समृद्धी तिवारी
- गेल्या सहा महिन्यात पंजाबमध्ये चार प्रतिभावान कबड्डीपटूंची भर मैदानातच हत्या झाली आहे.
- ‘’आपल्या मुलांना ‘चिट्टा’पासून वाचवायचे असेल, तर त्यांना कबड्डी खेळायला पाठवा, आता कबड्डी धोकादायक झाली आहे. आमच्या मुलांना आम्ही आता कुठे पाठवायचं?”
- पंजाबमध्ये कबड्डीची लोकप्रियता ही गँग्सस्टर्ससाठी पैसा कमावण्याचे साधन बनली आणि मग सुरू झाला एक रक्तरंजित खेळ…
पंजाबच्या मोगा जिल्ह्यात एका मैदानाभोवती दोन हजारांपेक्षा अधिक पुरुष अंगावर चादरी गुंडाळून, बसून किंवा उभे राहून आणि गर्दी करून सर्कल-स्टाइल कबड्डी सामना बघत आहेत. अगदी नवे ट्रॅक्टर, जो विजेता संघ घरी घेऊन जाणार आहेत, ते मैदानाजवळ उभे आहेत. एडिडास शॉर्ट्स घातलेले, शर्टाविना खेळणारे चौदा खेळाडू कडाक्याच्या थंडीत “कबड्डी-कबड्डी” पुटपुटत ‘रेड’ टाकत आहेत. पण खेळ कोणत्याही व्यत्ययाशिवाय सुरू राहावा, याची सर्वात मोठी जबाबदारी गुण मिळवणाऱ्यांची नाही. खेळाडूंवर पोलीस कडक नजर ठेवून आहेत. त्यांना ठाऊक आहे की कबड्डी आता इथे केवळ एक साधा गावठी खेळ राहिलेला नाही. हे ते नवे मैदान आहे जिथे पंजाबच्या गँग्स रक्तपात करून आपले हिशोब चुकते करतात.
१६ डिसेंबर रोजी कबड्डी खेळाडू आणि प्रमोटर, कंवर दिग्विजय सिंह उर्फ राणा बालाचौरिया यांची झालेली हत्या पंजाबच्या कबड्डी विश्वातील हत्यांच्या मालिकेतील सर्वात अलीकडची घटना आहे. एका वर्षाहूनही कमी काळात कबड्डी विश्वाशी संबंधित ही चौथी हत्या होती. बालाचौरियाचे मारेकरी सेल्फी घेण्याच्या बहाण्यानं त्यांच्या जवळ आले आणि पोलिसांच्या उपस्थितीत त्यांना गोळ्या घातल्या. तेथे उपस्थित हजारेक प्रेक्षकांमध्ये दहशत पसरली. हल्लेखोर एक संदेश द्यायचा प्रयत्न करत होते.
एका वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्याने ‘सांगितले, “खेळाडू, आयोजक किंवा प्रमोटर हेच चेहरा बनतात, आणि संदेश देण्यासाठी त्यांनाच लक्ष्य केले जाते. बालाचौरिया, तेजपाल आणि गुरविंदर यांच्यासोबतही तेच झाले.” कबड्डी खेळाडू तेजपाल सिंह आणि गुरविंदर सिंह यांना ऑक्टोबर २०२५ मध्ये लुधियानाच्या जगरांव भागात गोळ्या घालण्यात आल्या होत्या.
मोगा हा दविंदर बंबीहा याचा परिसर आहे. ज्याने आधी आपल्या खेळामुळे नाव कमावले आणि नंतर गँगस्टर होऊन आपल्या गुन्हेगारी कृत्यांमुळे भीती निर्माण केली. पोलिसांनी अलीकडील हत्यांचा संबंध बंबीहा गँगशी जोडला आहे. मोगा जिल्ह्यातील दरोली भाई गावाचे सरपंच कुलदीप सिंह संघा सांगतात, “खेळाडू, प्रशिक्षक, आयोजक आणि लोक सगळेच घाबरलेले आहेत. मोहाली किंवा लुधियानामध्ये जे झाले, त्यानंतर लोक कोणताही धोका पत्करू इच्छित नाहीत. सामान्यतः इथे दहा हजार लोक असतात. यावेळी मुश्किलीने दोन हजार लोक आले. सूर्यास्तानंतर कोणीही थांबणार नाही.”
