कोण म्हणतं, ‘पहिल्या मुस्लिम शिक्षिका फातिमा शेख’ हे काल्पनिक पात्र आहे, मग हा घ्या पुरावा…?

मंगेश कदम

• क्रांतिज्योती सावित्रीबाई फुले यांच्या सहकारी फातिमा यांचा आज (9 जानेवारी) जन्मदिन.
  
  
• फातिमा भारताच्या पहिल्या मुस्लिम शिक्षिका होत्या.
  
  
• इतिहासाच्या पानांत मात्र ‘पहिल्या मुस्लिम शिक्षिका फातिमा शेख’ यांचे पुरावे सापडत नाहीत…
  
  
• फातिम शेख यांच्याबाबत कोणाला अडचण आहे?
  
  

भारतातील पहिल्या मुस्लिम महिला शिक्षिका आणि समाजसुधारक फातिमा शेख यांचे नाव आदराने घेतले जाते. या कोण आहेत हे तर तूम्हाला कळालेच असेल. पण, त्या पहिल्या महिला शिक्षिका सावित्रीबाई यांच्या सोबती होत्या हे ऐकून आश्चर्य वाटेल. हो, कारण, जसा सावित्रीबाईंच्या कार्याचा उल्लेख होतो तसा फातिमाजींच्या नावाचा होत नाही.

त्यावेळी फातिमा शेख यांचे कुटुंब उत्तर प्रदेशातून स्थलांतरित होऊन महाराष्ट्रातील मालेगाव येथे स्थायिक झाले होते. त्यांच्या कुटुंबातील लोक हातमागाच्या कपड्यांचा व्यवसाय करत. पण महाराष्ट्रातील दुष्काळ आणि हातमागाच्या कपड्यांच्या व्यवसायात आलेल्या मंदीनंतर त्यांचे कुटुंब मालेगावहून पुण्यात आले. फातिमा शेख यांचे कुटुंब उच्चभ्रू मुस्लिम कुटुंब होते, परंतु ती केवळ नऊ वर्षांची असताना तिच्या वडिलांचे निधन झाले. आई-वडिलांच्या मृत्यूनंतर फातिमाचे संगोपन तिचा मोठा भाऊ उस्मान शेख याने केले, तर तिचे शेजारी आणि वडिलांचे मित्र मुन्शी गफ्फार बेग यांनी त्या दोन्ही भावंडांसाठी पालकाची भूमिका बजावण्यास सुरुवात केली. मुन्शी गफ्फार बेग हे फुले आणि फातिमा या दोन्ही घराण्यातील दुवा होते. बेग हे उर्दू आणि पर्शियन भाषेत निपुण होते आणि ज्योतिबा फुले यांचे वडील गोविंदराव यांचे ते चांगले मित्र होते. ज्योतिबा फुले यांना महात्मा ज्योतिबा फुले बनवण्यात गफ्फार बेग यांचा सर्वात मोठा वाटा आहे.

आजपासून १५० वर्षे झाली तरी बहुसंख्य लोकांपर्यंत शिक्षण पोहोचले नव्हते, जेव्हा जग आधुनिक शिक्षणात खूप पुढे गेले होते, पण भारतातील बहुसंख्य लोक शिक्षणापासून वंचित होते, मुलींची काय अवस्था होती विचारू नका. जोतिरावांचा जन्म १८२७ साली झाला. त्यांनी बहुजनांची दुर्दशा अगदी जवळून पाहिली होती. बहुजनांच्या या अधोगतीचे कारण शिक्षणाचा अभाव हे त्यांना माहीत होते, त्यामुळेच शिक्षणाचा प्रसार घराघरात व्हावा, अशी त्यांची इच्छा होती.

