- कोमल ठोंबरे

लैंगिक अत्याचाराबाबत धक्कादायक आकडेवारी समोर आली आहे. ‘द लॅन्सेट’ या जगप्रसिद्ध वैद्यकीय जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या अंदाजानुसार 2023 पर्यंत जगभरातील 15 वर्षे किंवा त्याहून अधिक वयाच्या तब्बल एक अब्जांहून अधिक मुली आणि महिलांचे बालपणीच लैंगिक शोषण झाले आहे. याशिवाय तब्बल 60.8 कोटी महिलांवर जोडीदाराकडून अत्याचार होत आहे. भारतामध्ये 15 ते 49 वयोगटातील प्रत्येक 5 महिलांपैकी एका महिलेवर जोडीदाराकडून अत्याचार केला जातो. 

‘द लॅन्सेट’ च्या या अभ्यासातून बालकांवरील लैंगिक हिंसा आणि जोडीदाराकडून होणारी हिंसा यांचा यापूर्वी ओळखल्या गेलेल्या मर्यादेपेक्षा अधिक व्यापक आरोग्य परिणामांशी संबंध असल्याचे नवे पुरावे समोर आले आहेत. यामुळे आरोग्यहानी आणि अपंगत्वाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढत असल्याचे आढळले आहे. हिंसाचारामुळे होणारा आरोग्यावरील भार कमी करण्यासाठी कायदेशीर चौकटी मजबूत करणे तसेच पीडितांसाठी सहाय्य सेवा विस्तारण्यासारख्या प्रतिबंधात्मक उपायांची तातडीची गरज असल्याचे अभ्यासकांनी सांगितले.

आफ्रिका आणि दक्षिण आशियामध्ये लैंगिक हिंसेचे सर्वाधिक प्रमाण

जोडीदाराकडील हिंसा आणि लैंगिक हिंसेचे सर्वाधिक प्रमाण आफ्रिका आणि दक्षिण आशियामध्ये आढळून आले. या भागांमध्ये एचआयव्ही आणि इतर दीर्घकालीन आजारांचे प्रमाण जास्त असल्याने हिंसाचाराचे आरोग्यावर होणारे परिणाम अधिक तीव्र असल्याचे संशोधकांनी नमूद केले. भारतामध्ये 15 वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या महिलांमध्ये जोडीदाराकडील हिंसाचाराचे प्रमाण सुमारे 23 टक्के असल्याचा अंदाज आहे. तसेच 15 वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या 30 टक्क्यांहून अधिक महिलांनी आणि 13 टक्के पुरुषांनी बालपणी लैंगिक हिंसाचाराचा अनुभव घेतल्याचा अंदाज व्यक्त करण्यात आला आहे.

संशोधकांनी ग्लोबल बर्डन ऑफ डिसीज (जीबीडी) स्टडी 2023 मधील आकडेवारीचे विश्लेषण केले. हा अभ्यास ‘ठिकाणे आणि काळानुसार आरोग्यहानी मोजण्यासाठी करण्यात आलेला सर्वात मोठा आणि सर्वसमावेशक प्रयत्न’ मानला जातो. अमेरिकेतील वॉशिंग्टन विद्यापीठ या जीबीडी अभ्यासाचे समन्वयन करते.

‘जागतिक स्तरावर 2023 मध्ये आम्ही असा अंदाज लावला की 15 वर्षे व त्याहून अधिक वयाच्या 608 दशलक्ष महिलांनी कधी ना कधी जोडीदाराकडील हिंसाचाराचा अनुभव घेतला होता तर 1.01 अब्ज व्यक्तींनी बालपणी लैंगिक हिंसाचार सहन केला होता,’ असे लेखकांनी नमूद केले. या अभ्यासातून बालकांवरील लैंगिक हिंसा आणि जोडीदाराकडील हिंसा यांचा यापूर्वी ओळखल्या गेलेल्या तुलनेत अधिक व्यापक आरोग्य परिणामांशी संबंध असल्याचे नवे पुरावे मिळाले असून, त्यामुळे आरोग्यहानी आणि अपंगत्वाचे प्रमाण लक्षणीयरीत्या वाढते असेही त्यांनी सांगितले.