या गावात गेल्या ५० हून अधिक वर्षांपासून कबड्डी स्पर्धा आयोजित केल्या जात आहेत.पंजाबच्या कबड्डी मैदानांवर जे घडत आहे, ते राज्याच्या गुन्हेगारी विश्वातील मोठ्या बदलाचा भाग आहे. तपास अधिकाऱ्यांनी सांगितले की गँग नेटवर्कवर पोलिसांचा दबाव वाढत असताना, बेकायदेशीर पैसा, हवाला आणि बेटिंग अॅप्सद्वारे पाठवला जात आहे. खंडणीचे पैसेही या खेळात येत आहेत. राज्य सरकारांनी मोठ्या प्रमाणावर या खेळापासून हात काढून घेतल्यानंतर गँग्सनी कबड्डीत प्रवेश केला, ज्यामुळे निर्माण झालेली पोकळी आता रक्तरंजित होत आहे. पंजाबने कधीकाळी कबड्डीला जागतिक मंचावर नेले होते. त्याने वर्ल्ड कप आणि व्यावसायिक लीगमध्ये गुंतवणूक केली होती. आज खेळाडू पदकांबद्दल कमी बोलतात आणि आपल्या जीवाची अधिक चिंता करतात.
अँटी-गँगस्टर टास्क फोर्सचे डीआयजी गुरमीत सिंह चौहान सांगतात, “जी कधी गावातील स्पर्धा असायची, ती आता बक्षीसाची रक्कम, ओळख आणि प्रतिस्पर्धी सत्ताजाळ्यांद्वारे ठरवली जाते, ज्यामुळे कबड्डीची मैदाने गँग वॉरची अखाडे बनली आहेत. आणि प्रत्येकाला यातून आपला फायदा हवा आहे.”
कबड्डीची किक आणि किल
कबड्डीतील हत्यांची मालिका मार्च २०२२ मध्ये सुरू झाली, जेव्हा पंजाबमधील आघाडीच्या कबड्डी खेळाडूंमध्ये असलेल्या संदीप नंगल अंबियान यांना जालंधरच्या मल्लियां खुर्द गावात एका सामन्यात गोळ्या घालण्यात आल्या. पोलिसांनी सांगितले की ही हत्या राष्ट्रीय आणि आंतरराष्ट्रीय लीगवरील नियंत्रणासाठी कबड्डी संघटनांमधील वैरामुळे झाली होती. त्या वेळी दविंदर बंबीहा गँगने या हत्येची जबाबदारी स्वीकारली होती. पण हत्या थांबल्या नाहीत.
नोव्हेंबर २०२४ मध्ये, सुखविंदर सिंह यांना तरन तारन येथे लॉरेन्स बिश्नोई गँगने गोळ्या घातल्या. ऑक्टोबर २०२५ मध्ये जगरांव येथे तेजपाल सिंह यांची हत्या करण्यात आली. पोलिसांनी सांगितले की हे जुने वैयक्तिक वैर होते. आणि बालाचौरियाच्या हत्येच्या अगदी एका महिन्यापूर्वी, आणखी एक कबड्डी खेळाडू गुरविंदर सिंह यांना गोळ्या घालण्यात आल्या, ज्याची जबाबदारी लॉरेन्स बिश्नोई गँगने घेतली. गँग सदस्यांच्या कथित फेसबुक पोस्टमध्ये म्हटले होते की ही हत्या “जो कोणी आमच्या शत्रूंचे साथ देईल, त्याच्यासाठी इशारा आहे.”
बहुतेक हत्या बदलत्या आघाड्या, प्रायोजकांमधील वाद आणि स्पर्धांवरील वर्चस्व यामुळे झाल्या आहेत. एखादा प्रमोटर किंवा खेळाडू ज्याला एखाद्या गँगचा पाठिंबा असल्याचे मानले जाते, तो विरोधी गटाचे लक्ष्य बनतो. पैसा, क्षेत्र आणि ओळख बदलत जातात तशी या आघाड्या बदलतात, कधी कधी काही महिन्यांतच.
या प्रकरणांना केवळ वैयक्तिक वैरच नव्हे, तर एका संघटित रचनेचा ऱ्हासही कारणीभूत आहे. एका वरिष्ठ पोलीस अधिकाऱ्यांनी २०१७ मध्ये सरकार बदलल्यानंतरच्या काळाकडे लक्ष वेधले, जेव्हा काँग्रेस सरकारने राज्य-समर्थित कबड्डी स्पर्धा, विशेषतः वर्ल्ड कबड्डी कप, बंद केला होता. पंजाब पोलिसांच्या एका वरिष्ठ अधिकाऱ्याने सांगितले, “कधीच परिपूर्ण व्यवस्था नव्हती, पण किमान एक चौकट तरी होती. ती संपल्यानंतर कबड्डी सर्वांसाठी खुली झाली.” अनेक खेळाडू जे कधी वर्ल्ड कबड्डी कप आणि पंजाब कबड्डी असोसिएशनशी संबंधित लीगसारख्या संघटित बॅनरखाली खेळत होते, त्यांनी पंजाब आणि परदेशात, विशेषतः कॅनडा आणि ऑस्ट्रेलियामध्ये, स्वतंत्र स्पर्धांमध्ये खेळणे सुरू केले. यूके, कॅनडा, इटलीमध्ये कबड्डी लीग्स तयार झाल्या, ज्या अनेकदा कोणत्याही शासकीय परवानगीशिवाय चालत होत्या.