(या दुर्मिळ छायाचित्रात उजवीकडे सावित्रीबाई, तर डावीकडे त्यांच्या सहकारी शिक्षिका फातिमा शेख)

फुले यांनी शाळा उघडण्याची योजना आखली आणि वडिलांशी भांडण झाले. तत्कालीन समाजात मराठी शाळा किंवा ख्रिश्चन मिशनरी शाळांमध्ये संस्कृत शिकवली जात होती. शूद्र आणि बहुजन मुलांना संस्कृत वाचण्यास मनाई होती आणि त्यांना ख्रिश्चन शाळांमध्ये जाण्याची भीती वाटत होती. त्यावेळी मुलींना शाळेत पाठवण्याचा विचारही कोणी केला नाही. उच्चभ्रू मुस्लीम कुटुंबात मुलींचे शिक्षण घरी मौलवी बोलावून केले जात असे. तिला फक्त कुराण, अरबी, पर्शियन आणि उर्दूचे धडे घेता आले. जेव्हा ज्योतिबा फुले यांनी शूद्र मुलींना शिकवण्याची आणि त्यांच्यासाठी शाळा उघडण्याची कल्पना त्यांच्या वडिलांना आणि परिसरातील लोकांना सांगितली तेव्हा तेथील ब्राह्मण चांगलेच संतापले. शूद्र शिकून काय करणार हा प्रश्न विचारला जाऊ लागला. तरीही फुले दाम्पत्य दलित आणि महिलांना शिकविण्याचे कार्य करत होते तेव्हा त्यांना स्थानिक लोकांकडून पुन्हां पुन्हा धमकावले गेले.

त्यांच्या कुटुंबियांनाही लक्ष्य करण्यात आले, जेव्हा फुले दाम्पत्याला त्यांच्या कार्यात त्यांच्या जातीने किंवा त्यांच्या कुटुंबीयांनी आणि समाजातील सदस्यांनी साथ दिली नाही. आजूबाजूच्या सर्वांनी सोडून दिलेले, हे फुले दाम्पत्य त्यांची शैक्षणिक स्वप्ने पूर्ण करण्यासाठी समाजाच्या दडपशाहीत जगत होते. ब्राह्मणांनी गोविंदरावांना ज्योतिबाला समजावून सांगा नाहीतर त्याचे परिणाम भोगावे लागतील असे सांगू लागले. फुले शाळा सुरू करण्याच्या आग्रहावर ठाम राहिले, परंतु त्यांचे वडील सरंजामी शक्तींसमोर असहाय्य होते. दलित आणि गरिबांच्या शिक्षणाच्यासाठी फुले दाम्पत्याला वडिलांनी घराबाहेर काढले आणि त्यांना त्यांची सर्व कामे थांबवण्याचा किंवा घर सोडून जाण्याचा पर्याय देण्यात आला. त्यांनी स्पष्टपणे नंतरचा पर्याय निवडला. अखेरीस वडिलांनी ज्योतिबा आणि त्यांची पत्नी सावित्रीबाई यांना फक्त घालण्यासाठी कपडे देऊन घराबाहेर काढले.

…आणि या देशात स्त्री शिक्षणाचं नव युग सुरू झाले.

फुले दाम्पत्याने वडिलांचे घर सोडल्यानंतर मुन्शी गफार यांनी दोघांनाही उस्मान शेख यांच्या पूना येथील गंजपेठ (तेव्हा पुना म्हणून ओळखला जात होता) येथील घरी राहण्यासाठी जागा मिळवून दिली. शेजारी असल्यामुळे उस्मान आणि फुले एकमेकांना चांगले ओळखत होते. उस्मानने आपल्या घराचा काही भाग फुले यांना राहण्यासाठी व शाळा चालवण्यासाठी दिला आणि शाळेत अभ्यास सुरू झाला. अशा प्रकारे १८४८ मध्ये पुण्यात शूद्र, बहुजन आणि गरीब मुस्लिम समाजातील मुलींसाठी भारतातील पहिल्या आधुनिक शिक्षण शाळेचा पाया घातला गेला. आणि या देशात स्त्री शिक्षणाचं नव युग सुरू झाले.

फातिमा शेख यांनी १९४८ मध्ये ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांच्यासमवेत ग्रंथालयाची स्थापना केली. फातिमा आणि उस्मान यांच्या घरात स्वदेशी वाचनालय सुरू झाले. फातिमा शेख यांना अरबी आणि उर्दू भाषा येत होती, त्यामुळे ती त्यांच्या घरच्या शाळेची पहिली विद्यार्थिनी बनली आणि त्यांनी ज्योतिबा फुले आणि त्यांच्या वहिनी सावित्रीबाई यांच्याकडून मराठी, इंग्रजी आणि आधुनिक विषयांचे प्रशिक्षण घेण्यास सुरुवात केली.

