शेखर पाटील
- दिएगो मॅराडोना आणि लिओनेल मेस्सी… दोघेही महान खेळाडू वेगवेगळ्या काळात जन्माला आले. दोघांचे बालपण वेगळे होते. त्यांची व्यक्तिमत्त्वे, खेळण्याची शैली, नेतृत्व करण्याची पद्धत आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही पूर्णपणे भिन्न होता.
- तरीही इतिहासाने त्यांना एका अदृश्य धाग्याने कायम जोडून ठेवले. त्या धाग्याचे नाव होते अर्जेंटिना!
- पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या दोघांच्या कारकिर्दीतील सर्वात भावनिक क्षण विजयाचे नव्हते, तर वेदनादायी निरोपाचे होते. दोन वेगवेगळ्या काळातील हे दोन निरोप फुटबॉलच्या इतिहासात कायम स्मरणात राहतील.
वास्तविक पाहता फुटबॉल हा खेळ संपूर्ण जगभरात लोकप्रिय असला तरी काही देशांमध्ये अगदी याला धर्माचे स्वरूप प्राप्त झालेय. ब्राझील, अर्जेंटीना ही याची सर्वात उत्तम उदाहरणे होत. या दोन्ही देशांनी जगाला उत्तमोत्तम खेळाडू दिलेत. यातील काहींना देवत्वदेखील प्राप्त झाले. यातीलच दोन उत्तुंग शिखरे म्हणजेच दिएगो मॅराडोना आणि लिओनेल मेस्सी होय ! सर्वकालीन महान खेळाडूंमध्ये यांच्या नावांचा गौरवाने उल्लेख करण्यात येतो.
दोघेही महान खेळाडू वेगवेगळ्या काळात जन्माला आले. दोघांचे बालपण वेगळे होते. त्यांची व्यक्तिमत्त्वे, खेळण्याची शैली, नेतृत्व करण्याची पद्धत आणि जीवनाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोनही पूर्णपणे भिन्न होता. तरीही इतिहासाने त्यांना एका अदृश्य धाग्याने कायम जोडून ठेवले. त्या धाग्याचे नाव होते अर्जेंटिना ! एका पिढीने मॅराडोनाला देव मानले, तर दुसऱ्या पिढीने मेस्सीला इतिहासातील सर्वोत्तम खेळाडू म्हणून स्वीकारले. पण आश्चर्याची गोष्ट म्हणजे या दोघांच्या कारकिर्दीतील सर्वात भावनिक क्षण विजयाचे नव्हते, तर वेदनादायी निरोपाचे होते. दोन वेगवेगळ्या काळातील हे दोन निरोप फुटबॉलच्या इतिहासात कायम स्मरणात राहतील.
मॅराडोनाचा 'हँड ऑफ गॉड' ते 'गोल ऑफ द सेंच्युरी'
दोघांच्या करियरमधील काही समान दुवे आपल्याला चकीत करतात. यातील महत्वाचा मुद्दा म्हणजे मॅराडोना यांनी आपल्या देशाला १९८६ सालचा विश्वचषक जवळपास एकहाती जिंकून दिला. यात उपांत्य फेरीतील त्यांचा वादग्रस्त 'हँड ऑफ गॉड' या उपाधीने अजरामर झालेला गोल अन् यानंतर फुटबॉलच्या इतिहासातील सर्वात उत्तम गोलपैकी एक तसेच 'गोल ऑफ द सेंच्युरी'ने सन्मानीत झालेल्या गोलला आजवर कुणीही विसरलेले नाही. तर दुसरीकडे लिओनेल मेस्सी याने देखील अशाच प्रकारे चमकदार कामगिरी करत अर्जेटीनाला २०२२ सालचा विश्वचषक मिळवून दिला.
मॅराडोनाने लागोपाठ दुसऱ्या विश्वचषकात (१९९० ) चमकदार कामगिरी करत अर्जेंटीनाला फायनलमध्ये नेले तरी तेथे त्यांचा १-०ने पराभव झाला. तर अगदी याच प्रकारे मेस्सी देखील लागोपाठ दुसरा म्हणजे यंदाचा दुसरा विश्चचषक मिळवून देण्यात अपयशी ठरला. त्याने फायनलपर्यंत जोरदार कामगिरी केली असली तरी स्पेनने अर्जेंटीनाला १-० असेच हरविले. जगज्जेतेपदावरून उपविजेतेपदावर आलेल्या मॅराडोनाच्या डोळ्यात जशा धारा लागल्या होत्या, अगदी तशाच धारा काल रात्री लिओनेल मेस्सीच्या डोळ्यांमधूनही पाझरल्याचे जगाने पाहिले.