अमली पदार्थांच्या व्यसनाशी लढण्यासाठी सर्कल-स्टाइल कबड्डीला प्रोत्साहन
२०१४ पूर्वीच्या अकाली दल-भाजप सरकारने, विशेषतः उपमुख्यमंत्री सुखबीर सिंह बादल यांच्या नेतृत्वाखाली, क्रीडा संस्कृती निर्माण करण्यासाठी, ग्रामीण युवकांमधील अमली पदार्थांच्या व्यसनाशी लढण्यासाठी आणि राजकीय फायदा मिळवण्यासाठी सर्कल-स्टाइल कबड्डीला ‘पंजाबचा मातृखेळ’ म्हणून प्रोत्साहन दिले होते. कबड्डी वर्ल्ड कप, जो सुमारे २०१० च्या आसपास सुरू झाला होता, त्यामध्ये मोठ्या रोख बक्षिसांची तरतूद होती आणि स्टेडियमच्या पायाभूत सुविधा देखील उपलब्ध करून दिल्या जात होत्या. पंजाबचे माजी उपमुख्यमंत्री सुखबीर सिंह बादल यांनी सांगितले की यासोबतच खेळाडूंना नोकरीची सुरक्षितताही मिळाली.
काँग्रेस सरकार सत्तेत आल्यानंतर वर्ल्ड कबड्डी कप बंद करण्यात आला. माजी क्रीडामंत्री राणा गुरमीत सिंह सोढी यांनी वर्ल्ड कपला अकाली दलचा वैयक्तिक कार्यक्रम म्हटले होते. सरकारमुळे निर्माण झालेल्या पोकळीचा फायदा घेत अनेक खासगी, अनेकदा मान्यताप्राप्त नसलेल्या फेडरेशन्स पुढे आल्या, ज्या वैयक्तिक किंवा राजकीय हितसंबंधांनी प्रेरित होत्या. यामुळे एनआरआय निधीला चालना मिळाली, आणि स्पर्धा अनेकदा कायदेशीर धूसर क्षेत्रात कार्यरत राहिल्या. आता, आप सरकार आपल्या ‘खेड़ां वतन पंजाब दियां’ उपक्रमाद्वारे ही जागा पुन्हा मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहे, ज्याचा उद्देश ग्रामीण खेळांना प्रोत्साहन देणे आणि अमली पदार्थांच्या समस्येशी लढा देणे हा आहे. पंजाब सरकारच्या क्रीडा विभागाचे संचालक हरप्रीत सिंह सूडान यांनी सांगितले की सरकारच्या नव्या लक्षामुळे सर्कल स्टाइल कबड्डीतून राष्ट्रीय किंवा मानक स्वरूपाकडे हळूहळू बदल दिसू लागला आहे.
कॅनडातील जस खेड़ा अनेक दशकांपासून अमेरिका, कॅनडा आणि पंजाबमध्ये कबड्डी स्पर्धा आयोजित करत आहेत. त्यांच्या मते, कबड्डी आता अहंकाराचा खेळ बनला आहे आणि खेळाडूंना जास्त पैसे, मोठी बक्षिसे हवी असतात आणि आयोजक या मागण्या पूर्ण करण्यासाठी काहीही करतील. आता, जिल्हा स्तरावरील कबड्डी सामना आयोजित करण्यासाठी सुमारे १.५ कोटी रुपये खर्च येतो, तर ‘पिंड’ स्तरावरील सामना २५-३५ लाख रुपयांत आयोजित केला जातो. त्यांनी सांगितले, “प्रत्येक खेळाडूला त्याच्या लोकप्रियतेनुसार सुमारे १५ ते २० हजार रुपये द्यावे लागतात.” यानंतर येते बक्षीस रक्कम. विजेत्या संघाला सहा लाख रुपये मिळतात, तर उपविजेत्याला पाच लाख रुपये मिळतात.
खेड़ा म्हणाले की कालांतराने सांस्कृतिक कार्यक्रम महत्त्वाचे झाले. ‘माती’च्या मैदानांमध्ये गर्दी जमवण्यासाठी. ते म्हणाले, “आमच्या मैदानात बब्बू मान यांनी परफॉर्म केले होते. यावर्षी केएस मान परफॉर्म करतील. गायकांचा चाहतावर्ग असतो, गर्दी येते. त्याचमुळे प्रायोजक मिळतात.”
कबड्डी लोकप्रियता आणि गँग्सचे अर्थकारण
कबड्डीची ही लोकप्रियता ही गँग्ससाठी पैसा कमावण्याचे साधन बनली. मोहाली, खरड़ आणि जालंधर येथील मोठ्या शहरांतील स्पर्धांनी जाहिरातदारांना आकर्षित केले. चौहान म्हणाले, “जर तुम्ही स्पर्धेवर नियंत्रण ठेवत असाल, तर तुम्ही ठरवता की कोणाला आमंत्रण दिले जाईल, कोणाचे नाव जाहीर होईल, कोणाचे पोस्टर्स लावले जातील.”
