टीम बाईमाणूस
- हंता व्हायरस हा निश्चितच चिंताजनक आहे; पण तो कोविड-१९ सारखी जागतिक टाळेबंदी आणेल इतका संक्रमक नाही; मात्र याचा अर्थ असा नाही, की आपण बेफिकीर राहावे.
- निसर्गाशी केलेली छेडछाड आणि वन्य जीवांच्या अधिवासात मानवाचा हस्तक्षेप यामुळेच असे प्राण्यांकडून मानवाकडे येणारे आजार वाढत आहेत.
- अंटार्क्टिकाकडे जाणाऱ्या एका क्रूझ जहाजावर सलग घडलेल्या संशयास्पद मृत्यूंनंतर या विषाणूबाबतची चर्चा अचानक जागतिक स्तरावर पोहोचली.
हंता व्हायरस हा निश्चितच चिंताजनक आहे; पण तो कोविड-१९ सारखी जागतिक टाळेबंदी आणेल इतका संक्रमक नाही; मात्र याचा अर्थ असा नाही, की आपण बेफिकीर राहावे. निसर्गाशी केलेली छेडछाड आणि वन्य जीवांच्या अधिवासात मानवाचा हस्तक्षेप यामुळेच असे ‘झुनोटिक’ (प्राण्यांकडून मानवाकडे येणारे) आजार वाढत आहेत. भीतीपेक्षा ‘सतर्कता’ हीच आपली मोठी ढाल आहे. अफवांवर विश्वास न ठेवता अधिकृत माहितीचे पालन करणे आणि वैयक्तिक स्वच्छता राखणे हाच या संकटावर मात करण्याचा मार्ग आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेने दिलेला इशारा हा आपल्याला भविष्यातील मोठ्या संकटापासून वाचवण्यासाठी दिलेली एक संधी आहे, असे मानून आपण सज्ज राहायला हवे. टाळेबंदी टाळायची असेल, तर नियमांचे पालन आणि आरोग्याप्रती जागरूकता हाच एकमेव पर्याय आपल्यासमोर उरला आहे.
कोरोना महामारीच्या जखमा अजूनही पूर्णपणे भरून आलेल्या नाहीत. टाळेबंदी, मृत्यू, आर्थिक मंदी, मानसिक ताण, आरोग्य व्यवस्थेवरील प्रचंड दबाव आणि जगभरातील सामाजिक विस्कळीतपणाचा अनुभव मानवजातीने नुकताच घेतला आहे. अशा परिस्थितीत ‘हंता व्हायरस’ या जुन्या; पण अत्यंत धोकादायक विषाणूचे नाव पुन्हा चर्चेत येऊ लागल्याने जगभरात चिंतेचे वातावरण निर्माण झाले आहे. विशेषतः त्याच्या ‘एंडीज स्ट्रेन’ या प्रकारामुळे भीती अधिक वाढली आहे. कारण हा प्रकार माणसाकडून माणसाकडे पसरण्याची क्षमता ठेवतो आणि त्याचा मृत्यूदरही अत्यंत जास्त मानला जातो.
हंता व्हायरसचा अटलांटिक महासागरात जहाजावर उद्रेक
अंटार्क्टिकाकडे जाणाऱ्या एका क्रूझ जहाजावर सलग घडलेल्या संशयास्पद मृत्यूंनंतर या विषाणूबाबतची चर्चा अचानक जागतिक स्तरावर पोहोचली. सुरुवातीला साधा ताप आणि श्वसनाचा त्रास वाटणाऱ्या लक्षणांमुळे काही प्रवाशांचा मृत्यू झाला आणि नंतर तपासात ‘हंता व्हायरसचा एंडीज स्ट्रेन’ कारणीभूत असल्याचे स्पष्ट झाले. त्यानंतर जागतिक आरोग्य संघटनेने सदस्य देशांना सावधगिरीचा इशारा दिला. जरी ही परिस्थिती सध्या महामारीच्या स्वरूपात नसली, तरी ‘जग पुन्हा टाळेबंदीच्या दिशेने जात आहे का?’ हा प्रश्न सर्वसामान्यांच्या मनात निर्माण होणे स्वाभाविक आहे.
