मनीषा मोंडल
२०० वर्ष जुन्या फॅक्टरी शेडच्या आत, जिथे चहूबाजूंनी जाळी लागलेल्या आहेत आणि पॉवरलूमचा कर्कश आवाज घुमतोय, तिथे चार कामगार तयार होत होते. सलग १२ तास मशीनवर बसल्यानंतरचा काही वेळ ते त्यांच्या स्वत:साठी घेत होते. एक तामगार शाहरुख खानची पोज देतो, दुसरा कॅमेऱ्याच्या समोर आपला हसरा चेहरा कसा दिसेल याची प्रॅक्टिस करतो, त्यातल्याच एक जणावर जबाबदारी असते पॉवरलूमच्या गेटवर पहारा देण्याची, कारण मालक कोणत्याही क्षणी येण्याची भिती असते.
इतक्या घाईघाईतही हे कामगार काही क्षणांसाठी कलाकार बनतात, कॅमेऱ्याच्या क्लोज-अपसाठी सज्ज होतात. ‘मालेगाव बॉईज’ या नावाने. दिवसा ते लूमवर काम करतात मात्र त्यांच्यातला कलाकार त्यांना स्वस्थ बसू देत नाही. मालेगाव शहरातील हे तरुण इंटरनेट फेमचा भाग बनू इच्छितात. कधीही न विझणाऱ्या, फिकट आणि धुळीने भरलेल्या बल्ब खाली ते मोहम्मद रफी आणि किशोर कुमार यांच्या उच्च स्वरातील गाण्यांवर गातात आणि थोड्या वेळासाठी लूम फ्लोअरपेक्षा अधिक झगमगत्या आणि मोठ्या जगात पोहोचतात. त्यांच्या रील्सना आता लाखो व्ह्यूज मिळत आहेत.
मालेगाव हे महाराष्ट्रातील एक टेक्सटाइल शहर आहे, पण भारतीय कल्पनेत ते एक रूपकही आहे. कोणत्याही दिवशी हे शहर दोन समांतर जगांत वावरत असते. हे मुस्लिम-बहुल शहर आहे, जिथे यापूर्वी सांप्रदायिक दंगे आणि बॉम्बस्फोट झाले आहेत, आणि ज्याबाबत अनेक हिंदू एकमेकांना सावध करतात. पण हे असंख्य आणि धाडसी शक्यतांचे जगही आहे. ‘टेक्सटाइल हब’ होण्याची महत्त्वाकांक्षा, एक वेगळी फिल्म इंडस्ट्री, सुपरमॅन आणि सुपरबॉईज़, आता इंस्टाग्राम रील्स. आणि पुढे जाऊन ‘बिग बॉस’ होण्याचं स्वप्न. जेव्हा-जेव्हा भारत मालेगावला एका ठरावीक ओळखीत बांधण्याचा प्रयत्न करतो, तेव्हा हे शहर स्वतःने तयार केलेल्या एस्केप रूममधून बाहेर पडण्याचा प्रयत्न करतं.
हे ही वाचा…
https://baimanus.in/mr/article/article-about-conection-between-malegaon-theater-culture-and-recent-firecracker-incident
आज मालेगावची आणखी एक ओळख तयार होत आहे. शतकानुशतके जुन्या मशीनवर उभे राहिलेले एक ‘इन्फ्लुएंसर टाउन’. “पॉवरलूम्स मालेगावचा कणा आहेत, आणि आता ह्याच गोष्टी आम्हाला इंस्टाग्राम इन्फ्लुएंसर बनवत आहेत,” २० वर्षांचा निहाल अन्सारी सांगतो, ज्यानं शहरातील पहिली लूम रील पोस्ट केली होती.
शेक-शेक… पॅन… झूम… आणि धाम.
रील्सच्या खूप आधी, मालेगावची स्वतःची एक फिल्मी भाषा होती. मुलांनी ती आपोआपच आत्मसात केली…
शेक-शेक… पॅन… झूम… आणि धाम.