बब्बर खालसा इंटरनॅशनल टेरर मॉड्यूलचा जगजीत सिंह उर्फ जग्गी असो, विद्यार्थी राजकारणातून पुढे आलेला लॉरेन्स बिश्नोई असो, किंवा दविंदर बंबीहा, या सर्वांनी कबड्डीला, कमी धोका आणि जास्त नफा देणारे मैदान मानले. मोठी गर्दी, रोख व्यवहार आणि कमी देखरेख. अधिकाऱ्यांनी सांगितले, “प्रमोटर्सवर संरक्षणासाठी पैसे देण्याचा दबाव आणला गेला, किंवा त्यांना विशिष्ट गटांशी जोडले जाण्यास सांगितले गेले. ज्यांनी विरोध केला, किंवा उघडपणे प्रतिस्पर्धी नेटवर्क्सचे समर्थन केले, ते लक्ष्य बनले.”
ब्रॅम्पटनचा कबड्डी खेळाडू स्नोवर ढिल्लों “व्यावसायिक वैरा”मुळे संदीपच्या हत्येत सहभागी होता. पोलिसांच्या मते, त्याने अनेक खेळाडूंना ‘द नेशनल कबड्डी फेडरेशन ऑफ ओंटारियो’मध्ये सामील होण्यासाठी पटवण्याचा प्रयत्न केला होता, जो ओंटारियोमध्ये कबड्डी स्पर्धा आयोजित करणारा प्रमुख गट होता. त्या वेळी बहुतांश मोठे खेळाडू मेजर लीग कबड्डीशी संबंधित होते, जी उत्तर भारत आणि एनआरआय सर्किटमध्ये प्रसिद्ध होती, आणि तिचे व्यवस्थापन संदीप करत होते, त्यामुळे ढिल्लोंच्या फेडरेशनला चांगले खेळाडू मिळण्यात अडचण येत होती. यामुळेच वैर वाढले. सेलिब्रिटी संस्कृतीशी कबड्डी जोडली गेली त्यामुळे परिस्थिती अधिक बिघडली.
एनआरआय-निधीत स्पर्धा, यूट्यूब लाईव्हस्ट्रीम आणि सामन्यांमधील सेलिब्रिटी परफॉर्मन्सद्वारे. पंजाबमध्ये गँग वॉरचा हा विस्तार आता केवळ अमली पदार्थांची तस्करी, शस्त्रांची तस्करी, जमीन आणि रिअल इस्टेटमधील खंडणी आणि कॉन्ट्रॅक्ट किलिंगसारख्या पारंपरिक रॅकेटपुरता मर्यादित राहिलेला नाही. तो कबड्डी आणि संगीतासारख्या लोकप्रिय क्षेत्रांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न करत आहे जे १९९० आणि २००० च्या दशकातील मुंबई अंडरवर्ल्डच्या पॅटर्नसारखे आहे. पंजाबी संगीत उद्योगातील मोठ्या कलाकारांना खंडणीचे फोन आले आहेत, ज्यात बी प्राक, एपी ढिल्लों, दिलनूर, गिप्पी ग्रेवाल आणि इतरांचा समावेश आहे.
पोलिसांनी सांगितले की हा ओव्हरलॅप जाणीवपूर्वक आहे. गँगस्टर्स सांस्कृतिक प्रभावासाठी संगीताचा वापर करतात, तर कबड्डी स्पर्धांचा वापर आपल्या क्षेत्रात वर्चस्व निर्माण करण्यासाठी, काळा पैसा बदलण्यासाठी आणि खंडणी वसूल करण्यासाठी करतात. लाईव्ह परफॉर्मन्स कबड्डीचा महत्त्वाचा भाग राहिले आहेत. पूर्वी पंजाबी गायक बब्बू मान आणि सिद्धू मूसेवाला यांच्या लोकप्रियतेतील स्पर्धाही गँग्समधील संघर्षाचे कारण ठरली आहे.
एका कबड्डी स्पर्धेत, जिथे बब्बू मान नेहमी परफॉर्म करायचा, २०२० मध्ये मूसेवालाचा नवीन चेहरा वादाचे कारण ठरला. बीबीसी डॉक्युमेंटरी ‘द किलिंग कॉल’मध्येही गँगस्टर गोल्डी बराड़ याने उघड केले की सिद्धू मूसेवाला याच्याशी पहिला वाद तो भारतात परतल्यानंतर सुरू झाला. मूसेवालाने एका गावातील कबड्डी स्पर्धेचे प्रमोशन केले होते, जी बराड़च्या शत्रू बंबीहा गँगशी संबंधित होती.
