गेल्या आठवड्यात फारूख अब्दुल्ला आणि मणिशंकर अय्यर यांनी अकलेचे दिवे पाजळले. पाकिस्तानकडेही अणुबाँब आहे, हे सांगितले. पाकिस्तानने बांगड्या भरल्या नाहीत, असे सांगितले. पाकिस्तानचा आदर करावा, अशी भाषा वापरली. त्याला पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी उत्तर दिले. 11 मे रोजी अटलबिहारी वाजपेयी यांनी केलेल्या अणुबाँबच्या चाचणीचा उल्लेख केला. 11 मे रोजी अणुबाँबच्या चाचणीचा देशभर जल्लोष करण्यात आला; परंतु 18 मे रोजी इंदिरा गांधी यांनी केलेल्या पहिल्या अणुबाँब चाचणीला पन्नास वर्षे झाली, तरी त्याचा फार गवगवा झाला नाही.
पाकिस्तानच्या अणुबाँबची चर्चा करण्याऐवजी भारताच्या अणुबाँब चाचणीला झालेल्या सुवर्णमहोत्सवी वर्षांनिमित्त भारताच्या आण्विक ताकदीची चर्चा करायला हवी होती; परंतु लोकसभेच्या निवडणुकीच्या धामधुमीत कुणालाही त्याची साधी आठवण झाली नाही. काँग्रेसजणही इतके भांबावलेले आहेत, की त्यांना आपल्या पूर्वसूरींनी केलेल्या पराक्रमाची आठवण राहिलेली नाही.
18 मे हा दिवस भारतासाठी खूप खास आहे. या दिवशी जगभरात चर्चा झालेल्या ‘ऑपरेशन स्माइलिंग बुद्धा’ची चाचणी झाली. गौतम बुद्ध जगभर शांततेचे प्रतीक आहेत. याउलट ‘स्माइलिंग बुद्धा’चा संबंध अणुबॉम्बशी आहे. जगभरातील देशांना ‘ऑपरेशन स्माईलिंग बुद्ध मिशन’ यशस्वी झाल्याचे कळले. भारत सरकार पोखरण रेंजमध्ये अणुबॉम्बची चाचणी घेणार होते. या मिशनचे नाव काय असावे यावर चर्चा झाली, तेव्हा एक नाव पुढे आले ते म्हणजे ‘स्माइलिंग बुद्ध.’
अणुचाचणी घेणे इतके सोपे नव्हते. जगभरातील अनेक देश त्या वेळी भारताची हेरगिरी करण्यात गुंतले होते. भारतीय अणु संशोधन केंद्राचे संचालक राजा रामण्णा यांच्या देखरेखीखाली हे मिशन सुरू झाले. 7 सप्टेंबर 1972 रोजी संपूर्ण ऑपरेशन ‘बीआरसीने’च केले आणि ते पूर्णपणे अंमलात आले. भारताचे हे मिशन खूप मोठे होते. याबाबत जगाला सुगावा लागू नये, याची पुरेपूर काळजी घेण्यात आली. पोखरण रेंज पाकिस्तान सीमेजवळ आहे. अशा स्थितीत हेरगिरीची पूर्ण अपेक्षा होती.
अशा परिस्थितीत जगाच्या नजरेतून सुटण्यासाठी भारतीय शास्त्रज्ञांनी अप्रतिम कामगिरी केली. यामध्ये भारतीय लष्कराच्या जवानांनी त्यांना साथ दिली. भारताने पोखरणमध्ये यशस्वी अणुचाचणी करून संपूर्ण जगाच्या डोळ्यात धूळफेक केली. यासह भारत हा अणुबॉम्ब बाळगणारा सहावा देश ठरला; मात्र पुढील काही काळ भारताला याचे परिणाम भोगावे लागले. जगभरातील अनेक देशांनी या वेळी भारतावर व्यापार आणि इतर गोष्टींवर निर्बंध लादले; मात्र भारताची अणुचाचणी शांतता राखण्यासाठी आहे, असे भारताने नेहमीच जगाच्या व्यासपीठावर सांगितले आहे. भारत कधीही प्रथम कोणत्याही देशावर अण्वस्त्र हल्ला करणार नाही, असे सांगत होता.
पहिले पंतप्रधान पंडित जवाहरलाल नेहरू यांनी संसद भवनातील त्यांच्या एका भाषणात भारत अण्वस्त्रे बनवणार नाही, असे सांगितले होते; पण हा काळ वेगळा होता. तोपर्यंत हिंदी-चीनी भाई-भाईचा नारा सुरू होता. तोपर्यंत पाकिस्तान भारताचा कट्टर विरोधक बनला नव्हता. जगभरातील समीकरणे वेगळी होती; पण लाल बहादूर शास्त्री आणि इंदिरा गांधी यांचे विचार जवाहरलाल नेहरूंच्या विचारांपेक्षा पूर्णपणे वेगळे होते. शास्त्रीजींच्या कार्यकाळात आण्विक कार्यक्रमाच्या शांततापूर्ण वापरावर भर देण्यात आला होता.
