांना आमंत्रित करून त्यांना अत्यंत अपमानास्पद वागणूक दिल्याचा आरोप आहे. दलित बांधवांना भोजनाचे आमंत्रण देताना, 'स्वतःची भांडी घरून घेऊन या आणि इतरांसोबत पंगतीत बसू नका' अशी कठोर ताकीद देण्यात आली. एवढेच नाही तर, 'गावातील सवर्ण समाजाचे जेवण पूर्ण झाल्यानंतर उरलेले अन्न खाण्यासाठी या,' अशी निंदनीय अटही त्यांच्यावर लादण्यात आल्याचे समोर आले आहे.

4 min read
S
Shantanu Khuje
 ‘’तुमच्या जातीतील लोकं घोड्यावर बसू शकत नाहीत’’, असं म्हणत दलित नवरदेवाला जबर मारहाण
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

‘’तुमच्या जातीतील लोकं घोड्यावर बसू शकत नाहीत’’, असं म्हणत दलित नवरदेवाला जबर मारहाण

‘’तुमच्या जातीतील लोकं घोड्यावर बसू शकत नाहीत’’, असं म्हणत मध्यप्रदेशच्या दमोह जिल्ह्यातील एका गावात दलित नवरदेवाला आणि त्याच्या कुटुंबियांना तथाकथित सवर्णांनी जबर मारहाण केली आहे. "माझा मुलगा अपंग आहे. मात्र तरीदेखील त्याला कोणतीही दया दाखवण्यात आली नाही. त्याला फरफटत नेलं आणि मारहाण केली’ असा आरोप नवरदेवाच्या आईने केला आहे. या प्रकरणात आपोलिसांनी म्ही, एससी-एसटी ॲक्ट आणि इतर संबंधित कलमांअंतर्गत गुन्हा नोंदवला आहे.

4 min read
T
Team BaiManus
डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समितीत विचारवंत, संशोधकांऐवजी ‘आरएसएस’ आणि ‘समरसता’च्या कार्यकर्त्याचा भरणा… समिती बरखास्त करण्याची मागणी!
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

डॉ. आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समितीत विचारवंत, संशोधकांऐवजी ‘आरएसएस’ आणि ‘समरसता’च्या कार्यकर्त्याचा भरणा… समिती बरखास्त करण्याची मागणी!

महाराष्ट्र सरकारने डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर चरित्र साधने प्रकाशन समितीचे पुनर्गठन केले असून त्यात बाबासाहेबांच्या तत्वज्ञानाचा पुरस्कार करणारे विचारवंत, अभ्यासकांऐवजी राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाशी निष्ठा असणाऱ्या व्यक्तींचीच भरती करण्यात आली आहे. समितीचे हे पुनर्गठन आंबेडकरी विचारांची धार बोथट करण्याचे आणि आरएसएसला अपेक्षित डॉ. आंबेडकरी विचारांची मांडणी करण्याचे षडयंत्र तर नाही ना? असा सवाल आंबेडकरी साहित्यिक, विचारवंत आणि कार्यकर्त्यांकडून केला जात आहे. ही पुनर्गठित समिती वादाच्या भोवऱ्यात सापडली असून ती बरखास्त करण्याची मागणी आंबेडकरी वतुर्ळातून केली जात आहे.

8 min read
T
Team BaiManus
अनुसूचित जातीच्या वर्गीकरणाला आंबेडकरवाद्यांचा विरोध का? न्या. बदर समितीच्या अहवालावर नेमके कोणते आक्षेप आहेत…?
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

अनुसूचित जातीच्या वर्गीकरणाला आंबेडकरवाद्यांचा विरोध का? न्या. बदर समितीच्या अहवालावर नेमके कोणते आक्षेप आहेत…?

अनुसूचित जातीच्या आरक्षणाचे उपवर्गीकरणासाठी नेमलेल्या न्या. अनंत बदर समितीचा अहवाल सार्वजनिक न करताच त्यावर हरकती आणि सूचना मागवण्यात आल्यामुळे राज्यातील आंबेडकरी समुदाय संतप्त झाला आहे. न्या. बदर समितीने कोणता डेटा वापरला?, कोणत्या पद्धतीने सर्वेक्षण केले?, कोणत्या जिल्ह्यांत भेटी दिल्या?, कोणत्या तज्ज्ञांचा सल्ला घेतला? हे सर्व जनतेसमोर स्पष्ट झालेले नाही. केवळ एका जातीच्या मागणीवरून संपूर्ण अनुसूचित जातींच्या आरक्षण संरचनेत बदल करणे योग्य नाही.