हा ९०च्या दशकातील फिल्ममेकिंगच्या कॅमेरा शैलीशी जोडलेला एक रिवाज आहे. याचा वापर लग्नाच्या व्हिडिओंमध्ये आणि कमी बजेटच्या चित्रपटांत होत असे. एखादी व्यक्ती फ्रेममध्ये येण्यापूर्वी कॅमेरा वस्तूंवर पॅन (फिरतो) करतो, जेणेकरून उत्सुकता निर्माण होते. आज ते जुने मानले जाते, पण मालेगावमध्ये ते एक सिग्नेचर बनले आहे.
आदिल हात पसरवतो. इरफान ‘धोती’ नीट करतो, हे पारंपरिक हँडलूममध्ये धागा घालण्यासाठी वापरले जाणारे, लहान नावेसारखे शटल आहे आणि ते हार्मोनियमसारखे धरून अभिनय करतो. तो दातांनी धागा कापतो आणि नवी धोती बसवतो. काही मिनिटांतच ते आपल्या रोजच्या कामाला फिल्मी स्टाईलमध्ये दाखवतात. सर्व शूट १०-१५ मिनिटांत, कामाच्या मध्येच फोनवर होतात. आता मुलांना आपले बीट्स, फ्रेम्स आणि लिप-सिंकची टाइमिंग माहिती आहे. ते स्थानिक स्टार झाले आहेत.
लूम फ्लोअरवरील तासांनंतर, ते रात्री एकत्र बसतात. रईस, जो ग्रुपचा व्हिडिओ एडिटर आहे तो लूमच्या तालावर कट्स जुळवतो. बीट-बीट, पहिला कट, दुसरा कट… झाले. जेवणापर्यंत रील अपलोड होते.
कमेंट्स येतात: “या मशीन काय आहेत?” आणि “किती जुन्या आहेत?”
“शेकडो वर्षे जुन्या,” मुले उत्तर देतात.
“कूपर” आणि “हेन्री” अशी नावे असलेल्या या लूम १९व्या शतकात बॉम्बेहून आणल्या गेल्या होत्या. मालेगावची टेक्सटाइल अर्थव्यवस्था शहरातील सुमारे ८० टक्के लोकांना रोजगार देते. पण शहरातील व्हायरल रील्स आता संपूर्ण देशभर पाहिल्या जात आहेत. ‘दिप्रिंट’ने पाहिलेल्या डेटानुसार, सुमारे ५० टक्के प्रेक्षक मालेगावचे आहेत. उरलेले कोलकाता, बेंगळुरू, दिल्ली आणि मुंबई म्हणजेच चार मोठ्या महानगरांमधून आहेत.
तरुण इन्फ्लुएंसर तंत्रज्ञानात पारंगत आहेत. बहुतेकांनी औपचारिक शिक्षण किंवा मीडिया ट्रेनिंग घेतलेले नाही. सोशल मीडियाच्या माध्यमातून ते स्वतःहून कॅपकट सारखे एडिटिंग अॅप्स आणि फोटो सुधारण्यासाठी एआय शिकले आहे. ब्लर, जंप कट, फेड आउट आणि फेड इनसारखे व्हिडिओ इफेक्ट्स, जे व्यावसायिक व्हिडिओंमध्ये दिसतात. पॉवरलूम रील्समध्ये सामान्य झाले आहेत. ते शूटसाठी आयफोन वापरतात, कधी-कधी भाड्याचा डीएसएलआर कॅमेराही. त्यांच्या सोशल मीडियावरील फोटो झगमगते आणि प्रेरणादायी असतात, जे लूम फ्लोअरच्या जगापेक्षा पूर्णपणे वेगळे आहेत.
दंगे, रील्स आणि नवी ओळख
मालेगावची बनण्याची आणि दिसण्याची आकांक्षा अशा शहरातून येते, जे दीर्घकाळ बदनामीचे ओझे वाहत आले आहे. शहरातील मुस्लिम-बहुल लोकसंख्या वर्षानुवर्षे बॉम्बस्फोट, सांप्रदायिक झटापटी आणि संशयाच्या सावलीत राहिली आहे. “त्यांच्यासाठी (तरुणांसाठी) इंस्टाग्राम रील्ससारखी सोशल मीडिया साधने अभिव्यक्तीचे माध्यम आहेत,” असे नेहा दाभाडे सांगतात, ज्या ‘सेंटर फॉर स्टडी ऑफ सोसायटी अँड सेक्युलरिझम’च्या कार्यकारी संचालक आहेत. त्यांच्या मते, इस्लामोफोबिया शहराच्या विकासातील मोठा अडथळा आहे. मौसम नदीच्या एका बाजूला, जिथे प्रामुख्याने हिंदूंचा परिसर आहे. रुंद रस्ते, चांगली रुग्णालये आणि अधिक बँका आहेत.