‘ही’ भारतातील मुलींसाठीची पहिली शाळा होती

फातिमा आणि सावित्रीबाई ज्योतिबांनी स्थापन केलेल्या शाळांमध्ये जाऊ लागल्या, तेव्हा पुण्यातील लोक त्यांना त्रास देत असत, शिवीगाळ करत असत. ते दगडफेक करायचे तर कधी त्यांच्यावर शेण फेकले जायचे कारण ते अकल्पनीय होते. फातिमा शेख यांनी सावित्रीबाई फुले यांच्यासोबत त्याच शाळेत शिकण्यास सुरुवात चालुच ठेवली. सावित्रीबाई आणि फातिमा यांनी सगुणाबाईंना साथ दिली, त्या नंतर शिक्षण चळवळीतल्या आणखी एका नेत्या बनल्या. फातिमा शेख यांचे भाऊ उस्मान शेख यांनाही ज्योतिबा आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या चळवळीची प्रेरणा मिळाली. त्या काळातील अभिलेखानुसार, उस्मान शेख यांनीच आपली बहीण फातिमा हिला समाजात शिक्षणाचा प्रसार करण्यासाठी प्रोत्साहित केले.

फातिमा मुलींच्या शाळेतील पहिली मुस्लिम महिला शिक्षिका ठरली

फातिमा शेख यांनी लवकरच मराठीसह अनेक विषय शिकले. ती फुले दाम्पत्यासोबत शूद्र, बहुजन आणि मुस्लिम कुटुंबांना भेटून त्यांच्या मुलींना शाळेत पाठवण्याचा आग्रह करत असे. शाळेत शिकणाऱ्या मुलींची संख्याही वाढू लागली. अशा स्थितीत दोन शिक्षकांसह काम होत नसल्याने शाळेत निस्वार्थपणे शिकवण्यासाठी ब्राह्मणेतर महिला शिक्षिका परिसरात आढळून आली नाही. या त्रासात फातिमा शेख यांनी शाळेतील तिसरी शिक्षिका म्हणून स्वेच्छेने मुलींना शिकवायला सुरुवात केली. शाळेत शिकवण्यापूर्वी स्वतः जोतिबा फुले यांनी फातिफा शेख आणि त्यांच्या पत्नी सावित्रीबाई या दोघांनाही शिक्षकांचे प्रशिक्षण दिले. प्रशिक्षण देण्यापूर्वी, ज्योतिबा फुले यांनी स्वतः अहमद नगर येथील मिशनरी टीचर्स ट्रेनिंग स्कूलला भेट दिली आणि काही दिवस अध्यापनाची कौशल्ये आणि प्रक्रिया जवळून पाहिली.

फातिमा ही शिक्षक प्रशिक्षण घेणारी देशातील पहिली मुस्लिम महिला

फुलेंच्या शाळेतील शिक्षणाची पद्धत आणि अभ्यासक्रम या भागातील मिशनरी शाळा आणि ब्राह्मणांच्या गुरुकुलमपेक्षा पूर्णपणे भिन्न होता. शाळेची व्याप्ती वाढू लागली. मुलींशिवाय शूद्र, बहुजन आणि गरीब मुस्लिमांची मुलेही शाळेत शिक्षणासाठी येऊ लागली. शिक्षकांच्या प्रशिक्षणानंतरही सावित्रीबाई आणि फातिमा यांच्याकडे आवश्यक अध्यापन कौशल्ये नाहीत असे फुले यांना वाटले तेव्हा त्यांनी त्यांना नियमित शिक्षक प्रशिक्षणासाठी अहमदनगर येथील मॅडम सिंथिया फेअरर मिशनरी स्कूलमध्ये दाखल केले. गेल अम्वेट सारख्या इतिहासकारांचा ‘सर्वोत्कृष्ट शिक्षक आणि नेता’ हा लेख संग्रह देखील फातिमा आणि सावित्रीबाईंनी शिक्षक प्रशिक्षण अभ्यासक्रमात प्रवेश घेऊन प्रशिक्षण घेतले होते याची पुष्टी करतो.