इंदिरा गांधी सत्तेवर आल्यानंतर अणुकार्यक्रमाला वेग आला. सुमारे 75 शास्त्रज्ञ आणि अभियंत्यांच्या पथकाने अणुबॉम्बची चाचणी यशस्वी केली. या टीमच्या मेहनतीमुळे भारताची पहिली अणुचाचणी यशस्वी झाली. या संघाचे नेतृत्व राजा रामण्णा करत होते. त्यांनी 1967 ते 1974 पर्यंत काम केले. याचाच परिणाम असा झाला, की भारताने प्रथमच अणुचाचणी यशस्वीपणे केली. याचा परिणाम असा झाला, की जगभरातील देशांनी भारतीय विज्ञानाचे तेज ओळखण्यास सुरुवात केली. वाळूच्या समुद्रातून नवी दिल्लीला केलेल्या फोन कॉलमध्ये एकच वाक्य बोलले होते, ‘बुद्ध इस्माइलिंग’ अर्थात बुद्ध हसले.
या हाकेच्या काही वेळापूर्वी, थारच्या वाळवंटाची पृथ्वी हादरली होती आणि त्यानंतरच्या बातम्यांनी जग भयभीत झाले होते. बुद्ध पौर्णिमेचा तो दिवस 18 मे 1974 होता, जेव्हा भारताने पश्चिम राजस्थानमधील पोखरण फायरिंग रेंज येथे पहिली अणुचाचणी केली. इंदिरा गांधी यांच्या अणुचाचणी स्थळाला भेट देऊन नवा इतिहास रचणाऱ्या जैसलमेरला एके काळी झोपेचे शहर म्हणून शाप देऊन जगाच्या पर्यटनाच्या नकाशावर आणले.
अणुचाचणीचे ऐतिहासिक पान पन्नास वर्षांपूर्वी जोडले गेले; मात्र या वेळी बुद्ध पौर्णिमा 23 मे रोजी आहे. या इतिहासात तब्बल 24 वर्षांनंतर 11 आणि 13 मे 1998 रोजी तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयी यांच्या कार्यकाळात पाच अणुचाचण्या करून नवा अध्याय जोडला गेला. दोन्ही वेळा भारतावर लादण्यात आलेल्या आर्थिक निर्बंधांकडे दुर्लक्ष करण्यात आले. इंदिरा गांधींप्रमाणेच तत्कालीन पंतप्रधान अटलबिहारी वाजपेयीही अणुचाचणी स्थळाला भेट देण्यासाठी आले होते. 1965 मध्ये भारत-पाक युद्धादरम्यान, वाजपेयी यांनी तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्री यांच्या ‘जय जवान-जय किसान’ यांच्या प्रसिद्ध घोषणेमध्ये ‘जय विज्ञान’ हा शब्द जोडण्याची घोषणा केली होती. 21 मे 1998 रोजी वाजपेयी पोखरणला आले होते.
तत्कालीन संरक्षण मंत्री जॉर्ज फर्नांडिस, राजस्थानचे तत्कालीन राज्यपाल दरबारा सिंह आणि मुख्यमंत्री भैरोसिंह शेखावत आणि डॉ. ए.पी.जी. अब्दुल कलामही त्यांच्यासोबत आले. वाजपेयी यांनी ‘फील्ड फायरिंग रेंज’वरील लष्करी परिषदेत आणि पोखरण येथील जाहीर सभेतही हाच नारा दिला होता. 1967 ते 1974 दरम्यान, भारताच्या पहिल्या अणुचाचणीच्या अत्यंत गुप्त ऑपरेशनमध्ये अंदाजे 75 शास्त्रज्ञ आणि अभियंते यांनी अथक परिश्रम घेतले. भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे तत्कालीन संचालक रामण्णा प्रकल्प प्रमुख आणि भौतिकशास्त्रज्ञ पीके अय्यंगार यांनी त्याची रचना केली होती. या टीममध्ये भारताचे राष्ट्रपती डॉ. ए.पी.जे. अब्दुल कलाम यांचाही समावेश होता.