वास्तविक पाहता, यंदाचा विश्वचषक हा फुटबॉलच्या इतिहासातील अनेक मातब्बरांसाठी कारकिर्दीतील अखेरचा टप्पा ठरला. यात क्रिस्टीयानो रोनाल्डो, नेमार ज्युनियर, लुका मॉद्रीच आदींसारख्या धुरंधरांनी आसवांच्या वर्षावात आपल्या विश्वचषकातील कारकिर्दीला अलविदा केला. यासोबत मेस्सी हा देखील पुढच्या विश्वचषकात दिसणार नाही हे वास्तव सर्व फुटबॉल रसिकांना अस्वस्थ करणारे आहे. यात मेस्सी आणि मॅराडोना यांच्यातील विलक्षण योगायोग देखील अधोरेखीत झाला आहे.
मॅराडोना आणि मेस्सी यांच्यातील विलक्षण योगायोग
मॅराडोना आणि मेस्सी यांच्या निरोपाच्या या दोन कहाण्या वरकरणी खूप वेगळ्या वाटतात, पण त्यांच्यात काही आश्चर्यकारक साम्यस्थळेही आहेत. सर्वात पहिले साम्य म्हणजे दोघांचाही सर्वात वेदनादायक क्षण विश्वचषकाशीच निगडित आहे. मॅराडोना यांच्यासाठी १९९४ चा विश्वचषक हा अपमानाचा ठरला, तर मेस्सीसाठी १९ जुलै २०२६ रोजीचा अंतिम सामना हा अपयशाच्या वेदनेचा ठरला. दोघांच्याही बाबतीत जगातील सर्वात मोठ्या फुटबॉल व्यासपीठावर, कोट्यवधी लोकांच्या नजरा खिळलेल्या असताना, हा वेदनादायक क्षण घडला. खासगी आयुष्यातील एखादी शोकांतिका आणि सार्वजनिक व्यासपीठावरील शोकांतिका यात मोठा फरक असतो - आणि दोघांनीही हा फरक स्वतःच्या आयुष्यात अनुभवला.
दुसरे साम्य म्हणजे दोघांवरही एकहाती संघाला विजयी करण्याची अपेक्षा कायम होती. मॅराडोना यांनी १९८६ मध्ये ती अपेक्षा पूर्ण केली, तर मेस्सीने २०२२ मध्ये ! पण या अपेक्षेचे ओझे दोघांनाही आयुष्यभर वाहावे लागले. प्रत्येक स्पर्धेत, प्रत्येक सामन्यात, त्यांची तुलना त्यांच्याच पूर्वीच्या कामगिरीशी केली जात असे. ही तुलना करणारे लोक कधीच समजून घेत नाहीत की एका खेळाडूला त्याच्या संपूर्ण कारकिर्दीत एकाच मापदंडाने मोजणे किती अन्यायकारक असते. तिसरे साम्य म्हणजे दोघांच्याही निरोपाच्या क्षणी भावनांचा उद्रेक स्पष्टपणे दिसून आला. चौथे साम्य म्हणजे दोघांनाही अर्जेंटिनाच्या जनतेने आणि माध्यमांनी सतत सूक्ष्मदर्शकाखाली ठेवले. त्या दोघांनाही आपल्या देशासाठी काहीतरी विशेष सिद्ध करण्याचा सतत दबाव जाणवत राहिला. पाचवे साम्य म्हणजे, दोघांनीही आपल्या निरोपाच्या क्षणी संपूर्ण जगाला भावनिक केले. शेवटचे साम्य म्हणजे या दोन्ही महान खेळाडूंनी आपल्या देशासाठी १० क्रमांकाची अतिशय मानाची जर्सी घालून देदीप्यमान कामगिरी बजावली.