एका स्थानिक पत्रकारानुसार, पोलिसांशी वारंवार होणाऱ्या संघर्षांमुळे मुसलमानांना नदीच्या त्या पलीकडे छोट्या-छोट्या वस्त्यांत ढकलले गेले. त्यांच्या ‘सोयी-सुविधां’मध्ये घाणेरड्या गल्लीबोळ, कचऱ्याने भरलेल्या नाल्या आणि बहुतेक वेळा रिकामे असलेले एटीएम यांचा समावेश होतो. “एटीएम मुस्लिम-बहुल भागांच्या कडेला बसवले जातात, कारण ते लुटले जाऊ शकतात अशी भीती असते,” असे पत्रकार अलीम फैज़ी सांगतात. २००६ आणि २००८ मधील स्फोट आणि दंग्यांनी, त्यांच्या मते, शहराची एक “प्रतिमा” तयार केली.
“(हिंदू) उजव्या विचारसरणीने नेहमीच मालेगावला मुसलमानांसाठी सुरक्षित जागा म्हणून दाखवले आहे, आणि हळूहळू त्याला दहशतवादाच्या गुहेशी जोडले आहे,” दाभाडे म्हणतात. बदनामी असूनही, तरुणांचे मोठ्या शहरांकडे स्थलांतर न करणे लक्ष वेधून घेते. बहुतांश लूम मजूर महिन्याला १८,००० ते २२,००० रुपये कमावतात. मजुरी आठवड्याला मिळते आणि वाढीची कोणतीही संधी नाही. नोकरीत कोणतेही फायदे किंवा बढती नाही. तरीही मालेगावचे लोक समाधानी आहेत. त्यांना संधी हव्या आहेत, पण आपल्या मातीत खोलवर रुजलेल्या मुळांनाही ते सोडू इच्छित नाहीत. आणि ही ओढाताण सर्वाधिक निहालमध्ये दिसून येते. तोच मुलगा, ज्याने हे सगळे सुरू केले.
निहाल आणि नवी लाट
सकाळी ८ वाजेपर्यंत मालेगावमधील लूम अनेक तासांपासून सुरू असतात. कापसाच्या रोल्स सतत बाहेर येत राहतात आणि मशीनचा खटर-पटर आवाज या शहराचा कायमस्वरूपी नाद बनला आहे. आत, निहाल अन्सारी आपली अर्धदिवसाची शिफ्ट सुरू करतो आणि सहा मशीनमध्ये धावपळ करतो. थांबायला वेळ नाही, फोन पाहायलाही नाही. पण तो संध्याकाळची वाट पाहतो. त्याला आणि त्याच्या मित्र ओसामाला स्थानिक सुपरमार्केट ‘सस्ता बाज़ार’मध्ये एक प्रमोशनल व्हिडिओ शूट करायचा आहे.
निहाल हा पहिला माणूस होता, ज्याने पॉवरलूमच्या आत रील तयार केली. त्याने २०२० मध्ये ‘मुझिकली’पासून सुरुवात केली, आणि २०२३ च्या शेवटी इंस्टाग्रामवर आला. अनेक महिने कोणीच लक्ष दिले नाही. मग त्याने काही मजुरांना KK च्या ‘अब तो फॉरएवर’ (ता रा रम पम, २००७) या गाण्यावर लिप-सिंक करताना शूट केले; त्यांच्या हालचाली लूमच्या लयीशी जुळत होत्या. संकोच होता, पण मित्रांनी धीर दिला. त्याने व्हिडिओ पोस्ट केला. तो दिवस जुम्मा (शुक्रवार) होता, जेव्हा लूम बंद असतात. निहालची नजर व्ह्यूजवर खिळलेली होती. सहा तासांनंतर: १,२०० व्ह्यूज. बारा तासांनंतर: पाच लाख. “असं वाटलं, जसं फकिराला पुलाव मिळाला,” तो हसत म्हणतो. काही महिन्यांतच त्याचे १ लाख फॉलोअर्स झाले आणि त्याला कमाईचा नवा मार्ग मिळाला. स्थानिक ब्रँड्स प्रमोशनल क्लिपसाठी त्याला २,५०० रुपये देतात. कधी मोमो, कधी क्रॉकरी—पण निहाल फक्त “मेड इन मालेगाव” वस्तूंचेच प्रमोशन करतो. त्याने आपल्या आयफोनचे हप्तेही याच कमाईतून फेडले.