सामाजिक कार्यातही फुले दाम्पत्यास फातिमाचा मदतीचा हात

समाजातील सवर्ण हिंदू आणि कट्टर मुस्लिमांच्या विरोधानंतर फातिमा फुले दाम्पत्याच्या इतर सामाजिक कार्यातही तितकेच सहकार्य करू लागले. १८४९ मध्ये फुले यांनी फक्त पुण्यात मुलींसाठी पाच शाळा उघडल्या. १८५४ मध्ये मजूर आणि त्यांच्या मुलांसाठी रात्रशाळाही स्थापन करण्यात आली. या शाळांमध्येही फातिमाने फुले दाम्पत्याला पाठिंबा देण्यास सुरुवात केली. याशिवाय १२ जुलै १८५३ रोजी फुले यांनी ‘बाल हत्या प्रतिबंधक गृह’ नावाचा आश्रमही उघडला होता. बालविवाहानंतर विधवा झालेल्या अशा महिलांना या आश्रमात आश्रय दिला जात होता. समाजात अनेक वेळा अशा तरुण विधवा स्त्रिया गरोदर राहायच्या, ज्यांच्या प्रसूतीसाठी फुले यांनी पत्नी सावित्रीबाई यांच्यासमवेत फातिमा यांना नर्सिंगचे व्यावहारिक प्रशिक्षण दिले होते. फातिमा या कामात सावित्रीबाईंनाही आनंदाने मदत करत असे.

‘मुलींना शिकवा’ हा नारा देणारी देशातील पहिली महिला

सावित्रीबाई फुले आणि फातिमा शेख ज्यांना धर्म, लिंगाच्या आधारावर शिक्षण नाकारण्याचा प्रयत्न केला गेला होता त्यांनीच दलित आणि मुस्लिम महिला आणि मुलांना शिकविण्यास सुरुवात केली.फातिमा शेख यांनी घरोघरी जाऊन मुस्लिम समाज आणि दलित समाजाला स्वदेशी ग्रंथालयात फातिमा शेख घरोघरी जाऊन मुलांना आपल्या घरी अभ्यासासाठी आणत असे आणि शिकण्यासाठी प्रोत्साहित करत. या कामासाठी त्यांना अनेकवेळा प्रचंड विरोध झाला, पूण्यामधील उच्चवर्णीयांपैकी जवळजवळ प्रत्येकजण फातिमा आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या विरोधात होता आणि सामाजिक अपमानामुळे त्यांना रोखण्याचा प्रयत्न केला यात आश्चर्य नाही.

मात्र त्यांनी दारोदार जाऊन शिक्षणाचं महत्त्व पटवून देण्याचं काम केलं. सावित्रीबाई फुले यांच्या प्रमाणं फातिमा शेख यांना तत्कालीन समाजातील प्रस्थापित वर्गाकडून त्रास सहन करावा लागला. सावित्री बाईंच्या सोबत फातिमा शेख यांनी देखील शेणगोळे खात या देशात स्त्री मुक्तीच्या पहाटेसाठी स्वतःला झोकून दिले होते.

सावित्रीबाई आणि ज्योतिबा फुले यांच्यासह फातिमा शेख यांनी संपूर्ण परिसरात मुलींच्या शिक्षणाची ज्योत प्रज्वलित केली. ती परिसरातील शूद्र, बहुजनाच्या सोबत मुस्लिमांच्या घरी जाऊन लोकांना आधुनिक शिक्षण आणि मुलींच्या शिक्षणाचे महत्त्व सांगून त्या मुलींना शिकवण्यासाठी तयार करत असत. सुरुवातीला उच्चवर्णीय हिंदूंबरोबरच मुस्लिमांनीही त्यांच्या प्रयत्नांना विरोध केला. विशेषत: मुलींना आधुनिक शिक्षण देण्याच्या नावाखाली तेथील मुल्ला आणि मौलवींचा मोठा विरोध झाला आणि खुद्द फातिमा यांनाही अध्यापनाचे प्रशिक्षण घेण्यासाठी पुण्याहून अहमदनगरला जावे लागले. मात्र, फातिमा शेख आणि तिचा भाऊ नेहमी त्याकडे दुर्लक्ष करत आपल्या वाटेवर गेले.

