शंतनू खुजे
- ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल सॅनिटरी नॅपकिन्स नेमके काय आहेत ?
- पर्यावरणपूरक पॅड्समध्ये आणि सध्याच्या प्रचलित पॅड्समध्ये काय फरक आहे ?
- प्लॅस्टिकच्या पॅड्समुळे पर्यावणारवर काय परिणाम होतोय ?
संविधानातील जीवनाच्या हक्काचा भाग म्हणून मासिक पाळीदरम्यान आरोग्याचा हक्क असल्याचे जाहीर करत, सर्वोच्च न्यायालयाने शुक्रवारी सर्व राज्ये आणि केंद्रशासित प्रदेशांना शाळकरी मुलींना मोफत पर्यावरणाला कमी हानी पोहोचवणारे (ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल) सॅनिटरी नॅपकिन्स देण्याचे तसेच सर्व विद्यार्थ्यांसाठी आवश्यक शौचालये उपलब्ध करून देण्याचे निर्देश दिले.
लैंगिक न्याय आणि शिक्षणातील समानता निश्चित करण्यासाठी दिलेल्या या महत्त्वपूर्ण निर्णयात, न्या. जे. बी. परडीवाला आणि न्या. आर. महादेवन यांच्या खंडपीठाने सरकारी, अनुदानित किंवा खासगी अशा सर्व प्रकारच्या शाळांमध्ये या सुविधा देणे बंधनकारक असल्याचे सांगितले. न्या. परडीवाला यांच्या या निर्णयात आदेशांचे पालन न झाल्यास कठोर परिणामांना सामोरे जावे लागेल, असा इशाराही दिला.
सर्वोच्च न्यायालयाने राज्यांना उपलब्ध करून द्यायला सांगितलेले हे ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल सॅनिटरी पॅड्स नेमके काय आहेत तसेच या पर्यावरणपूरक पॅड्समध्ये आणि सध्याच्या प्रचलित पॅड्समध्ये काय फरक आहे याचाच उलगडा करणारा हा लेख…
दोन्हीमध्ये नेमका फरक काय…?
- सध्याचे प्रचलित पॅड्स
बाजारात मिळणारे बहुतांश स्वस्त आणि लोकप्रिय सॅनिटरी पॅड्स हे ९०% प्लास्टिकने बनलेले असतात. या पॅड्सला पूर्णपणे नष्ट होण्यासाठी अंदाजे ५०० ते ८०० वर्षे लागतात. म्हणजेच, आज वापरलेले पॅड पुढील अनेक पिढ्यांपर्यंत कचऱ्यात तसेच पडून राहतात. यामध्ये 'सुपर ॲब्सॉर्बंट पॉलिमर' (SAP), ब्लिच केलेले लाकडाचे लगदे आणि लीक-प्रूफिंगसाठी प्लास्टिकच्या थरांचा वापर केला जातो.
- पर्यावरणपूरक पॅड्स
हे पॅड्स नैसर्गिक घटकांपासून बनलेले असल्यामुळे, योग्य कंपोस्टिंग परिस्थितीत त्यांचे विघटन केवळ ३ ते ६ महिन्यांत होते. हे पॅड्स बांबू फायबर, केळीच्या झाडाचे फायबर, मक्याचे कण किंवा ऑरगॅनिक कापसापासून बनवले जातात. यामध्ये प्लास्टिकचा वापर नगण्य असतो.
हे पॅड्स वापरल्यानंतर खड्ड्यात पुरल्यास त्याचे काही महिन्यांत खत होते, जे मातीसाठी हानिकारक नसते. हे जाळण्याची गरज पडत नाही, त्यामुळे हवेचे प्रदूषण होत नाही. शेकडो वर्षे कचरा साचून राहण्याऐवजी हे पॅड्स मातीत विघटित होऊन जातात.
प्लॅस्टिकच्या पॅड्समुळे पर्यावणारवर होतोय मोठा परिणाम…
Menstrual Health Alliance India या संस्थेने २०१८ साली यासंबंधीचा अहवाल प्रसिद्ध केला होता. त्याचबरोबर टॉक्सिक्स लिंक’ या पर्यावरण संस्थेने प्रसिद्ध केलेल्या ‘Menstrual West Report’ नुसार एका सामान्य सॅनिटरी पॅडमध्ये ९०% पर्यंत प्लास्टिक असते. एका पॅडमध्ये जेवढे प्लास्टिक वापरले जाते, त्याचे वजन आणि प्रमाण हे साधारणपणे ४ प्लास्टिक पिशव्यांच्या इतके असते, असा निष्कर्ष या अभ्यासातून काढण्यात आला आहे. याच अहवालानुसार, हे प्लास्टिक नष्ट व्हायला ५०० ते ८०० वर्षे असा धक्कादायक खुलासाही करण्यात आला. भारतात दरवर्षी साधारणपणे १२ अब्ज सॅनिटरी पॅड्स कचऱ्यात फेकले जातात. त्यामुळे या सॅनिटरी पॅड्सचा भारतातील पर्यावरणावर किती परिणाम होतोय याचा अंदाज लावला जाऊ शकतो.
ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल सॅनिटरी पॅड्स म्हणजे काय ?
ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल सॅनिटरी पॅड्स म्हणजे काय, हे समजून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे, कारण नावावरून अनेकांचा असा समज होतो की हे पॅड्स पूर्णपणे नैसर्गिक आहेत, पण मुळात तसं नाही. हे पॅड्स मुळात प्लास्टिकचेच असतात, पण त्यात एक विशेष केमिकल मिसळलेले असते, ज्यामुळे त्यांचे विघटन लवकर होते.