इतर लूम मजूरही मागे राहिले नाहीत. लवकरच प्रत्येक फॅक्टरीत एक कंटेंट क्रिएटर तयार झाला. पण निहालचे व्हिडिओ व्हायरल झाल्यावर सगळेच आनंदी नव्हते. एका व्हिडिओत गाण्याच्या निवडीवरून ऑनलाइन “बॉयकॉट निहाल” मोहीम सुरू झाली. त्या वेळी तो कर्नाटकात होता आणि त्याला काहीच कल्पना नव्हती. त्याच्या घराबाहेर गर्दी जमली. “मला घरी यायला भीती वाटत होती,” तो म्हणाला. पण काही दिवसांनी निहाल परत आला, तेव्हा तीच गर्दी सेल्फी मागत होती. मालेगावमध्ये प्रसिद्धी ही नेहमीच एका पातळ दोरीवर चालण्यासारखी असते. कुटुंबाची परवानगी अजूनही डळमळीत आहे. बायका आपल्या नवऱ्यांना पाठिंबा देतात, पण वडिलांना अजूनही समजावून सांगावे लागते.
बंडखोर, तेव्हा आणि आता
रईस, इरफान आणि आदिल वेगवेगळ्या फॅक्टरीत काम करतात. त्यांचे फक्त एकच स्वप्न आहे, प्रसिद्ध होणे. ते फक्त तेव्हाच भेटू शकतात, जेव्हा त्यांचे मालक निघून जातात. “मालक कधीही येऊ शकतात, त्यामुळे आम्हाला फारच सावध राहावे लागते. आम्ही जे करतो ते त्यांना आवडत नाही,” रईस म्हणाला. संध्याकाळी ही मुलं व्हिडिओ शूटसाठी एकत्र येतात. गाणे ठरलेले असते. उदित नारायण यांचे ‘तुम साथ होते अगर’ (जुर्म, २००५). थकवणाऱ्या शिफ्टनंतर रईस फार दमलेला असतो. तरीही तो इरफान आणि आदिलची वाट पाहतो. त्यांना एक छोटासा व्हिडिओ शूट करायचा असतो. तो बनावट एअरपॉड्सची एक जोडी काढतो, एक स्वतःसाठी, एक आदिलसाठी. एक मित्र शूट करतो, दुसरा नेहमीप्रमाणे पहारा देतो.
मालेगावमध्ये संगीत आणि कंटेंट निर्मितीकडे नेहमीच संशयाने पाहिले गेले आहे. ना ते पूर्णपणे कला मानले गेले, ना काम. अनेक लोक अजूनही मानतात की आयुष्य पॉवरलूमच्या ठरलेल्या गतीतच चालले पाहिजे. दशकांपूर्वीही शहराने अशीच सर्जनशील झळाळी अनुभवली होती, जेव्हा स्थानिक फिल्ममेकर नासिर शेख आणि त्यांच्या मित्रांनी ‘मालेगावचा सुपरमॅन’ (१९९७)सारखे स्पूफ चित्रपट बनवले होते. सिंगल-स्क्रीन थिएटर भरलेले असायचे, आणि संशयाच्या सावलीत असलेल्या या छोट्या शहराला काही काळासाठी स्वतःला एक फिल्म हब असल्यासारखे वाटले. हे नाव दूरवर पोहोचले, एक डॉक्युमेंटरी बनली, आंतरराष्ट्रीय महोत्सवांत चर्चा झाली, आणि अखेर २०२४ मध्ये ‘सुपरबॉईज़ ऑफ मालेगाव’ हा हिंदी फिचर फिल्मही बनला. पण तंत्रज्ञान वेगाने पुढे जात असताना, त्यांचा छोटासा उद्योग टिकू शकला नाही. २००८ मध्ये ‘सुपरमेन ऑफ मालेगाव’ ही डॉक्युमेंटरी बनवणाऱ्या फिल्ममेकर फैज़ा खान सांगतात की शेख स्वतः आपल्या भावालाही चित्रपटांत येण्यापासून कसे रोखत असत. “खूपच अनिश्चित आहे,” असे ते नेहमी म्हणायचे. नासिरही फार काळ चित्रपटांत राहिले नाहीत. आता ते शहरात एक रेस्टॉरंट चालवतात.