एनआरआयमधून पैसा आला आणि खेळ बिघडला
दशकानुदशके पंजाबमध्ये कबड्डी गावजीवनाच्या गतीनेच चालत होती. ती मोकळ्या मैदानांमध्ये खेळली जायची, जत्रांमध्ये आयोजित केली जायची, आणि त्या कुटुंबांच्या आधारावर टिकून होती ज्यांचा या खेळावर विश्वास होता. संदीप संधू, ज्यांचे वडील लाभ सिंह संधू हे क्रीडा पत्रकार होते आणि ज्यांनी अनेक वर्षे पंजाबमधील खेळांची नोंद केली, ते अशाच कथा ऐकत मोठे झाले. “तेव्हा कबड्डी नफ्यासाठी नव्हती. ती अभिमानाची बाब होती. स्पर्धा चालवण्यासाठी कुटुंबे स्वतःच्या खिशातून पैसा लावत होती. त्या वेळी कोणतेही जाहिरातदार नव्हते.” ते सांगतात.
१९९० च्या दशकात, पंजाबच्या हाकिमपूर दोआबा भागात पुरेवाल बंधूंनी पुरेवाल गेम्सचे आयोजन केले. संधू यांच्या मते, हा वार्षिक मेळा, ज्याला अनेकदा ‘दोआब्याचा ऑलिंपिक’ म्हटले जायचे, यात कबड्डी, कुस्ती आणि अॅथलेटिक्सचा समावेश होता, आणि संपूर्ण पंजाबमधून खेळाडू येत असत. “पुरेवालांनी कॅनडा आणि अमेरिकेतून एनआरआय पैसा आणला. पैशांसोबत पाठिंबा आणि खेळाडूही आले. जसजशी नवीन पिढी हळूहळू जबाबदारी स्वीकारू लागली, खर्च वाढत गेला आणि कबड्डी बदलू लागली,” त्यांनी सांगितले.
पहिला मोठा बदल स्थलांतरासोबत आला. १९९० च्या दशकाच्या अखेरीस पंजाबी कबड्डी खेळाडूंना कॅनडात नेले जाऊ लागले, जिथे या खेळाला समर्पित एनआरआय प्रेक्षकवर्ग मिळाला. गावांतील स्पर्धांमध्ये पुन्हा पैसा परत येऊ लागला. “जेव्हा लोकांनी इतका रोख पैसा पाहिला, तेव्हा कबड्डी मोठा खेळ बनला,” संधू म्हणाले. “प्रत्येकजण एक तर स्टार खेळाडू बनू इच्छित होता किंवा स्टार खेळाडू घडवू इच्छित होता.” पण याच काळात पंजाबमध्ये ड्रग नेटवर्क्सही समांतरपणे वाढू लागले. “यामुळे खेळाचे नुकसान झाले,” त्यांनी हळू आवाजात सांगितले.
२००७ नंतर शिरोमणी अकाली दलच्या काळात कबड्डीची लोकप्रियता शिखरावर पोहोचली. तत्कालीन उपमुख्यमंत्री सुखबीर सिंह बादल यांच्या नेतृत्वाखाली सरकारने वर्ल्ड कबड्डी कप सुरू केला.“एक वेळ अशी होती की लोक आयपीएल क्रिकेट सामन्यांपेक्षा जास्त कबड्डी पाहत होते. कबड्डी खेळाडू व्यावसायिक खेळाडू बनले. पीटीसी सारख्या चॅनेल्सना उच्च टीआरपी मिळाली. कॅनडा, युके आणि इराणनेही रस दाखवला,” बादल यांनी सांगितले.
स्थानिक स्पर्धांचे व्हिडिओ रेकॉर्डिंग, जे नंतर डीव्हीडी आणि कॅसेट टेपमध्ये रूपांतरित करून परदेशातील एनआरआय प्रेक्षकांना पाठवले जात होते, ते २००८-०९ पर्यंत यूट्यूबवर आले. “जे एनआरआय कबड्डीत पैसा गुंतवत होते, ते खेळ कसा खेळला जातो हे पाहू इच्छित होते. आधी आम्ही त्यांना सीडी द्यायचो, ज्यांना पोहोचायला वेळ लागत असे. मग यूट्यूब आले. आम्ही एका प्रेक्षकापासून सुरुवात केली होती, आणि आज आमचे २३.९ लाखांपेक्षा जास्त सब्स्क्राइबर्स आहेत,” पंजाबचे पहिले कबड्डी ब्रॉडकास्टर यूट्यूब चॅनेल ‘कबड्डी 365’चे मालक गुरबिंदर सिंह सांगतात.
पण ही गती फार काळ टिकली नाही. पुढील सरकारांनी हा प्रकल्प पुढे नेला नाही, कारण त्यांना तो राजकारणाशी जोडलेला वाटत होता. त्या काळात बांधलेली स्टेडियम वापरात आली नाहीत, आणि संस्थात्मक देखरेख कमकुवत होत गेली. लवकरच काळा पैसा, मनी लॉन्ड्रिंग, आणि कॅनडातील आंतरराष्ट्रीय ड्रग नेटवर्क्स आणि कबड्डी क्लब्समधील संबंधांच्या आरोपांनी मथळे गाठले.