संबंधित लेख वाचा:

इतिहासाच्या पानांत ‘पहिल्या मुस्लिम शिक्षिका फातिमा शेख’ यांचे पुरावे का सापडत नाहीत…?

पुढे आंदोलकांनीही मुलींना शाळेत पाठवण्यास सहमती दर्शवली. १८५६ पर्यंत ज्योतिबा फुले यांनी पुण्यात १५ आणि पुण्याबाहेर १५ शाळा स्थापन केल्या, जिथे शूद्र, बहुजन, गरीब ख्रिश्चन आणि मुस्लिम मुला-मुलींना आधुनिक शिक्षण मिळू लागले. त्यांनी कधीही कोणत्याही मुलामध्ये धर्म-जातीच्या आधारे फूट पाडली नाही, तर प्रत्येक धर्माच्या मुलांना आपुलकीने शिकवण्याचे कौतुकास्पद काम केले.

या सर्वांच्या एकत्रित प्रयत्नांना सत्यशोधक समाजाची चळवळ म्हणून मान्यता मिळाली. समानतेच्या या चळवळीचा आजीवन योद्धा म्हणून, शेख यांनी घरोघरी जाऊन त्यांच्या समाजातील दलितांना शिकण्यासाठी आणि भारतीय जातिव्यवस्थेच्या कठोरतेपासून वाचण्यासाठी आमंत्रित केले. त्याला मोठ्या कट्टरपंथीयांच्या प्रतिकारालाही सामोरे जावे लागले. सत्यशोधक चळवळीत सहभागी असलेल्यांना अपमानित करण्याचा प्रयत्न केला गेला, परंतु फातिमा शेख आणि त्यांचे सहकारी नेहमीच त्यांच्या भूमिकेवर ठाम राहिले.

फातिमा शेख यांनीच शक्य तितक्या मार्गाने खंबीरपणे साथ दिली आणि सावित्रीबाईंना पाठिंबा दिला.सावित्री बाई फुले यांच्या खांद्याला खांदा देत या माऊलीने स्त्री शिक्षणाचा पाया या देशात रचला. फातिमा शेख यांनी शैक्षणिक क्षेत्रात महत्त्वाचे योगदान दिले.फातिमा शेख यांनी आयुष्यभर समता या तत्वाच्या प्रसारासाठी काम केलं.फातिमा शेख यांनी सत्यशोधक समाजाचं देखील काम केलं. असे केल्याने फातिमा शेख आणि फुले दाम्पत्यबरोबर भारतीय इतिहासात कायमचे अजरामर झाल्या.

मुख्याध्यापिका म्हणून फातिमा शेख

फातिमा शेख यांच्यासह सावित्रीबाई आता त्यांच्या पतीने स्थापन केलेल्या शाळांचे व्यवस्थापन आणि प्रशासन सांभाळत होत्या. एकदा सावित्रीबाई गंभीर आजारी असल्याने सातारा जिल्ह्यातील खंडाळा तालुक्यातील नायगाव येथे गेल्या. त्यांचे माहेरचे घर याच गावात होते. सावित्री तिच्या माहेरी गेल्यानंतर शाळांच्या देखरेखीचे आणि प्रशासनाचे काम फातिमाकडे सोपवण्यात आले. याशिवाय ती एका शाळेत मुख्याध्यापकाची भूमिकाही करू लागली.

(सावित्रीबाईंनी जोतिबांना लिहिलेलं पत्र)

दलित आणि मुस्लिम महिलांना शिक्षण देण्याचे काम त्या फुले दाम्पत्यांबरोबर करत होत्या. दलित समाजात शिक्षणाचा प्रसार करण्याचे काम केले. त्या पहिल्या भारतीय मुस्लिम महिला शिक्षिका मानल्या जातात.