6 min read
R
Rushikesh Khandagale
सोनी सोरी :  ..पण बाई झुकली नाही
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

सोनी सोरी : ..पण बाई झुकली नाही

आज सोनी सोरी यांचा वाढदिवस आहे. त्याच सोनी सोरी ज्या सरकारी शाळेत शिक्षिका होत्या, ज्यांनी आदिवासी जनतेचा मानवी हक्कअधिकाराचा मुद्दा उपस्थित केला. सरकारला विरोध केला, पोलिसांनी त्यांना पोलिस ठाण्यात बंद केले,वीजेचे झटके दिले आणि त्यांच्या गुप्तांगामध्ये दगड भरले, त्यांना तुरुंगात डांबण्यात आले आणि त्यांच्यावर सात खोटे गुन्हे दाखल केले गेले. त्या जेव्हा तुरुंगातून बाहेर आल्या तेव्हा त्यांचा चेहरा तेजाब टाकून जाळला,विद्रूप केला. 11 वर्षांनंतर न्यायालयाने सोनी सोरीची सर्व आरोपांतून मुक्तता केली. आज ती विचारते, ही 11 वर्षे कोण परत करणार?

11 min read
S
Soni Sori
Dalit History Month : ‘परई’ वादन, दलितांच्या परंपरेपासून प्रतिकारापर्यंतचा एक अनोखा प्रवास
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

Dalit History Month : ‘परई’ वादन, दलितांच्या परंपरेपासून प्रतिकारापर्यंतचा एक अनोखा प्रवास

एकेकाळी अस्पृश्य मानलं गेलेलं आणि केवळ विशिष्ट दलित समुदायापुरतं मर्यादित ठेवलेलं परई हे वाद्य आज नव्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक अर्थाने पुन्हा समोर येतंय. उपेक्षा, भेदभाव आणि अन्यायाचा दीर्घ इतिहास आपल्या ठेक्यात साठवून ठेवत परई आता नव्या पिढीसाठी अभिव्यक्ती, प्रतिकार आणि स्वाभिमानाचं प्रभावी माध्यम बनतंय. ‘दलित हिस्ट्री मंथ’च्या निमित्ताने याच परई वाद्याच्या इतिहासावर, नव्याने या परईला समोर आणणाऱ्या लोकांवर प्रकाश टाकण्याचा प्रयत्न ‘बाईमाणूस’ने केलाय.

10 min read
S
Sanjana Khandare
Dalit History Month : ‘लगान’मधील ‘कचरा’ म्हणजेच ‘पी. बाळू’, ज्याला बाबासाहेबही आपला ‘हिरो’ मानायचे…!
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

Dalit History Month : ‘लगान’मधील ‘कचरा’ म्हणजेच ‘पी. बाळू’, ज्याला बाबासाहेबही आपला ‘हिरो’ मानायचे…!

दलित हिस्ट्री मंथच्या निमित्ताने जाणून घ्या पालवणकर बाळू यांची प्रेरणादायी कहाणी—एक असा फिरकीपटू ज्याने इंग्रजांना नमवलं, पण जातीय भेदभावाचा सामना करत आयुष्यभर लढा दिला. ‘लगान’मधील ‘कचरा’ची खरी प्रेरणा असलेला हा खेळाडू डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचाही आदर्श होता.

6 min read
S
Suraj Patke
समस्त दलितांची माफी मागण्याचा निर्णय बालेन शाह यांनी का घेतला? नेपाळमध्ये आजही प्रखर जातीयवाद
दलित / आदिवासी / भटके-विमुक्त

समस्त दलितांची माफी मागण्याचा निर्णय बालेन शाह यांनी का घेतला? नेपाळमध्ये आजही प्रखर जातीयवाद

नेपाळचे नवनिर्वाचित पंतप्रधान बालेन शाह यांनी समस्त दलितांची जाहीर माफी मागण्याचा निर्णय घेतला आहे. पारंपरिक हिंदू जातिव्यवस्था आणि १८५४ च्या ‘मुलुकी ऐन’ या कायद्याअंतर्गत दलितांना अस्पृश्य मानले जात होते. त्यामुळे त्यांना पाण्याचे स्रोत, मंदिरे, शिक्षण, नोकऱ्या आणि सामाजिक संबंध यांपासून दूर ठेवण्यात आले. नेपाळच्या एकूण लोकसंख्येत सुमारे १३ टक्के दलित आहेत. रोजगाराच्या संधींमध्ये असमानता, सामाजिक बहिष्कार आणि हिंसाचाराच्या घटना अद्याप सुरू असल्याचे विविध अहवालांत नमूद करण्यात आले आहे.

10 min read
S
Shantanu Khuje