२०१४ मध्ये सीबीआयने आर्थिक अनियमिततेच्या आरोपांच्या पार्श्वभूमीवर वर्ल्ड कबड्डी कपची कागदपत्रे तपासली. ज्यांची चौकशी झाली त्यामध्ये कुस्तीपटूपासून पोलीस अधिकारी आणि नंतर गँगस्टर बनलेले जगदीश भोला, व्हँकूवरस्थित आजादी कबड्डी क्लबचे प्रमोटर दारा सिंह मथिदा, तसेच माजी खेळाडू सरबजीत सिंह (ब्रिटिश कोलंबिया), निरंकारा सिंह ढिल्लों (ब्रॅम्पटन, ओंटारियो) आणि हरबंस सिद्धू (टोरोंटो) यांचा समावेश होता.
मैदानाची अर्थव्यवस्था
मोगा गावातील साध्या मैदानाबाहेर उभ्या असलेल्या गाड्या या खेळाची लोकप्रियता आणि त्यातून होणारी कमाई स्पष्ट दाखवतात. थार, फोर्ड आणि टोयोटा सारख्या गाड्यांमध्ये काही गाड्या खेळाडूंच्या ड्रेसिंग रूम म्हणून वापरल्या जात आहेत. या तात्पुरत्या पार्किंगमध्ये सर्वात जास्त लक्ष वेधून घेणारी गोष्ट म्हणजे अगदी नवीन ट्रॅक्टर, जो विजेत्या संघाला घरी नेण्यासाठी दिला जाणार आहे.
किट, वेदनाशामक स्प्रे, अतिरिक्त शॉर्ट्स कबड्डीच्या पूर्ण दिवसासाठी खेळाडूला जे काही लागते ते सर्व त्यांच्या गाड्यांमध्ये ठेवलेले असते. गाड्यांच्या विंडशील्डवर कबड्डी स्टार्सचे मोठे, एडिट केलेले फोटो चिकटवलेले आहेत, तसेच गायक सिद्धू मूसेवाला आणि लक्खा सिधाना यांचे पोस्टर्सही लावलेले आहेत. तरुण मुलं खेळाडूंच्या मागे सेल्फीसाठी धावतात आणि इंस्टाग्रामसाठी रील्स बनवतात. पंजाबमध्ये कबड्डी स्टारडम असेच दिसते.
या संपूर्ण तमाश्यामागे कैक महिन्यांची आर्थिक योजना असते. मोगातील ही स्पर्धा चार गावांच्या पुढाकारातून झाली होती. प्रत्येक गावात चार पट्ट्या आहेत, आणि प्रत्येक पट्टीत १० सदस्य जोडलेले आहेत. “प्रत्येक घरात एक पावती दिली होती. १०० रुपये असोत किंवा ५०० रुपये. ‘NRI वीर’ यांनी आमची मदत केली. जबाबदाऱ्या खूप विचारपूर्वक वाटल्या गेल्या होत्या. कोणाला पैसे दिले जातील, कोणाला बोलावले जाईल, आणि कोणती बक्षिसे जाहीर केली जातील. यावर्षी आमचं बजेट २० लाख रुपये होतं. सर्वोत्तम खेळाडू ट्रॅक्टर जिंकेल,” गावाचे सरपंच कुलदीप सिंह संघा म्हणाले.
गरिबीतून बाहेर पडण्याचा मार्ग म्हणजे कबड्डी…
खेळाडूंसाठी कबड्डी अजूनही गरिबीतून बाहेर पडण्याच्या मोजक्या मार्गांपैकी एक आहे.
२७ वर्षीय चिराग दीन, आपल्या संघासाठी रेड टाकण्यापूर्वी धुळीच्या जमिनीवर पुश-अप्सचा एक सेट पूर्ण करत आहे. महियावाला गावचा दीन याची गोष्ट दाखवते की कबड्डी सामाजिक प्रगतीचा जलद मार्ग कसा बनू शकते.
“मी मोठा होत असताना कोणी मला आपली बाइक देत नव्हते. आज माझ्याकडे स्वतःच्या ४० बाइक्स आहेत. माझे फॅन पेज आहेत. आणि मला फक्त पंधरा मिनिटांत कॅनडाचा व्हिसा मिळाला,” आपल्या चाहत्यासोबत सेल्फी घेत असताना त्यानं अभिमानानं सांगितलं.
