भारतासह जगभरातील जलद विकासाचा हवामान बदलावर परिणाम होत आहे. शास्त्रज्ञ त्यांच्या संशोधनातून वेळोवेळी याबाबत सावध करीत असतात;परंतु तमाम राज्यकर्ते आणि सामान्य माणूस शास्त्रज्ञांच्या इशाऱ्याकडे दुर्लक्ष करीत असतो. जर आपण योग्य खबरदारी घेतली नाही, तर त्याचा पर्यावरणावर विपरित परिणाम होईल, असे इशारे शास्त्रज्ञ देत असतात. आपल्यासाठी विशेषतः नवीन पिढीसाठी ही चांगली गोष्ट नाही, असे ते सांगत असतात. याच पार्श्वभूमीवर आता एका नव्या संशोधनात एक चांगली बाब पुढे आली आहे. हा अभ्यास राजस्थानच्या थर वाळवंटासह जगभरातील वाळवंटांवर करण्यात आला आहे. हवामान बदलाच्या परिणामांमुळे राजस्थानच्या थर वाळवंटात रखरखीत पसरलेल्या प्रदेशात बदल घडू शकतो, असे या अभ्यासात म्हटले आहे.
वाढत्या तापमानामुळे जगभरातील अनेक वाळवंटांचा विस्तार होण्याचा अंदाज वर्तवला जात असताना, थरच्या वाळवंटावर उलट परिणाम दिसू शकतो. थर हे जगातील 18 वे सर्वात मोठे वाळवंट आहे आणि जगातील नववे सर्वात मोठे उष्ण उपोष्णकटिबंधीय वाळवंट आहे. हे राजस्थानपासून पाकिस्तानच्या सिंधपर्यंत सुमारे दोन लाख चौरस मीटरमध्ये पसरलेले आहे. हा अभ्यास ‘अर्थ’ज फ्युचर जर्नल’ मध्ये प्रकाशित झाला आहे. अभ्यासात शास्त्रज्ञांनी थरच्या वाळवंटाबद्दल भाकीत केले आहे. हे शतक संपण्यापूर्वी वाळवंट नाहीसे होईल, म्हणजेच ते हिरवे होईल.
शास्त्रज्ञांनी त्यांच्या अभ्यासात अंदाज व्यक्त केला आहे, की 2050 सालापर्यंत सहारा वाळवंटाचा वार्षिक आकार सहा हजार किलोमीटरपेक्षा जास्त वाढू शकतो. त्याच वेळी, 1901 ते 2015 दरम्यान थरच्या वाळवंटातील सरासरी पर्जन्यमान 10-15 टक्क्यांनी वाढले आहे. हरितगृह वायूंच्या प्रभावामुळे भविष्यात येथील पावसाचे प्रमाण 50 ते 200 टक्क्यांनी वाढू शकते, असा दावा शास्त्रज्ञांनी केला आहे. शास्त्रज्ञांनी अभ्यासात पुढे म्हटले आहे, की भारतीय मॉन्सून पूर्वेकडे सरकल्यामुळे पश्चिम आणि उत्तर-पश्चिम भागात दुष्काळ पडला आणि हळूहळू या भागाचे वाळवंटात रुपांतर झाले, तर हजारो वर्षांपूर्वी येथे सिंधू संस्कृती अस्तित्वात होती आणि नंतर जोरदार पाऊस झाला. संशोधकांच्या मते सध्याच्या भारतीय मॉन्सूनच्या पश्चिम दिशेच्या विस्तारासह हा कल बदल, भारताच्या पश्चिम आणि वायव्य प्रदेशांना मूलत: आर्द्र मान्सून हवामानात बदलू शकतो. या बदलामुळे देशाच्या वाढत्या लोकसंख्येसाठी अन्नसुरक्षा वाढू शकते. जगातील 18 व्या सर्वात मोठ्या थरच्या वाळवंटाला ‘ग्रेट इंडियन वाळवंट’ असेही म्हणतात. हा भारतीय उपखंडाच्या वायव्य भागातील एक शुष्क प्रदेश आहे. तो भारत आणि पाकिस्तानमधील दोन लाख किलोमीटर क्षेत्र व्यापतो. थरच्या वाळवंटाचा 85 टक्के भाग भारतात आहे, तर 15 टक्के पाकिस्तानात आहे. थरच्या वाळवंटाने भारताच्या एकूण भौगोलिक क्षेत्रापैकी 4.56 टक्के क्षेत्र व्यापले आहे. 60 टक्क्यांहून अधिक वाळवंट भारताच्या राजस्थान राज्यात आहे. त्याचा काही भाग गुजरात, पंजाब आणि हरियाणापर्यंतही पसरलेला आहे.