सावित्रीबाई फुले यांच्या पत्रात उल्लेख

सावित्रीबाई फुले यांनी महात्मा फुले यांना १० ऑक्टोबर १८५६ मध्ये रोजी एक पत्र लिहिलं होतं. त्या पत्रामध्ये त्यांनी फातिमा शेख यांचा उल्लेख केल्याचं दिसून येतं. सावित्रीबाई फुले यांनी स्वत:च्या तब्येतीविषयी जोतिबा फुले यांना पत्र लिहिलं होतं. या पत्रात सावित्रीबाई फुले यांनी “फातिमाला त्रास पडत असेल पण ती कुरकूर करणार नाही” या पत्रात त्यांनी फातिमाच्या कामाचेही खूप कौतुक केले आहे. पत्रात त्यांनी फातिमाची काम करण्याची पद्धत, तिची वागणूक आणि क्षमता यांचा तपशीलवार उल्लेख केला आहे.

१८५६ नंतर फातिमा कुठे गायब झाली?

ज्योतिबा फुले दाम्पत्याच्या इतिहासात १८५६ नंतर फातिमा कुठेही सापडत नाही. (मग त्यांच्या मृत्युची तारीख कशी माहीत ?) त्या सावित्रीबाईंच्याच वयाच्या होत्या. पुण्याचे इतिहासकार डॉ. शमशुद्दीन तांबोळी यांनी ‘मुस्लिम सत्यशोधक’ या शोधनिबंधात लिहिले आहे की, नंतरच्या काळात फातिमाने दूरच्या भागात लग्न केले आणि पतीसोबत राहू लागली. त्यांचा विवाहही ज्योतिबा फुले दाम्पत्यानेच लावला होता आणि हुंड्याला थारा नसलेल्या आदर्श पद्धतीने विवाह पार पडला, असा दावा शोधनिबंधात करण्यात आला आहे.

फातिमा शेखच्या जन्म आणि मृत्यू तारखेबाबत शंका

पुण्यासह महाराष्ट्रात सापडलेले ज्ञात पुरावे आणि पुरावे फातिमा शेख यांच्या जन्म आणि मृत्यूची अचूक माहिती देत ​​नाहीत. असे मानले जाते की त्यांचा जन्म २१ सप्टेंबर १८३२ रोजी झाला आणि ९ जानेवारी १९०० रोजी मृत्यू झाला. काही लोकांचा असाही विश्वास आहे की तिचा जन्म ९ जानेवारी १८३१ रोजी झाला होता.

तथापि, वर्षानुवर्षे त्यांचा जन्मदिवस केवळ ९ जानेवारी १८३१ रोजी महाराष्ट्रासह संपूर्ण दक्षिण भारतात स्वयंसेवी संस्था, शैक्षणिक संस्था, सामाजिक संस्था, दलित – बहुजन संघटना आणि राजकीय पक्षांद्वारे साजरा केला जातो. तथापि, पुणे विद्यापीठाचे प्राध्यापक आणि ५० हून अधिक पुस्तकांचे लेखक हरी नरके, ज्यांनी फातिमाचे योगदान सार्वजनिक प्रवचनात आणले, ते ९ जानेवारी रोजी फातिमाचा वाढदिवस साजरा करण्यास सहमत नाहीत, कारण या तारखेची पडताळणी होणे बाकी आहे.

फातिमा इतिहासाच्या पानात का नाही?

महात्मा ज्योतिबा फुले आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या स्त्री शिक्षण चळवळीला सुमारे १५० वर्षांनी त्यांच्या कार्याबद्दल लिहिले गेले, परंतु फातिमा शेख देखील आधुनिक इतिहासलेखनात हरवल्या आहेत. त्यांच्याबद्दल फारशी माहिती उपलब्ध नाही. आंध्र प्रदेशातील गुंटूर जिल्ह्यातील इतिहासकार आणि लेखक सय्यद नसीर अहमद, ज्यांनी आतापर्यंत फातिमा शेख यांच्यासह विस्मृतीत गेलेल्या मुस्लिम नायकांवर २१ पुस्तके लिहिली आहेत, ते म्हणतात, “सुमारे दीडशे वर्षांनंतर, शूद्र आणि बहुजन समाजातील इतिहासकार, विचारवंत आणि लेखकांनी त्यांच्या नायकांची काळजी घेतली आणि त्यांच्याबद्दल जास्तीत जास्त माहिती गोळा करून त्यांना सार्वजनिक चर्चेत समाविष्ट केले, परंतु फातिमा शेख यांच्या समाजातील लोकांनी तसे केले नाही. यासाठी इतिहासकारांना दोष देण्याऐवजी मुस्लिमांनी आत्मपरीक्षण करावे, असे नसीर म्हणतात. ते म्हणतात, “मुस्लिम त्यांच्या वीरांचा आदर करत नाहीत.”