साध्या प्लास्टिकच्या पिशव्या किंवा पॅड्स निसर्गात फेकल्यावर शेकडो वर्षे तसेच राहतात कारण त्यांच्या रेणूंना तोडणे नैसर्गिक जिवाणूंना शक्य नसते. पण ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल पॅड्समधील प्लास्टिक बनवताना त्यात प्रो-ऑक्सिडंटनावाचे एक रसायन मिसळले जाते. जेव्हा हे पॅड्स ऑक्सिजन म्हणजेच हवेच्या आणि सूर्यप्रकाशाच्या संपर्कात येतात, तेव्हा या रसायनामुळे प्लास्टिक कमकुवत होते आणि त्याचे लहान-लहान तुकड्यांमध्ये रूपांतर होते.
हे पॅड्स 'इको-फ्रेंडली' आहेत का?
ऑक्सो-बायोडिग्रेडेबल पॅड्स हे साध्या पॅड्सप्रमाणे हे ५००-८०० वर्षे कचऱ्यात पडून राहत नाहीत. काही महिन्यांत किंवा १-२ वर्षांत यांचे तुकडे होतात आणि ते डोळ्यांना दिसेनासे होतात. भारतासारख्या देशात जिथे कचरा व्यवस्थापन कठीण आहे, तिथे साध्या प्लास्टिकपेक्षा हा पर्याय 'कमी घातक' मानला जातो. अनेक पर्यावरण तज्ज्ञांच्या मते हे पूर्णपणे इको-फ्रेंडली नाहीत. याचे पूर्णपणे मातीत रूपांतर होत नाही, तर याचे मायक्रोप्लास्टिक्स मध्ये रूपांतर होते.
प्लास्टिक पॅड्सपेक्षा पर्यावरणपूरक पॅड्स तुलनेने महाग
सर्वोच्च न्यायालयाने दिलेल्या या निर्णयाच्या अंमलबजावणीतील प्रमुख अडथळा म्हणजे प्रचलित प्लास्टिक पॅड्स आणि पर्यावरणपूरक पॅड्स यांच्या किमतींमधील मोठी तफावत. प्लास्टिक पॅड्सच्या कमी किमतीचे मूळ त्यांच्या उत्पादन स्रोतांमध्ये आहे. हे पॅड्स प्रामुख्याने पेट्रोकेमिकलच्या उत्पादनातील उरलेल्या पदार्थांपासून बनवले जातात, ज्यांची जागतिक बाजारातील किंमत नगण्य आहे. तसेच, यांत्रिकीकरणामुळे आणि मोठ्या प्रमाणावरील उत्पादनामुळे त्यांची प्रति युनिट उत्पादन किंमत अत्यंत कमी राहते. 
याउलट, पर्यावरणपूरक पॅड्ससाठी आवश्यक असणारे नैसर्गिक घटक - उदा. बांबू, केळीचे फायबर हे मिळवणे, त्यावर तांत्रिक प्रक्रिया करणे आणि ते आरोग्याच्या दृष्टीने सुरक्षित बनवणे, ही एक अत्यंत खर्चिक आणि क्लिष्ट प्रक्रिया आहे. पण तरीही आरोग्याच्या दृष्टीने विचार केला तर पर्यावरणपूरक पॅड्स हेच वापरायला सोईस्कर आहेत.
मार्केटमधील काही पर्यावरणपूरक पॅड्स
भारतामध्ये सध्या पर्यावरणपूरक सॅनिटरी पॅड्सचे अनेक पर्याय उपलब्ध आहेत. हे पॅड्स केवळ पर्यावरणासाठीच नाही, तर रसायने नसल्यामुळे महिलांच्या आरोग्यासाठीही सुरक्षित मानले जातात.
- साथी - हे पॅड्स पूर्णपणे केळीच्या झाडाच्या फायबरपासून बनवले जातात. हे पूर्णपणे नैसर्गिक असून ६ महिन्यांत मातीत विरघळतात. हे पॅड्स बनवताना स्थानिक शेतकऱ्यांकडून केळीचे फायबर घेतले जाते, ज्यामुळे त्यांनाही रोजगार मिळतो.
- कारमेसी - हे पॅड्स मक्याचे स्टार्च आणि बांबू फायबर पासून बनवले जातात. हे अतिशय मऊ असतात आणि यामध्ये कोणत्याही कृत्रिम सुगंधाचा वापर केला जात नाही. हे पॅड्स विल्हेवाट लावण्यासाठी डिस्पोजेबल बॅग्ससोबत येतात.
- पी-सेफ - हे ऑर्गेनिक सॅनिटरी पॅड्स बांबूच्या लगद्यापासून बनवलेले असतात. बांबूमध्ये नैसर्गिकरित्या बॅक्टेरियाविरोधी गुणधर्म असतात. हे पॅड्स क्लोरीन-मुक्त आणि केमिकल-मुक्त असतात, ज्यामुळे रॅशेस येण्याचा धोका कमी होतो.
सर्वोच्च न्यायालयाच्या आदेशानुसार सर्व शाळकरी मुलींना राज्यांमार्फत पर्यावरणपूरक आणि आरोग्यासाठी सोईचे असलेले पॅड्स पुरवले जातील, पण त्याचबरोबर इतरही महिलांनी महाग असले तरीही हे पर्यावरणपूरक पॅड्स वापरायला हवे.