या अणुबॉम्बचा व्यास सुमारे 1.25 मीटर आणि वजन 1400 किलो इतके होते. सैन्याने ते वाळूत लपवून चाचणीच्या ठिकाणी आणले. चाचणीच्या अंतिम तयारीची पाहणी करण्यासाठी शास्त्रज्ञ वीरेंद्र सेठी यांना घटनास्थळी पाठवण्यात आले होते; पण जीप सुरू न झाल्यामुळे, शनिवार, 18 मे 1974 रोजी सकाळी 8 वाजून 5 मिनिटांनी, धुळीचे ढग उठले आणि थरच्या वाळवंटाचा 8 ते 10 किलोमीटर भाग व्यापला. भारत सरकारच्या घोषणेतून या चाचणीची माहिती समोर आली आहे. ‘पीटीबीटी’ करारावर स्वाक्षरी करणाऱ्या देशांमध्ये भारताचा समावेश होता. त्यामुळे असे देश कोणत्याही वातावरणात चाचणी करू शकत नाहीत. त्यानंतर भारताने मुत्सद्देगिरीचा मार्ग स्वीकारला आणि भूमिगत चाचण्या करून आपले लक्ष्य पूर्ण करून जगाला चकित केले.
रामण्णा यांच्या ‘इयर्स ऑफ पिलग्रिमेज’ या आत्मचरित्रानुसार, या अत्यंत गुप्त प्रकल्पाची माहिती इंदिरा गांधी, त्यांचे मुख्य सचिव पीएम हक्सर, पीएन धर वैज्ञानिक सल्लागार डॉ. नाग चौधरी, भाभा अणुसंशोधन केंद्राचे संचालक एचएन सेठना आणि स्वतः रामण्णा यांच्यापुरतीच मर्यादित होती. या चाचणीनंतर तत्कालीन संरक्षण मंत्री जगजीवन राम यांनाही माहिती देण्यात आली होती. या अणुचाचणीचा पर्यटनाच्या दृष्टिकोनातून उपयोग होऊ शकतो जैसलमेरला अप्रत्यक्ष फायदा झाला.
अणुचाचणी स्थळाला भेट दिल्यानंतर इंदिरा गांधी अचानक जैसलमेरला पोहोचल्या आणि त्यांनी कलात्मक शिल्पसौंदर्य असलेला पटुवासाचा वाडा पाहिला. त्यांनी तत्कालीन मुख्यमंत्री हरिदेव जोशी यांना पत्र लिहून या वारशाच्या संवर्धन आणि संवर्धनासाठी आवश्यक ती पावले उचलण्याची विनंती केली होती आणि तेव्हापासून पायऱ्या पायरीवर, पिवळ्या दगडांनी बांधलेले आणि वालुकामय समुद्राने सजलेले जैसलमेर देशी-विदेशी पर्यटकांच्या आकर्षणाचे केंद्र बनले. त्यात वाळवंटी जत्रेची भर पडली आहे. या बुद्धाचे नाव शांततेच्या संदेशाशी जोडलेले आहे.
इंदिरा गांधी सरकारच्या काळात घेण्यात आलेल्या या चाचणीला 50 वर्षे पूर्ण झाली आहेत. बुद्ध पौर्णिमेच्या दिवशी हे ऑपरेशन करण्यात आल्याने या ऑपरेशनला ‘स्माईलिंग बुद्ध’ असे नाव देण्यात आले. सुरक्षा परिषदेच्या स्थायी सदस्यांव्यतिरिक्त, इतर कोणत्याही देशाने अणुचाचणी केली नव्हती. अशा परिस्थितीत हे ऑपरेशन गुप्तपणे पूर्ण करणे हे मोठे आव्हान होते. भारताने 50 वर्षांपूर्वी अणुचाचण्या करून जगाला चकित केले होते आणि जगाला त्याची कल्पनाही नव्हती. शांतता राखण्यासाठीच ही अणुचाचणी करण्यात आल्याचे भारताने म्हटले आहे. म्हणूनच त्याचे ‘स्माईलिंग बुद्ध’ हे नाव अधिक समर्पक ठरते. या चाचणीचे वर्णन शांततापूर्ण अणुस्फोट असे करण्यात आले. वास्तविक प्लुटोनियमचा पुरवठा कॅनडा आणि अमेरिकेतून होत असे.
या चाचणीबाबत दोन्ही देशांना समजल्यावर ते भारताच्या विरोधात उभे ठाकले. त्याचा वापर केवळ शांततापूर्ण हेतूंसाठीच होऊ शकतो, असे ते म्हणाले. तो शांततापूर्ण अणुस्फोट होता, की अणुबॉम्बची चाचणी होती यावर आत्तापर्यंत चर्चा सुरू होती. चीन ही अणुशक्ती होती आणि भारतासाठी ते मोठे आव्हान होते. अशा स्थितीत इंदिरा गांधींनी अणुकार्यक्रमाला गती दिली. 75 शास्त्रज्ञांच्या पथकाने अणुचाचणी यशस्वीपणे पार पाडली. या संघाची कमान राजा रामण्णा यांच्या हाती होती. या चाचणीनंतर जगभरातील देशांनी भारताची ताकद ओळखली.