जगभरातील अनेक शास्त्रज्ञांनी केलेल्या संशोधनानुसार, पश्चिम राजस्थानचे वाळवंट येत्या 90 ते 100 वर्षांत नाहीसे होईल. पश्चिम राजस्थान पुन्हा चार हजार वर्षांपूर्वी जसे खूप हिरवे होते तसे होईल. पृथ्वीवरील विविध हवामान आणि पर्यावरणीय बदलांमुळे समुद्र, पर्वत, जंगले, वाळवंट, नद्या इत्यादींमध्ये व्यापक बदल होत आहेत. यापूर्वीही घडले आहे. अशाच बदलांमुळे, थरचे वाळवंटदेखील सुमारे 90-100 वर्षांत वाळवंट राहणार नाही. ते पूर्व राजस्थानप्रमाणे हिरवेगार होईल.
आतापर्यंत हिंदी महासागर आणि अरबी समुद्रातून वाढणारा मॉन्सून फक्त पूर्व राजस्थानसाठी अधिक दयाळू होता. पश्चिम राजस्थानवर नाही. त्यापेक्षा पश्चिम भारतातील मोठ्या भागात, गुजरातमधील कच्छ, राजस्थानमधील थर, पाकिस्तानमधील थर आणि हरियाणा-पंजाबच्या दक्षिणेकडील भागात फारच कमी पाऊस झाला आहे; मात्र गेल्या काही वर्षांत पश्चिम राजस्थानमधील पावसाची सरासरी दरवर्षी वाढत आहे. बारमेर, जोधपूर, जालोर, सिरोही, पाली आदी भागात पूरस्थिती निर्माण झाली होती. गेल्या वर्षी 2023 मध्ये बिपरजॉय वादळाने या भागात कहर केला होता. त्याचा परिणाम गुजरात आणि पाकिस्तानमध्येही झाला. गेल्या दोन दशकांत पश्चिम राजस्थानच्या काही भागात अतिवृष्टी, वादळ आणि चक्रीवादळानंतर अशी दृश्ये आता सर्रास पाहायला मिळत आहेत. इंदिरा गांधी कालवा पश्चिम राजस्थानात आल्यावर तिथे लोकांनी शेती करायला सुरुवात केली. श्रीगंगानगर-हनुमानगड या पूर्वीच हरित भागात रूपांतरित झाले आहे. आता असेच बदल जैसलमेर, बारमेर, जालोर सारख्या भागात दिसत आहेत.
पर्यावरणाविषयीच्या वाढत्या जागरूकतेमुळे, वनविभाग, विविध सरकारी-निमसरकारी संस्था आणि लोकांनी गेल्या काही दशकांत थरच्या वाळवंटात करोडो झाडे लावली आहेत. याचाही परिणाम होऊ लागला आहे. सहारा (आफ्रिका) या जगातील सर्वात मोठे वाळवंट दरवर्षी विस्तारत आहे, पण थर विस्तारण्याऐवजी आकुंचन पावत आहे, हा देखील योगायोग आहे. हे एक सकारात्मक लक्षण आहे. सरकारी पातळीवर आणि समाज पातळीवरही आतापासूनच तयारी करायला हवी. या संपूर्ण परिसरात पावसाच्या पाण्याची बचत करणे, नद्या, तलाव, तलाव, ओढे यांचे व्यवस्थापन करणे, हिरवाई जलद होण्यासाठी काम केले पाहिजे. निसर्ग आपले काम करत असतो. त्याच्याशी ताळमेळ राखून आपणही चांगला पुढाकार घेतला पाहिजे.
राजस्थानचे थर वाळवंट जिथे आहे, तो भाग दहा हजार वर्षांपूर्वीही हिरवागार होता. या काळात गुजरात, राजस्थान, हरियाणा, पंजाब आणि पाकिस्तानच्या भागात सिंधू संस्कृतीचे पुरावे सापडले आहेत. लोथल, पिलीबंगा, कालीबंगा, अहार, धोलावीरा, राखीगढ़ी, मोहेंजोदारो या सर्व प्रदेशांची भरभराट झाली. त्या वेळी या प्रदेशात मॉन्सूनची सक्रियता अधिक होती. नंतर, मॉन्सून पूर्वेकडे सरकू लागला आणि हा भाग हळूहळू कोरड्या आणि वालुकामय भागात बदलला. आता मॉन्सून पश्चिमेकडील भागात पुन्हा पाऊस आणत आहे. अवैध खाणकामाचे वेगवेगळे तोटे आहेत. अरवली पर्वतरांग ही एक नैसर्गिक भिंत आहे, जी वाळवंटाचा प्रसार थांबवते. याचा अर्थ अरवली पर्वताने देशातील हिरवेगार, डोंगराळ भाग वाळवंटात बदलण्यापासून वाचवले आहेत. या पार्श्वभूमीवर अरवली वाचवणे अत्यंत गरजेचे आहे, तो निसर्गाचा एक महत्त्वाचा भाग आहे.