कोरोनाने जगाला एक गोष्ट शिकवली, ती म्हणजे संसर्गजन्य आजारांविषयीची सुरुवातीची निष्काळजीपणा फार महागात पडू शकतो. कोविड-१९ च्या सुरुवातीच्या काळात अनेक देशांनी धोका कमी लेखला. त्याचे परिणाम लाखो मृत्यू, कोट्यवधी लोकांचे रोजगार गमावणे आणि संपूर्ण जागतिक अर्थव्यवस्था कोलमडण्याच्या रूपात दिसून आले. त्यामुळे आता कोणत्याही नव्या विषाणूची बातमी आली, की भीतीचे वातावरण निर्माण होणे अपरिहार्य झाले आहे.
काय आहे हंता व्हायरस?
‘हंता व्हायरस’ हा प्रत्यक्षात नवीन नाही. गेली अनेक दशके वैज्ञानिकांना त्याची माहिती आहे.
- हा विषाणू मुख्यतः उंदीर आणि इतर कृंतक प्राण्यांमधून मानवांमध्ये पसरतो. संक्रमित प्राण्यांच्या विष्ठा, लघवी किंवा लाळेच्या संपर्कातून मानवाला संसर्ग होऊ शकतो.
- अनेक प्रकारांपैकी ‘एंडीज स्ट्रेन’ हा सर्वात धोकादायक मानला जातो. कारण हाच एक प्रकार असा आहे, जो माणसाकडून माणसाकडे पसरण्याची क्षमता दाखवतो.
- हा संसर्ग कोविडसारखा हवेतून सहज पसरत नाही. त्यासाठी संक्रमित व्यक्तीच्या अतिशय जवळचा आणि दीर्घकाळ संपर्क आवश्यक असतो. त्यामुळे तातडीने मोठ्या प्रमाणात जागतिक महामारी निर्माण होण्याची शक्यता कमी मानली जात आहे.
- मात्र भीतीचे खरे कारण वेगळे आहे. कोणताही विषाणू काळानुसार बदलू शकतो, उत्परिवर्तन करू शकतो आणि अधिक संसर्गजन्य बनू शकतो.
- कोरोनाच्या विविध लाटांनी हे जगाला दाखवून दिले आहे. त्यामुळे वैज्ञानिक सावध आहेत आणि जागतिक आरोग्य यंत्रणा परिस्थितीकडे गांभीर्याने पाहत आहे.
हंता व्हायरस आणि कोरोना व्हायरस यांच्यातील सर्वात मोठा फरक
- कोरोनाव्हायरस : हा आजार एका संक्रमित व्यक्तीकडून दुसऱ्या व्यक्तीकडे श्वासोच्छवासाद्वारे किंवा स्पर्शाद्वारे अत्यंत वेगाने पसरतो, ज्यामुळे जागतिक महामारी निर्माण झाली.
- हंताव्हायरस : हा प्रामुख्याने उंदीर आणि घुशींमार्फत पसरतो. उंदरांची लघवी, लाळ किंवा विष्ठा ज्या ठिकाणी पडलेली असते, तिथे निर्माण होणारे विषाणूचे सूक्ष्म कण श्वासाद्वारे शरीरात गेल्यावर संसर्ग होतो. मानवाकडून मानवाकडे याचा प्रसार होणे अत्यंत दुर्मिळ आहे (केवळ दक्षिण अमेरिकेतील 'अँडीज' नावाच्या स्ट्रेनमध्ये असे काही प्रकार दिसले आहेत). त्यामुळे हंताव्हायरसचे रूपांतर कोरोनाव्हायरससारख्या महामारीत होण्याची शक्यता नसते.
हंता व्हायरसची लक्षणे आणि टप्पे
हंताव्हायरसची लक्षणे सुरुवातीला साध्या तापासारखी वाटू शकतात, ज्यामुळे अनेकदा रुग्ण त्याकडे दुर्लक्ष करतात.
- सुरुवातीचा टप्पा : ताप, थकवा, स्नायूंमध्ये वेदना (विशेषतः पाठ आणि मांड्यांमध्ये), डोकेदुखी, थंडी वाजणे आणि पोटाचे विकार.
- गंभीर टप्पा (Hantavirus Pulmonary Syndrome) : जर संसर्ग फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचला, तर अचानक खोकला येणे, छातीत जडपणा जाणवणे आणि श्वास घेण्यास तीव्र त्रास होणे ही लक्षणे दिसतात. फुफ्फुसात पाणी साचल्यामुळे ऑक्सिजनची पातळी वेगाने कमी होऊ शकते. कोरोनाची लक्षणे काही दिवसांत दिसतात, तर हंताव्हायरसची लक्षणे संसर्ग झाल्यापासून १ ते ८ आठवड्यांपर्यंत कधीही दिसू शकतात.