मॅराडोना आणि मेस्सी यांच्यातील विरोधाभास
पण या साम्यस्थळांपलीकडे जाऊन पाहिले असता, या दोन निरोपांमध्ये मूलभूत विरोधाभासही तितकेच स्पष्ट दिसतात. सर्वात मोठा विरोधाभास म्हणजे मॅराडोना यांचा निरोप हा त्यांच्याच स्वतःच्या चुकीमुळे ओढवला होता, तर मेस्सीचा निरोप हा खेळाच्या नैसर्गिक प्रक्रियेचा, म्हणजेच वय आणि प्रतिस्पर्ध्यांच्या सरशीचा भाग होता. मॅराडोना यांनी स्वतःच्या शरीरात प्रतिबंधित पदार्थ (डोपींग ) घेतले आणि त्याचे परिणाम त्यांना भोगावे लागले. याउलट मेस्सी यांचा पराभव हा एका उत्कृष्ट प्रतिस्पर्धी संघाकडून, अतिरिक्त वेळेतील एका क्षणिक चुकीमुळे झाला. यात मेस्सीची कोणतीही वैयक्तिक चूक नव्हती. उलट त्या स्पर्धेत त्यांनी स्वतः अप्रतिम कामगिरी करत सर्वाधिक गोल करणाऱ्या खेळाडूंमध्ये स्थान मिळवले होते.
दुसरा महत्त्वाचा विरोधाभास म्हणजे प्रतिष्ठेचा. मॅराडोना यांचा निरोप हा अपमानास्पद होता. डोपिंगमध्ये दोषी आढळणे हा एका खेळाडूसाठी सर्वात मोठा कलंक मानला जातो. यामुळे त्यांच्या यशाच्या कहाणीवरही एक काळा डाग कायमचा उमटला. याउलट मेस्सीचा निरोप, जरी पराभवाने भरलेला असला तरी, पूर्णपणे सन्मानजनक होता. त्याने कोणताही नियम मोडला नाही, कोणताही वाद निर्माण केला नाही. उलट पराभवानंतरही त्यांनी दाखवलेली सभ्यता, आपल्या सहकाऱ्यांचे आणि प्रतिस्पर्ध्यांचे केलेले कौतुक, यामुळे त्याची प्रतिमा अधिकच उजळून निघाली. एक निरोप कलंकित होता, तर दुसरा निरोप गौरवशाली होता, जरी दोन्ही निरोप वेदनादायकच होते.
तिसरा विरोधाभास म्हणजे व्यक्तिगत आयुष्याचा ! मॅराडोना यांचे व्यक्तिगत आयुष्य सुरुवातीपासूनच अस्थिर व वादग्रस्त होते. त्यांची प्रतिभा जितकी विलक्षण होती, तितकीच त्यांची वैयक्तिक आयुष्यातील अस्थिरताही विलक्षण होती. याउलट मेस्सी यांचे व्यक्तिगत आयुष्य कमालीचे स्थिर आणि शांत राहिले आहे. त्याची प्रतिमा नेहमीच एका शिस्तप्रिय, संयमी खेळाडूची राहिली. हा फरक त्यांच्या कारकिर्दीच्या शेवटावरही स्पष्टपणे दिसून येतो - मॅराडोना यांचा शेवट गोंधळाने भरलेला होता, तर मेस्सीचा शेवट संयमाने भरलेला आहे.
चौथा विरोधाभास म्हणजे कारकिर्दीच्या लांबीचा आणि सातत्याचा. मॅराडोना यांची कारकिर्द तुलनेने कमी वयातच शिखरावर पोहोचली आणि तितक्याच वेगाने खालावली. वयाच्या तेहतिसाव्या वर्षीच त्यांची आंतरराष्ट्रीय कारकिर्द संपुष्टात आली. याउलट मेस्सी याने वयाच्या एकोणचाळिसाव्या वर्षीही उच्च दर्जाची कामगिरी कायम ठेवली. सहा विश्वचषकांमध्ये सहभागी होणे, आणि त्यातही शेवटच्या स्पर्धेत सर्वाधिक गोल करणाऱ्या खेळाडूंमध्ये स्थान मिळवणे, हे मेस्सीच्या शारीरिक तंदुरुस्तीचे आणि व्यावसायिक शिस्तीचे द्योतक आहे. या दोघांमधील हा फरक केवळ प्रतिभेचा नाही, तर जीवनशैलीचा, शिस्तीचा आणि दृष्टिकोनाचा आहे.