इतिहासाने ज्योतिराव आणि सावित्रीबाई फुले यांच्या योगदानाची नोंद केली आहे, परंतु सुरुवातीच्या लढाईत त्यांचे सहकारी असलेल्या फातिमा शेख आणि उस्मान शेख यांचा उल्लेख न करणे खेदजनक आहे. स्त्री शिक्षण आणि धर्मनिरपेक्षतेच्या प्रश्नाशी संबंधित असलेल्या लोकांसाठी फातिमा शेख आणि उस्मान शेख यांच्या योगदानाचा शोध घेणे हे मोठे आव्हान आहे. स्त्रीमुक्ती चळवळीतील महत्त्वाची व्यक्तिरेखा असलेल्या फातिमा यांच्यावर संशोधनाची गरज आहे. इतिहासाचे असे मौन बरेच काही सांगून जाते.

ज्ञात कागदपत्रांमध्ये फातिमाचा उल्लेख नाही

फातिमा शेख यांच्याबाबत आतापर्यंत जी काही माहिती मिळाली ती तोंडी संवादाच्या आधारे करण्यात आली आहे. १० ऑक्टोबर १८५६ च्या साबित्रीबाईंच्या पत्राशिवाय फातिमा शेख यांचा कुठेही लिखित उल्लेख नाही. फातिमा व्यतिरिक्त तिचा भाऊ उस्मान शेख आणि शेजारी मुन्शी गफ्फार बेग यांचाही कोणत्याही कागदपत्रात उल्लेख नाही. ज्योतिबा फुले आणि सावित्रीबाईंच्या शाळांमध्ये, त्यांच्या लेखनात, कोणत्याही रचना किंवा इतर कोणत्याही कागदपत्रांमध्ये फातिमा शेख यांचे नाव नाही. स्वत: फातिमा शेख यांनी लिहिलेले कोणतेही गद्य, कविता, लेख, पुस्तक आणि कोणतेही पत्र नसणे इतिहासकार, विचारवंत आणि संशोधकांना आश्चर्यचकित करते.



फातिमा दलित – बहुजन महिलांच्या एवढ्या मोठ्या शैक्षणिक चळवळीशी निगडीत होती, अनेक सामाजिक कार्ये केली, तरीही तिच्याबद्दल काहीच का लिहिले जात नाही, असा प्रश्न लोक उपस्थित करत आहेत. निदान त्याने आपल्या एखाद्या नातेवाईकाला पत्र तरी लिहिलं असेल, मग तीचा संदर्भ का नाही ? २०१३ मध्ये महाराष्ट्र शासनाने प्रथमच फातिमा शेख हिचा उर्दू इयत्ता दुसरीच्या बालभारतीच्या पुस्तकात समावेश केला आहे. महाराष्ट्र सरकारने आता इतिहासकार आणि संशोधकांना या दिशेने काम करण्यास सांगितले आहे.

फातिम शेख यांच्याबाबत कोणाला अडचण आहे?

बिहारमधील किशनगंज जिल्ह्यातील सामाजिक कार्यकर्ते साकिब अहमद जिल्ह्यात तीन वेगवेगळ्या ठिकाणी ज्योतिबा फुले, सावित्रीबाई फुले आणि फातिमा शेख नावाची सार्वजनिक वाचनालये चालवतात. साकिब म्हणतो, “जेव्हा मी ९ जानेवारीला फातिमा शेख यांचा वाढदिवस साजरा केला आणि त्या कार्यक्रमाचा फोटो सोशल मीडियावर टाकला, तेव्हा महाराष्ट्रासह देशातील अनेक भागातील दलित – बहुजन संघटनांशी संबंधित लोकांनी यावर आक्षेप घेतला आणि त्यांनी शेख यांच्याकडे फातीमा पहिली मुस्लीम महिला शिक्षिका आणि त्यांचा वाढदिवस ९ जानेवारी रोजी असल्याचे

पुरावे मागितले.