ज्या प्रशिक्षकांशी आणि आयोजकांशी संवाद साधला, त्यांच्या मते देशांतर्गत कबड्डी सुमारे शंभर कोटी रुपयांची इंडस्ट्री आहे. पंजाब कबड्डी असोसिएशनचे महासचिव आणि वर्ल्ड कबड्डी सर्कल स्टाइलचे चेअरपर्सन तेजिंदर सिंह मिद्दुखेडा यांच्या मते, या खेळात मोठा पैसा बादल सरकारच्या काळात आला. “जी कबड्डी हजारोंची होती, ती करोडोंची बनली,” त्यांनी सांगितले.
तथापि, फेडरेशन अंतर्गत केवळ राज्यस्तरीय स्पर्धांनाच मान्यता आहे. गाव पातळीवर यापेक्षा कितीतरी अधिक हालचाली होतात. पंजाब सरकारच्या क्रीडा विभागाचे संचालक हरप्रीत सिंह सूडान यांनी सांगितले की विभागाला ३७ खेळ पाहावे लागतात, पण खेळांवर नियंत्रण ठेवण्यापेक्षा त्यांना प्रोत्साहन देण्यावर भर अधिक आहे. “राज्यात कबड्डीसाठी अनेक खासगी कबड्डी असोसिएशन्स आहेत, ब्लॉक पातळीवरील असोसिएशन्स आहेत, आणि राज्य असोसिएशनही आहेत, आणि यांच्यासाठी सरकारअंतर्गत नोंदणी आवश्यक नाही,” त्यांनी सांगितले. डोपिंगबाबत चिंता व्यक्त करण्यात आली आहे, पण सूडान यांनी स्पष्ट केले की त्याची चौकशी क्रीडा विभाग करत नाही, तर राष्ट्रीय असोसिएशन्स करतात, ज्या यावर कडक नजर ठेवतात.
कबड्डी सामन्यांसाठी ना नोंदणीची गरज आहे, ना पूर्वपरवानगीची, ना कोणती नियामक चौकट आहे, आणि ना अँटी-डोपिंग प्रणाली. प्रमोटर्सना जिल्हा प्रशासन, जिल्हाधिकारी, एसडीएम आणि पोलिसांकडून परवानगी घ्यावी लागते. पण पुढील सरकारांच्या काळात जेव्हा संघटित स्पर्धा बंद झाल्या, तेव्हा नियम-कायदेही संपले. “जेव्हा मोठ्या स्पर्धा बंद झाल्या, तेव्हा नियंत्रणही संपले. डोप टेस्टिंग नाहीसे झाले. असोसिएशन्स कमकुवत झाल्या. मग अनेक अमान्यताप्राप्त चॅनेल्समधून खासगी पैसा येऊ लागला,” मिद्दुखेडा म्हणाले.
एनआरआय आणि मागील सरकारांनी सोडलेली जागा आता गँगस्टर्सनी भरून काढली आहे. चौहान यांनी हे स्पष्ट शब्दांत सांगितले. “कबड्डीला पैसा हवा असतो. बक्षीस रक्कम खेळाडूंना आणते, आणि लोकप्रियतेतून पैसा येतो. यामुळे गँग्सना खंडणी उकळण्याची आणि स्थानिकांवर प्रभाव टाकण्याची संधी मिळाली,” त्यांनी सांगितले.
सरकारची भूमिका
कंपन्या आणि प्रभावशाली स्थानिक व्यावसायिक कबड्डी स्पर्धांना प्रायोजकत्व देतात, कारण त्यातून त्यांना ओळख, प्रभाव आणि गर्दीपर्यंत पोहोच मिळते, आणि कधी कधी बेकायदेशीर पैसा लपवण्याचा मार्गही मिळतो. अशा प्रमोटर्समध्ये ट्रॅक्टर आणि मोटरसायकल डीलर्स, दारू ठेकेदार आणि रिअल इस्टेट डेव्हलपर्स यांचा समावेश असतो. या क्षेत्रांत मोठ्या प्रमाणात रोख व्यवहार आणि राजकीय संबंध असतात. ग्रामीण खेळांमध्ये अनियंत्रित पैशाच्या प्रवाहाबाबत चिंता वाढत असताना, पंजाब सरकारने राज्य गुंतवणुकीद्वारे खेळाची मैदाने पुन्हा मिळवण्यासाठी मोठी पावले उचलण्याची घोषणा केली आहे.
मुख्यमंत्री भगवंत सिंह मान यांनी डिसेंबर २०२५ मध्ये अधिकाऱ्यांना संपूर्ण राज्यातील क्रीडा पायाभूत सुविधा ठरावीक वेळेत सुधारण्याचे निर्देश दिले होते. त्याअंतर्गत ३,१०० स्टेडियम्सवरील काम जून २०२६ पर्यंत पूर्ण करण्याचे उद्दिष्ट आहे. या प्रकल्पावर सुमारे १,३५० कोटी रुपये खर्च होणार आहेत. हा आप सरकारचा गावपातळीवरील खेळांना पुन्हा संस्थात्मक नियंत्रणाखाली आणण्याचा मोठा प्रयत्न आहे. आर्थिक वर्ष २०२५-२६ साठी पंजाबचा क्रीडा अर्थसंकल्प ९४२ कोटी रुपये होता.