जागतिक आरोग्य संघटनेने सदस्य देशांना दिलेल्या सूचनांमध्ये देखरेख वाढवणे, संशयित रुग्णांचे वेगाने निदान करणे, बंदरांवर आणि विमानतळांवर आरोग्य तपासणी वाढवणे तसेच कृंतक प्राण्यांच्या संपर्कापासून लोकांना सावध करणे यावर भर दिला आहे. विशेषतः क्रूझ पर्यटन, दुर्गम भागातील पर्यावरणीय पर्यटन आणि जंगल परिसरात जाणाऱ्या लोकांसाठी अतिरिक्त दक्षता घेण्याचा सल्ला देण्यात आला आहे; पण या सगळ्यात सर्वात मोठा प्रश्न आहे तो लोकांच्या मानसिकतेचा. कोरोना काळातील टाळेबंदीने समाजावर खोल मानसिक परिणाम केले. अनेकांनी आप्तस्वकीय गमावले. व्यवसाय बंद पडले, विद्यार्थ्यांचे शिक्षण विस्कळीत झाले आणि मानसिक आरोग्याच्या समस्या प्रचंड वाढल्या. त्यामुळे पुन्हा टाळेबंदी लागणार का? ही भीती केवळ अफवा नाही, तर ती एका सामूहिक मानसिक जखमेची प्रतिक्रिया आहे.
प्रतिबंधात्मक उपाय आणि स्वच्छता
हंताव्हायरसवर सध्या कोणताही विशिष्ट अँटीव्हायरल उपचार किंवा लस उपलब्ध नाही.
- सपोर्टिव्ह केअर : रुग्णाला रुग्णालयात दाखल करून ऑक्सिजन थेरपी आणि व्हेंटिलेटर सपोर्ट देणे हाच मुख्य उपचार असतो.
- लवकर निदान : जर रुग्णाने सुरुवातीच्या काळातच वैद्यकीय मदत घेतली, तर बरे होण्याची शक्यता जास्त असते. एकदा का फुफ्फुसांची स्थिती बिघडली की परिस्थिती वेगाने गंभीर होऊ शकते. त्यामुळे केवळ 'व्हायरल ताप' आहे असे समजून घरगुती उपाय करत बसणे धोकादायक ठरू शकते.
- साफसफाईची पद्धत बदला : जुनी गोदामे, बंद खोल्या किंवा धूळ असलेली ठिकाणे साफ करताना कोरडा झाडू मारू नका. झाडू मारल्यामुळे धुळीतील विषाणू हवेत उडून श्वासावाटे शरीरात जाऊ शकतात. त्याऐवजी ओल्या फडक्याने पुसणे किंवा जंतुनाशक फवारणी करणे सुरक्षित आहे.
- संरक्षक साधने : अस्वच्छ किंवा उंदरांचा वावर असलेल्या ठिकाणी काम करताना मास्क आणि हातमोजे नक्की वापरा.
- उंदीर नियंत्रण : घरात उंदीर येणार नाहीत याची काळजी घ्या. भिंतींना असलेल्या भेगा किंवा छिद्रे सिमेंटने बंद करा. अन्नाचे पदार्थ उघड्यावर ठेवू नका.
- व्हेंटिलेशन : बंद खोल्या किंवा गोदामांची दारे आणि खिडक्या साफसफाईपूर्वी किमान ३० मिनिटे उघड्या ठेवा, जेणेकरून खेळती हवा राहील.
जंगलतोड, हवामान बदल, मानवी अतिक्रमण कारणीभूत
सध्या तरी तज्ज्ञांच्या मते जग पुन्हा पूर्ण टाळेबंदीच्या दिशेने जात असल्याचे चित्र नाही. ‘हंता व्हायरस’चा संसर्ग वेग कोविडइतका नाही आणि तो हवेतून सहज पसरत नाही. त्यामुळे व्यापक टाळेबंदीची गरज निर्माण होण्याची शक्यता कमी आहे; मात्र याचा अर्थ धोका नाही असे अजिबात नाही. कारण आधुनिक जगाची परस्पर जोडणी हीच आजची सर्वात मोठी कमजोरी ठरू शकते. एका देशातील स्थानिक संसर्ग काही तासांत दुसऱ्या खंडात पोहोचू शकतो. क्रूझ जहाजावरील घटना हे त्याचे उदाहरण आहे.