पण यामुळे मालेगावच्या तरुणांचा उत्साह खचलेला नाही. त्यांनी पाहिले आहे की फॅक्टरी मजूर, भाजी विक्रेते, कामगार आणि अगदी आयटी प्रोफेशनलही रील्समुळे प्रसिद्ध होऊ शकतात. म्हणून त्यांनी लुंगी आवळली, नवे-नवे शर्ट घातले आणि रेकॉर्ड बटण दाबले. ते आपल्या जुन्या मशीनच्या ‘क्लॅक-क्लॅक’ आणि ‘थम्प-थम्प’ आवाजांना किशोर कुमार यांच्या ‘मेरे सपनों की रानी’ (आराधना, १९६९) या गाण्याच्या कोरसच्या बीट्सशी जुळवतात. ‘पैसा बिना दुनिया में रोटी नहीं मिलती’ (फंदे बाज़, १९७८) या ओळींवर अभिनय करतात, तर एक मजूर व्हिडिओसाठी शंभर रुपयांची नोट दाखवतो. हे व्हिडिओ तरुणांसाठी प्रेरणादायी आहेत. घर न सोडता प्रसिद्ध होण्याचा मार्ग. ते काहीतरी बनू इच्छितात, पण त्याच गल्लीतून, जिथे त्यांचा जन्म झाला. पण मालेगावच्या बाहेर अजूनही एक वेगळी प्रतिमा टिकून आहे. “मालेगावच्या मुसलमानांकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहिले जात नाही… ही दुहेरी अडचण ठरते,” असे नेहा दाभाडे म्हणाल्या.
गंभीर मुद्दे, डळमळती दृश्ये
बदनामीपासून दूर, प्रसिद्धीची स्वतःची आव्हाने आहेत. शहराच्या चौकात गर्दी आनंदाने उजळून निघते. पांढरा शर्ट आणि काळी पँट घातलेला एक स्थानिक सेलिब्रिटी येतो. होंडा युनिकॉर्न बाइकवर निहाल अन्सारी पोहोचतो. डझनभर लोक त्याला थांबवून सेल्फी घेतात. “आम्ही सगळे निहाल भाईला ओळखतो,” मुले हसत म्हणतात आणि सेल्फी घेण्यासाठी धावतात. त्याने असंख्य पॉवरलूम मजुरांना त्याच्यासारखे पुढे जाण्याची प्रेरणा दिली आहे, अडचणी असल्या तरी. पण व्यसनांची सवय किंवा महिलांवरील हिंसाचार यांसारख्या गंभीर विषयांवर जे निहाल आता मांडू इच्छितो फारच कमी लोक पाहतात. मनोरंजन अजूनही वरचढ आहे. एका अल्पवयीन मुलीवर बलात्कार आणि हत्येनंतर, इन्फ्लुएंसरांनी जनजागृतीचे व्हिडिओ तयार केले. पालकांना मुलांशी बोलण्याचे, आणि पुरुषांनी हस्तक्षेप करण्याचे आवाहन केले. हे व्हिडिओ गंभीर आणि आवश्यक होते, पण व्ह्यूज वाढले नाहीत. हलक्याफुलक्या पॉवरलूम स्किट्सनी त्यांना मागे टाकले. “गंभीर मुद्द्यांकडे लक्ष वेधण्यासाठी मला थोडे मनोरंजन मिसळावे लागते,” असे निहाल म्हणाला. म्हणून तो प्रयोग करतो. मेलोड्रामा, जुनी गाणी आणि झपाट्याने होणारे कट्स यांना व्यसन किंवा छळाच्या संदेशांशी जोडतो. हळूहळू व्ह्यूज पुन्हा वाढू लागतात.