तथापि, चौहान यांच्या मते कबड्डीत लवकर सुधारणा होईल असे दिसत नाही. “खंडणी आता सामान्य गोष्ट झाली आहे. खेळात आंतरराष्ट्रीय भविष्य नसल्यामुळे अनेक खेळाडू कबड्डीद्वारे व्हिसा मिळवण्याचा प्रयत्न करतात,” त्यांनी सांगितले. “शेवटी कबड्डी त्यांना दीर्घकाळ उपजीविका देत नाही.”
“आता कोण आपल्या मुलाला कबड्डी खेळायला पाठवेल’’?
जगरांवमध्ये एका साध्या दोन खोल्यांच्या घरात सिमेंटच्या भिंतीलगत माणसाएवढ्या उंच ट्रॉफीज टेकलेल्या आहेत. या ट्रॉफीज एका दशकाहून अधिक काळातील कबड्डी स्पर्धांमधून जिंकलेल्या होत्या. तेजपाल सिंह यांच्या घरी इतक्या ट्रॉफीज होत्या की सगळ्या ठेवणे शक्य नव्हते. काही गुरुद्वारांत ठेवल्या गेल्या. काही वाटून दिल्या गेल्या.
“आमचे घर खूप छोटे होते,” तेजपाल यांच्या आई जसविंदर कौर म्हणाल्या.
तेजपाल नेहमी पोलीस अधिकारी बनू इच्छित होता, पण अंतिम निवड फेरीसाठी त्याचे गुण पुरेसे नव्हते. त्यामुळे त्याने कबड्डीच आपले आयुष्य बनवले. त्याच्या विजयांमुळे घर चालत होते, त्याच पैशातून घर बांधले गेले, त्याची आई ज्या पलंगावर बसतात तो आणि टेबलवरील अन्नही त्याच पैशातून येत होते. मृत्यूपूर्वी तेजपालने घर रंगवण्याची योजना आखली होती. आता गावात उत्साहाऐवजी भीती आहे.
“आता कोण आपल्या मुलाला कबड्डी खेळायला पाठवेल?” जसविंदर म्हणाल्या. “त्याने फक्त स्वप्ने पाहिली होती. त्याच स्वप्नांनी त्याचा जीव घेतला.”
१०० किलोमीटर दूर अंतरावर दुसऱ्या एका घरात लग्नाची फुले अजूनही भिंतीवर सुकत लटकलेली आहेत. राणा बालाचौरिया यांच्या लग्नाला फक्त दहा दिवस झाले होते, तेव्हाच त्यांची हत्या झाली. त्यांनी इंस्टाग्रामवर फोटो टाकले होते, आणि सर्वांनी त्यांना शुभेच्छा दिल्या होत्या. त्यांची जयमाला अजूनही त्या खोलीच्या भिंतीवर लटकलेली आहे, जी त्यांनी लग्नासाठी नव्याने बांधली होती. १९९५ मध्ये जन्मलेले बालाचौरिया आपल्या गावात कबड्डी अकादमी उघडू इच्छित होते, जेणेकरून मुले हिंसा आणि नशेपासून दूर राहतील.
त्यांचे वडील राजीव सिंह म्हणाले की भीतीने कधीच त्याच्या आयुष्याला दिशा दिली नाही.
“तो पूर्णपणे एकटाच प्रवास करत असे, एकटाच सराव करत असे, आणि अनोळखी लोक सेल्फीसाठी रांगेत उभे असतानाही निर्धास्त फिरत असे. आणि त्याच प्रकारे त्याची हत्या करण्यात आली,” राजीव म्हणाले, तेव्हा बालाचौरिया यांची पत्नी रडू लागली. राणाच्या हत्येनंतर त्याचा फोन, दागिने आणि इतर सामान गायब झाले. मागे उरली त्याने आपल्या स्वप्नांनी, पुरस्कारांनी आणि प्रमाणपत्रांनी भरलेली खोली, आणि एक तरुण पत्नी. दशकानुदशके पंजाबमध्ये नशेविरोधात कबड्डीला उत्तर मानले जात होते. सिंह कुटुंबाचा आता त्यावर विश्वास नाही.
“पंजाबमध्ये लोक म्हणायचे की आपल्या मुलांना ‘चिट्टा’पासून वाचवायचे असेल, तर त्यांना कबड्डी खेळायला पाठवा,” जसविंदर कौर डोळे पुसत म्हणाल्या, त्यांची नजर ट्रॉफींवर खिळलेली होती. “आता कबड्डी धोकादायक झाली आहे. आमच्या मुलांना आम्ही आता कुठे पाठवायचं?”
(सौजन्य - द प्रिंट, अनुवाद - प्रतिक पुरी)