वाढत्या जागतिक तापमानवाढीमुळे हिंदी महासागर सतत गरम होत आहे. शास्त्रज्ञांनी या परिस्थितीला ‘इंडियन ओशन वॉर्म पूल’ असे नाव दिले आहे. या उबदार तलावामुळे हिंदी महासागराचा एक भाग असलेल्या अरबी समुद्रातून वाढणारा मॉन्सून पश्चिमेकडे अधिक सरकत आहे. यामुळे, राजस्थान आणि गुजरात ही देशातील दोन राज्ये आहेत, जिथे गेल्या दशकांमध्ये सामान्यपेक्षा जास्त पाऊस झाला आहे. या दोन्ही राज्यात थरचे वाळवंट पसरले आहे. देशातील गुजरात आणि राजस्थानमध्ये सरासरीपेक्षा 80 टक्के जास्त पाऊस झाला आहे. या दोन राज्यांच्या खालोखाल हिमाचल प्रदेश आणि तेलंगणा यांचा क्रमांक लागतो जिथे अनुक्रमे 63 आणि 62 टक्के जास्त पाऊस झाला आहे. भारतीय हवामान विभागाच्या अहवालानुसार, राज्यांमधील पावसाचे आकडे 1961 ते 2010 आणि 1971 ते 2020 या वेगवेगळ्या 50 वर्षांमध्ये बदलले आहेत. ज्या राज्यांमध्ये पावसाचा ट्रेंड सर्वाधिक आणि वेगाने बदलला आहे, त्यात राजस्थानचाही समावेश आहे. गेल्या दोन दशकांत, बारमेर, जैसलमेर, नागौर, पाली, जालोर, सिरोही, जोधपूर यांसारख्या भागात, डाळिंब, पेरू, कस्टर्ड सफरचंद, द्राक्षे, मेथी, जिरे, मिरची यांसारखे मसाले तसेच पालक, गहू यांसारख्या भाज्या, कोबी, मटार, बटाटे, टोमॅटो, मिरची, वांगी इत्यादींच्या लागवडीतही लक्षणीय वाढ झाली आहे. राजस्थानमध्ये गेल्या दोन-तीन दशकांमध्ये, पश्चिम विभाग (थर) आणि पूर्वेकडील प्रदेश (अरवली) मध्ये पर्जन्यमान अनुक्रमे 32 आणि 14 टक्क्यांनी वाढले आहे. 2024 ते 2049 दरम्यान, राजस्थानच्या पश्चिम भागात पावसाचे प्रमाण 20 ते 35 टक्क्यांनी वाढेल, तर पूर्वेकडील भागात ही वाढ 5 ते 20 टक्क्यांच्या दरम्यान राहण्याची शक्यता आहे. राजस्थानच्या पश्चिम भागात असलेल्या जैसलमेर, बिकानेर, बारमेर, जोधपूर, पाली, नागौर, जालोर, सिरोही, श्रीगंगानगर इत्यादी जिल्ह्यांचे कमाल तापमान 45 ते 47 अंशांच्या दरम्यान आहे. गेली दोन दशके सतत जुलै ते सप्टेंबर दरम्यान, जोधपूर, बारमेर, जालोर, पाली, सिरोही इत्यादी भागात कुठेतरी पूरसदृश परिस्थिती उद्भवते.
1961 ते 2010 या 50 वर्षांत राजस्थानमध्ये सरासरी 414 मिलीमीटर पाऊस पडला. त्याच वेळी, 1971 ते 2020 दरम्यान, हा आकडा 435 मिलीमीटरपर्यंत वाढला आहे. ज्या जिल्ह्यांमध्ये पूर्वी कमी पाऊस पडत असे, त्या जिल्ह्यांमध्ये आता सर्वाधिक पाऊस पडत आहे. पश्चिम राजस्थानमध्ये गेल्या दशकात जास्त पाऊस झाला आहे. मॉन्सूनने पश्चिम राजस्थानवर कृपा केली आहे पूर्व राजस्थानमध्ये 2022 मध्ये नियोजित आकड्यापेक्षा 25 टक्के जास्त पाऊस झाला, तर पश्चिम राजस्थानमध्ये ते प्रमाण 58 टक्के अधिक होते. याचा अर्थ आता वाळवंट संपून हिरवळीचे दिवस येणार आहेत.