साकिब अहमदच्या अनुभवावर, जामिया मिलिया इस्लामियाचे मुस्लिम प्रकरणांचे तज्ज्ञ आणि संशोधक उमर अश्रफ म्हणतात, “दलित – बहुजनांमध्ये नायक आणि आदर्श कमी असल्यामुळे, त्यांना भीती वाटते की फातिमा शेखचा उल्लेख किंवा सार्वजनिक प्रवचनात त्यांना सामील केले जाऊ लागले तर फुले दाम्पत्याचे योगदान कमी होईल. नसीर अहमद हे उमर अश्रफ यांच्या युक्तिवादाशी सहमत नसले तरी नसीर म्हणतात, “फातिमा शेख यांच्याबद्दल त्यांना आतापर्यंत मिळालेली माहिती दलित – बहुजन साहित्यातील आहे. ते म्हणतात, “फातिमा शेख यांना महाराष्ट्र आणि संपूर्ण दक्षिण भारतात लोक ओळखत असतील तर त्याचे श्रेय दलित – बहुजन इतिहासकार, लेखक आणि विचारवंतांना जाते.”

अशा अनेक महान व्यक्ती आपल्या समाजात जन्मल्या ज्यांनी आपले संपूर्ण आयुष्य आपल्या समाजाच्या कल्याणासाठी समर्पित केले. आपल्या समाजाच्या जडणघडणीत मौलिक भूमिका बजावणाऱ्या अशा महान व्यक्तींना आदरांजली वाहणे हे आपले कर्तव्य आहे. पण ही मोठी शरमेची बाब आहे की आजच्या लोकांना अशा महान व्यक्तिमत्वांबद्दल फारच कमी माहिती आहे आणि हळूहळू एक-एक करून समाजहितासाठी आणि आपल्या शिस्तबद्ध आणि सुंदर जीवनासाठी कार्य केलेल्या या महान व्यक्तींना ते विसरत चालले आहेत. आपले संपूर्ण आयुष्य योगदानात दिले.

फातिमा शेख यांच्याबद्दल

फातिमा शेख, भारत सरकारने २०१४ मध्ये त्यांचा धडा आणि छायाचित्र तसेच त्यांच्या महान कार्ये आणि कामगिरीचे स्मरण केले आणि इतर उर्दू पुस्तकांमध्ये तिचा अभ्यासक्रम समाविष्ट करण्यात आला. आजच्या तरुणांनी फातिमा शेख आणि त्यांनी समाजात केलेले कार्य जाणून घेऊन शिक्षणाचे महत्त्व जाणून जातीभेद दूर करणे हे ज्याचे ध्येय आहे.

भारताच्या इतिहासात फातिमा शेख आणि तिचा भाऊ उस्मान शेख यांच्याबद्दल इतिहासकारांनी फार कमी माहिती लिहिली आहे. इतिहासकार ज्या महान वीर नायिकांचे तपशील न देता वर्णन आणि त्यांच्या काल्पनिक कथांचा गौरव करतात त्यांना ज्योतिबा फुले कलम कसाई म्हणतात. भारताच्या इतिहासकारांनी त्याला ते दिले नाही, ज्याची त्याची पात्रता होती, त्याला कोणत्याही अभ्यासक्रमात टाकले गेले नाही किंवा त्याच्याबद्दल कोणतेही पुस्तक प्रकाशित झाले नाही. गेल्या काही वर्षांत पाहिले तर आता लोकांना त्यांच्याबद्दल माहिती होऊ लागली आहे. जगाला आता त्याच्याबद्दल बरीच माहिती मिळत आहे. सावित्रीबाई फुले आणि फातिमा शेख यांच्यामुळेच आपल्या भारत देशाच्या मुली जागा मोजत आहेत हे दाखवते. ज्याचे श्रेय सावित्री आणि फातिमा शेख यांना जाते कारण त्यांनी स्त्री शिक्षणाच्या क्षेत्रात क्रांती घडवून आणली.