पाचवा विरोधाभास म्हणजे निरोपानंतरच्या आयुष्याचा. मॅराडोना यांच्यासाठी आंतरराष्ट्रीय कारकिर्दीचा शेवट हा एका मोठ्या पडझडीची सुरुवात ठरला. याच्या साठाव्या वर्षीच त्यांचे निधन झाले. मेस्सी याच्यासाठी मात्र हा निरोप म्हणजे संपूर्ण अंत नाही. विश्वचषकातील पराभवानंतरही त्याचा क्लब फुटबॉलमधील प्रवास सुरूच राहणार आहे आणि किमान आगामी कोपा अमेरिका स्पर्धेपर्यंत तो अर्जेंटिनाच्या जर्सीतही दिसणार आहेत. हा फरक हेदेखील दर्शवतो की मेस्सी याच्या आयुष्यात एक स्थिरता आहे, जी मॅराडोना यांच्या आयुष्यात कधीच नव्हती. याचेच प्रतिबिंब आकडेवारीत देखील दिसून येत असून मेस्सीने मॅराडोनाच्या तुलनेत कितीतरी पटीने सरस कामगिरी केल्याचे दिसून येते.
मॅराडोना आणि मेस्सी यांच्या निरोपाच्या कहाण्या आपल्याला काय शिकवतात?
मॅराडोना आणि मेस्सी यांच्या निरोपाच्या कहाण्या आपल्याला एक महत्त्वाचा धडा शिकवतात. महानतेची किंमत नेहमीच वेदनेने चुकवावी लागते, पण ही वेदना प्रत्येकासाठी वेगळ्या स्वरूपात येते. मॅराडोना यांची वेदना ही स्वतःच्याच निर्णयांमुळे, स्वतःच्याच कमकुवतपणामुळे ओढवलेली शोकांतिका होती. त्यात एक प्रकारचा आत्मघाती सूर होता, जो पाहणाऱ्याला अस्वस्थ करत असे. यामुळे त्यांची कारकिर्द देखील अनेकदा झाकोळली गेली. मेस्सी यांची वेदना ही खेळाच्या नैसर्गिक चक्राचा भाग आहे. वय, वाढते शरीर थकणे आणि एक दिवस प्रत्येक खेळाडूला हार मानावीच लागणे. यात कोणताही कलंक नाही, फक्त काळाच्या अपरिहार्यतेचा स्वीकार आहे.
अर्थात, या दोन्ही वेदनांमध्ये एक समान धागा आहे, प्रेम. मॅराडोना यांच्यावर अर्जेंटिनाच्या जनतेनेच नव्हे तर जगभरातील फुटबॉल रसिकांनी जितके प्रेम केले, त्याच तीव्रतेने आज मेस्सी यांच्यावरही प्रेम केले जात आहे. काल रात्री, स्टेडियममध्ये उपस्थित असलेल्या आणि जगभरातील टीव्हीसमोर बसलेल्या कोट्यवधी चाहत्यांनी मेस्सीच्या डोळ्यातील अश्रू पाहिले, तेव्हा त्यांनाही तितकेच दुःख झाले, जितके १९९४ मध्ये मॅराडोना यांना मैदानावरून बाहेर नेले जाताना झाले होते. हे दुःख वेगळ्या कारणांनी आले असले, तरी त्याची तीव्रता तितकीच खरी होती.
अजूनही मेस्सी याचा आंतरराष्ट्रीय प्रवास अजून पूर्णपणे संपलेला नाही. कोपा अमेरिका स्पर्धेच्या रूपाने त्याला आणखी एक संधी मिळणार आहे. कदाचित त्या स्पर्धेत त्याला एक अधिक अभिमानास्पद आणि अधिकृत निरोप मिळेल, किंवा त्याचा हा प्रवास अजून काही काळ लांबेल. पण एक गोष्ट निश्चित आहे - मेस्सी याने आपल्या कारकिर्दीत जे काही कमावले आहे, ते कोणीही त्यांच्याकडून हिरावून घेऊ शकत नाही. त्याचप्रमाणे मॅराडोना यांनी १९८६ मध्ये जे अद्भुत क्षण निर्माण केले, तेही कायमचे अजरामर आहेत.