पर्यटन, जागतिक व्यापार आणि जलद वाहतूक व्यवस्थेमुळे कोणतीही संसर्गजन्य समस्या आता केवळ एका प्रदेशापुरती मर्यादित राहत नाही. त्यामुळे प्रतिबंधात्मक उपाययोजना आणि जागतिक समन्वय यांना अधिक महत्त्व प्राप्त झाले आहे. या संपूर्ण प्रकरणातून आणखी एक गंभीर वास्तव समोर येते, ते म्हणजे हवामान बदल आणि पर्यावरणीय असंतुलन. वैज्ञानिक सातत्याने सांगत आहेत, की जंगलतोड, हवामान बदल, मानवी अतिक्रमण आणि जैवविविधतेचा नाश यांमुळे प्राणी आणि मानव यांच्यातील अंतर कमी होत आहे. परिणामी, प्राण्यांमध्ये मर्यादित राहणारे विषाणू मानवांपर्यंत पोहोचू लागले आहेत. कोरोना असो, निपाह असो किंवा हंता व्हायरस; या सर्व घटनांच्या मुळाशी पर्यावरणीय असंतुलनाचा धागा आढळतो. हंता व्हायरसच्या बाबतीतही हेच दिसते. अतिवृष्टी किंवा हवामानातील बदलांमुळे उंदरांची संख्या वाढते. त्यांच्या अधिवासात बदल होतो आणि ते मानवी वस्त्यांच्या जवळ येतात. यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो. म्हणजेच भविष्यातील महामारी रोखण्यासाठी केवळ औषधे आणि रुग्णालये पुरेशी नाहीत, तर पर्यावरण संवर्धनही तितकेच महत्त्वाचे आहे.
भारतासारख्या मोठ्या आणि दाट लोकसंख्या असलेल्या देशांसाठी ही परिस्थिती विशेष संवेदनशील आहे. आरोग्य यंत्रणा मजबूत करण्याबरोबरच संसर्गजन्य रोगांचे निरीक्षण, संशोधन, ग्रामीण भागातील आरोग्य सुविधा आणि जनजागृती यावर अधिक भर देण्याची आवश्यकता आहे. विशेषतः ‘सोशल मीडिया’वर पसरवल्या जाणाऱ्या अफवा आणि भीतीला आळा घालणे अत्यंत महत्त्वाचे ठरणार आहे. कोरोना काळात चुकीच्या माहितीमुळे जितके नुकसान झाले, तितकेच नुकसान भविष्यातही होऊ शकते. माध्यमांची भूमिकाही येथे महत्त्वाची ठरते. भीती निर्माण करणे आणि सावधगिरीचा इशारा देणे यात फरक असतो. लोकांना तथ्याधारित माहिती देणे, तज्ज्ञांचे मत समोर आणणे आणि अफवांपासून दूर ठेवणे ही जबाबदारी माध्यमांनी पार पाडली पाहिजे. कारण भीती अनेकदा विषाणूपेक्षाही वेगाने पसरते.
आज जग एका विचित्र वळणावर उभे आहे. विज्ञान आणि तंत्रज्ञान प्रचंड वेगाने प्रगत होत असताना सूक्ष्म विषाणू संपूर्ण मानवजातीला गुडघ्यावर आणण्याची क्षमता दाखवत आहेत. ‘हंता व्हायरसचा एंडीज स्ट्रेन’ कदाचित पुढील महामारी ठरणार नाही; पण तो मानवजातीला एक स्पष्ट इशारा नक्कीच देतो, ते म्हणजे संकट संपलेले नाही. जागतिक आरोग्य व्यवस्था, सरकारे आणि समाज यांनी सतत सजग राहण्याची गरज आहे. कोरोनानंतर जग बदलले आहे. आता कोणतीही आरोग्यविषयक घटना केवळ वैद्यकीय विषय राहत नाही, तर ती आर्थिक, सामाजिक, मानसिक आणि राजकीय प्रश्न बनते. त्यामुळे ‘हंता व्हायरस’बाबत घबराट न माजवता गंभीरपणे आणि शास्त्रीय दृष्टिकोनातून परिस्थितीकडे पाहणे आवश्यक आहे. सावधगिरी, वैज्ञानिक दृष्टी, पर्यावरण संवर्धन आणि जागतिक सहकार्य हीच भविष्यातील संकटांपासून वाचण्याची खरी गुरुकिल्ली ठरणार आहे. मानवजात पुन्हा एकदा एखाद्या मोठ्या महामारीच्या उंबरठ्यावर उभी आहे, की नाही, हे भविष्यात स्पष्ट होईल; पण एक गोष्ट निश्चित आहे, ती म्हणजे निसर्गाचे इशारे आता दुर्लक्षित करण्याची आपल्याकडे मुळीच मुभा उरलेली नाही.