टेक्सटाइल एक्सपोर्टर अब्दुल रहमान यांना वाटते की ही मुले योग्य दिशेने जात आहेत. “फक्त गाणी आणि नृत्य पुरेसे नाही. क्रिएटर्सनी पॉवरलूमच्या समस्या देखील दाखवायला हव्यात,” ते म्हणाले. शहराच्या दुसऱ्या टोकाला, २१ वर्षांचा शेख आदिल एका छोट्या इलेक्ट्रॉनिक्स दुकानात बसून फरशी झाडतो आणि ते रेकॉर्ड करतो. तो GRWM (मेरे साथ तैयार हों) आणि ‘डे इन माय लाइफ’ व्हिडिओ बनवू इच्छितो. पण निहालप्रमाणेच, तोही गंभीर मुद्द्यांवर बोलू इच्छितो. “मालेगावचे कंटेंट क्रिएटर्स म्हणून लोकांना जागरूक करणे ही आमची जबाबदारी आहे, असे मला वाटते. हे फक्त पोलिस आणि प्रशासनाचे काम नाही,” तो म्हणाला. पण पॉवरलूमच्या रोजच्या आयुष्यापासून वेगळे काही करणे अजूनही अनेकांच्या दृष्टीने चुकीचे मानले जाते. हे क्रिएटर्स आता मालेगावचे बंडखोर बनले आहेत—अगदी जसे कधी नासिर शेख होते.
प्रसिद्धी, भीती आणि फीड
प्रसिद्धी मालेगावपर्यंत प्रथम ९०च्या दशकातील इंडी फिल्ममेकर्समार्फत पोहोचली होती, आणि आता २०२५ च्या रील मेकर्समार्फत. जिथे निहाल कधीतरी बिग बॉसमध्ये जाण्याचे स्वप्न पाहतो, तिथे त्याच्यापासून प्रेरणा घेतलेली मुले शहराची एक नवी ओळख घडवण्याचा प्रयत्न करत आहेत. सर्जनशीलता, विनोद आणि प्रतिकाराची ओळख.
ही इच्छा आपुलकीच्या भावनेतून येते. मालेगावची गोष्ट त्यांनीच लिहावी, जे इथून जाण्यास तयार नाहीत, असे त्यांना वाटते. “मी पॉवरलूमशी जोडलेला आहे, मालेगावशी जोडलेला आहे,” असे निहाल म्हणाला. दाभाडेंच्या मते, हे व्हिडिओ फक्त प्रदर्शनासाठी नाहीत, ते पुन्हा आपले स्थान मिळवण्याचा मार्ग आहेत. “उजव्या विचारसरणीने वर्षानुवर्षे पसरवलेल्या कथनांना रील्स हा सर्वात भक्कम प्रत्युत्तर ठरू शकतो,” त्या म्हणाल्या. मुलांना वाटते की हा बदल सुरू झाला आहे, पण तो किती काळ टिकेल हे त्यांनाही माहीत नाही.
नासिर शेख यांना ‘मालेगावच्या रील्स’चे भविष्य दिसते, पण ते सावधही आहेत. “माझे चित्रपट आले आणि तंत्रज्ञानासोबत निघून गेले. रील्सही फिक्या पडतील,” ते म्हणाले. पण तोपर्यंत, ह्याच मालेगावच्या नव्या ‘एस्केप हॅच’ आहेत. प्रत्येक लिप-सिंक, प्रत्येक एडिट, प्रत्येक ९०च्या दशकातील पॅन-शॉटच्या मागे ‘मालेगाव बॉईज़’च्या साध्या इच्छा दडलेल्या आहेत. निहाल शहराच्या क्रिएटर जगातील शाहरुख खान बनू इच्छितो. इरफान स्वतःला सलमान खानसारखे पाहतो. आणि लूम फ्लोअरवर आदिलला आधीच राजेश खन्ना म्हटले जाते.
(सौजन्य - द प्रिंट, अनुवाद - प्रतिक पुरी)