येणाऱ्या पिढ्यांसाठी मॅराडोना आणि मेस्सी यांच्या या दोन कहाण्या एक महत्त्वाचा संदेश देतात. महानतेचा मार्ग हा नेहमीच सरळ आणि सोपा नसतो. या मार्गावर आनंदाचे क्षणही असतात आणि वेदनेचेही. यशाचे शिखर गाठल्यानंतरही, एक ना एक दिवस प्रत्येकाला आपल्या मर्यादांना सामोरे जावेच लागते. मॅराडोना यांनी हे शिकवले की प्रतिभा कितीही मोठी असली, तरी शिस्त आणि संयमाशिवाय ती दीर्घकाळ टिकू शकत नाही. मेस्सी याने याउलट हे दाखवून दिले की शिस्त, समर्पण आणि सातत्य यांच्या जोरावर एक खेळाडू आपल्या प्रतिभेला अधिकाधिक काळ जिवंत ठेवू शकतो, आणि वयाच्या उत्तरार्धातही सर्वोच्च स्तरावर चमकदार कामगिरी करू शकतो.
कुणी कितीही महान खेळाडू असला तरी त्याला एक दिवस मैदान सोडावेच लागते. हा प्रत्येक खेळाचा क्रूर नियम होय. पण याच क्रूरतेत एक सौंदर्यही दडलेले आहे. कारण हाच निरोपाचा क्षण आपल्याला त्या खेळाडूने आपल्याला दिलेल्या आनंदाची, त्याने रचलेल्या इतिहासाची आणि त्याने आपल्या आयुष्यात निर्माण केलेल्या असंख्य आठवणींची जाणीव करून देतो. मॅराडोना आणि मेस्सी, हे दोघेही अर्जेंटिनाचे दोन वेगळे चेहरे आहेत, दोन वेगळ्या पिढ्यांचे प्रतिनिधी आहेत, पण दोघांनीही फुटबॉलला जे दिले, ते अतुलनीय आहे. त्यांचा निरोप कितीही वेदनादायक असला, तरी त्यांनी दिलेला आनंद हा कायमचा राहणारा आहे. आणि हीच खरी फुटबॉलची, आणि खऱ्या महानतेची, व्याख्या आहे.
फुटबॉल इतिहासात फार कमी देशांना सलग दोन पिढ्यांमध्ये इतके महान खेळाडू लाभले आहेत. पेलेनंतर ब्राझीलला अनेक तारे मिळाले, पण पेलेसारखा प्रभाव पुन्हा कोणाचाच पडला नाही. पोर्तुगालमध्ये क्रिस्टियानो रोनाल्डो आला, पण त्याच्याआधी अशी महान परंपरा नव्हती. अर्जेंटिनाची कहाणी मात्र वेगळी आहे. माराडोनानंतर जवळपास दोन दशकांनी मेस्सी आला आणि त्यानेही देशाला पुन्हा जगाच्या शिखरावर नेले. दोघांच्याही प्रवासात संघर्ष होता. दोन्हीच्या कालखंडातील फुटबॉल वेगळा असला तरी त्यांनी देदीप्यमान कामगिरी करत आपल्या देशाचा ध्वज जागतिक पातळीवर डौलाने फडकावला.
मॅराडोना यांच्या हाताचा तो चमत्कारिक गोल असो, किंवा मेस्सीचा तो शेवटच्या क्षणापर्यंत झुंजणारा खेळ ! अर्जेंटिनाने जगाला दिलेली ही दोन रत्नं फुटबॉलच्या इतिहासात कायमची कोरली जातील. त्यांचे निरोप वेगळे असले, त्यांच्या वेदनेचे स्वरूप वेगळे असले, तरी त्यांनी निर्माण केलेली जादू मात्र सारखीच अजरामर आहे. आणि म्हणूनच, मॅराडोनापासून मेस्सीपर्यंतचा हा प्रवास, केवळ दोन खेळाडूंची कहाणी नसून, संपूर्ण अर्जेंटिनाच्या फुटबॉलच्या वाटचालीच्या भावनिक इतिहासाची कहाणी आहे - जिथे प्रत्येक विजय उत्सवात बदलतो आणि प्रत्येक पराभव, किंवा प्रत्येक निरोप, एका राष्ट्रीय दुःखात परावर्तित होतो.