चिंता विकार आणि तीव्र नैराश्य ही कारणे

चिंता विकार आणि तीव्र नैराश्य (मेजर डिप्रेसिव्ह डिसऑर्डर) हे जोडीदाराकडील हिंसाचारामुळे उद्भवणाऱ्या अपंगत्वाच्या आठ प्रमुख कारणांपैकी होते. तर बालपणी लैंगिक हिंसाचाराचा अनुभव घेणे हे मानसिक आरोग्य विकार, व्यसनाधीनता तसेच दीर्घकालीन आजारांसह एकूण 14 आरोग्य समस्यांशी संबंधित असल्याचे आढळले. जोडीदाराकडील हिंसाचाराचा संबंध जगभरात एक लाख 45 हजार मृत्यूंशी आढळून आला असून, यामध्ये प्रामुख्याने खून, आत्महत्या आणि एचआयव्ही/एड्समुळे झालेले मृत्यू समाविष्ट आहेत. 2023 मध्ये सुमारे 30 हजार महिलांची त्यांच्या जोडीदारांकडून हत्या झाल्याचा अंदाजही संशोधकांनी व्यक्त केला.

बालपणी लैंगिक हिंसाचाराचा अनुभव घेण्याचा संबंध 2023 मध्ये जगभरात दोन लाख 90 हजार मृत्यूंशी आढळून आला असून यामध्ये मुख्यतः आत्महत्या, एचआयव्ही/एड्स आणि टाइप-2 मधुमेहामुळे झालेले मृत्यू समाविष्ट आहेत. विशेषतः दक्षिण आशियामध्ये, बालपणी लैंगिक हिंसाचारामुळे पुरुषांमध्ये स्वतःला इजा करणे आणि स्किझोफ्रेनिया ही अपंगत्वाची प्रमुख कारणे आढळली तर महिलांमध्ये चिंता विकार हे प्रमुख कारण असल्याचे दिसून आले.

महिला आणि बालकांवरील हिंसाचाराला आळा घालणे हे केवळ मानवी हक्कांचेच नव्हे तर एक अत्यंत महत्त्वाचे सार्वजनिक आरोग्य प्राधान्य आहे, जे लाखो जीव वाचवू शकते, मानसिक आरोग्य सुधारू शकते आणि सक्षम समुदाय निर्माण करू शकते, असे संशोधकांनी म्हटले आहे. हे निष्कर्ष बालकांवरील लैंगिक हिंसा आणि जोडीदाराकडील हिंसा या केवळ सामाजिक किंवा फौजदारी न्यायव्यवस्थेच्या समस्या असल्याच्या दीर्घकालीन समजुतीला मूलभूत आव्हान देतात आणि त्यांना प्रमुख सार्वजनिक आरोग्य समस्या म्हणून अधोरेखित करतात, असे प्रमुख लेखिका लुईसा सोरिओ फ्लोर, वॉशिंग्टन विद्यापीठाच्या इन्स्टिट्यूट फॉर हेल्थ मेट्रिक्स अँड इव्हॅल्युएशन येथील सहाय्यक प्राध्यापक, यांनी सांगितले.

या निष्कर्षांमधून कायदेशीर चौकटी मजबूत करणे, लैंगिक समानतेला चालना देणे आणि पीडितांसाठी सहाय्य सेवा वाढवणे यांसारख्या प्रतिबंधात्मक उपायांची तातडीची गरज अधोरेखित होते असेही संशोधकांनी नमूद केले.जागतिक आरोग्य संघटनेने नोव्हेंबरमध्ये प्रकाशित केलेल्या जागतिक अहवालानुसार भारतातील 15 ते 49 वयोगटातील पाचपैकी एकाहून अधिक महिला 2023 मध्ये जोडीदाराकडील हिंसाचाराला सामोऱ्या गेल्या तर जवळपास 30 टक्के महिलांनी आयुष्यभरात कधीतरी अशा हिंसाचाराचा अनुभव घेतला आहे.जागतिक स्तरावर, जवळपास तीनपैकी एक म्हणजेच 840 दशलक्ष लोकांनी, आयुष्यभरात कधीतरी जोडीदाराकडील किंवा लैंगिक हिंसाचार सहन केला आहे.