- विक्रांत पाटील
- शास्त्रज्ञांना वृद्ध पेशी पुन्हा तरुण करण्यात यश
- काचबिंदूसारख्या आजारांवर मानवांवरील चाचण्या सुरू
- ‘एजिंग’ ही नैसर्गिक प्रक्रिया की उपचार करता येण्याजोगी अवस्था?
- अब्जाधीश कंपन्यांची longevity क्षेत्रात अब्जावधींची गुंतवणूक
- १५० वर्षांचं आयुष्य शक्य झाल्यास समाजरचना कशी बदलेल?
वय वाढणे, केस पांढरे होणे, त्वचेवर सुरकुत्या पडणे आणि शरीर हळूहळू थकू लागणे, ही प्रत्येक माणसाच्या आयुष्यातील अपरिहार्य प्रक्रिया मानली जाते. “म्हातारपण” हा निसर्गाचा नियम आहे आणि त्यापुढे कोणी जाऊ शकत नाही, अशीच मानवजातीची हजारो वर्षांची समजूत आहे. पण आता विज्ञानाने या समजुतीलाच मोठे आव्हान दिले आहे.
पण जर कोणी तुम्हाला सांगितले की, आता तुमचे वाढणारे वय थांबवता येऊ शकते, इतकेच नाही तर म्हातारपणाकडून पुन्हा तरुणपणाकडे रिव्हर्स प्रवास करणे शक्य आहे, तर तुमचा कदाचित विश्वास बसणार नाही. सायन्स फिक्शन चित्रपटात वाटणारी ही गोष्ट आता प्रत्यक्ष विज्ञानाच्या जगात सत्याच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपली आहे.
शास्त्रज्ञांनी एका अशा क्रांतिकारी थेरपीचा शोध लावला आहे, ज्यामध्ये केवळ शेकडो असाध्य आजार बरे करण्याचीच नाही, तर 'वय रिव्हर्स' (एजिंग रिव्हर्स) करण्याची म्हणजेच माणसाला पुन्हा तरुण करण्याची अफाट क्षमता आहे. या तंत्रज्ञानाला हवामान आणि वैद्यकीय शास्त्राच्या भाषेत 'सेल्युलर रिजुवेनेशन' (पेशींचे पुनरुज्जीवन) असे म्हटले जाते.
माणूस म्हातारा का होतो?
मानवी शरीर कोट्यवधी पेशींनी बनलेले असते. या पेशी सतत विभागल्या जातात, दुरुस्त होतात आणि शरीराला कार्यरत ठेवतात. पण जसजसे वय वाढते, तसतशी पेशींची दुरुस्ती क्षमता कमी होत जाते. डीएनएमध्ये नुकसान साचू लागते, पेशींमधील ऊर्जा कमी होते आणि शरीरात “सेनेसेंट सेल्स” म्हणजे निष्क्रिय व वृद्ध पेशी वाढू लागतात. यामुळेच हृदयविकार, मधुमेह, अल्झायमर, सांधेदुखी, कर्करोग यांसारखे वयोमानाशी संबंधित आजार वाढतात. म्हणजेच म्हातारपण हे केवळ बाह्य बदल नसून शरीराच्या पेशींच्या थकव्याची प्रक्रिया आहे.
आता शास्त्रज्ञांचा दावा आहे की, जर या पेशींना पुन्हा “रिसेट” करता आले, तर शरीराची जैविक घड्याळे मागे नेता येऊ शकतात. हे नेमके काय आहे? आपण सोप्या शब्दांत समजून घेऊया. शास्त्रज्ञांनी गेल्या २० वर्षांच्या अथक संशोधनानंतर प्रयोगशाळेत या वृद्ध पेशींना पुन्हा 'रिसेट' करून तरुण करण्याचा मार्ग शोधून काढला आहे.
निसर्गात ही प्रक्रिया आधीच घडत असते. जेव्हा माता-पित्यांच्या पेशी एकत्र येऊन गर्भ (झायगोट) तयार होतो, तेव्हा सुरुवातीला त्या पेशींवर पालकांच्या वाढलेल्या वयाचे परिणाम (एज मार्कर्स) असतात. पण अवघ्या दोन आठवड्यांत हा गर्भ स्वतःमधील वयाचे ते परिणाम पूर्णपणे पुसून टाकतो आणि त्याच्या पेशी नव्या दमाने पूर्णपणे तरुण (ग्राऊंड झीरो) होतात. याला 'नैसर्गिक पुनरुज्जीवन' म्हणतात. शास्त्रज्ञांनी निसर्गाची हीच किमया आता प्रयोगशाळेत कृत्रिमरित्या करून दाखवली आहे.
प्रयोगशाळेत मिळालेले थक्क करणारे यश
संशोधनादरम्यान शास्त्रज्ञांनी प्राण्यांवर आणि मानवी पेशींवर केलेले प्रयोग थक्क करणारे आहेत -
- ९० वर्षांच्या वृद्धांच्या पेशी केल्या तरुण: शास्त्रज्ञांनी ९० वर्षे वयाच्या वृद्धांच्या त्वचेच्या पेशी प्रयोगशाळेत घेतल्या आणि एका विशेष प्रक्रियेद्वारे त्यांना पुन्हा पूर्णपणे तरुण आणि ताजेतवाने बनवण्यात यश मिळवले.
- उंदरांचे केस पुन्हा झाले काळे: वृद्ध आणि आजारी उंदरांवर या थेरपीचा प्रयोग करण्यात आला, तेव्हा त्यांचे पांढरे/करडे झालेले केस पुन्हा काळे झाले आणि त्यांचे स्नायू (मसल्स) तरुणांसारखे मजबूत झाले.
- निकामी अवयव पुन्हा केले कार्यक्षम: शास्त्रज्ञांनी उंदरांचे निकामी झालेले किडनी (मूत्रपिंड) शरीराबाहेर काढून प्रयोगशाळेत या थेरपीद्वारे पुन्हा तरुण व कार्यक्षम केले आणि ते यशस्वीरित्या उंदरांच्या शरीरात पुन्हा प्रत्यारोपित केले. आता हा प्रयोग डुकरांवर केला जात आहे.
मानवावर चाचण्या सुरू (ह्यूमन ट्रायल्स)
या थेरपीच्या मानवी सुरक्षिततेच्या चाचण्या (ह्यूमन सेफ्टी ट्रायल ट्रायल्स) ची अधिकृत सुरुवात झाली आहे. डोळ्यांचे आजार बरे करण्यासाठी आणि 'काचबिंदू' (ग्लुकोमा) मुळे गेलेली दृष्टी परत मिळवण्यासाठी मानवी स्वयंसेवकांवर या 'सेल्युलर रीप्रोग्रॅमिंग' तंत्रज्ञानाची पहिली चाचणी घेतली जात आहे. जगातील सुमारे ८ कोटी काचबिंदू रुग्णांसाठी ही आशेची मोठी किरण आहे. जर ही चाचणी यशस्वी ठरली, तर वैद्यकीय क्षेत्रात इतिहास रचला जाईल.
अब्जाधीशांची ‘लाँजेव्हिटी’ शर्यत
रिव्हर्स एजिंगचे संशोधन आता केवळ विद्यापीठांपुरते मर्यादित राहिलेले नाही. जगातील अनेक अब्जाधीश आणि टेक कंपन्या या क्षेत्रात अब्जावधी डॉलरची गुंतवणूक करत आहेत. Altos Labs ही कंपनी याच क्षेत्रात संशोधन करत असून, तिच्यामध्ये Jeff Bezos यांच्यासह अनेक श्रीमंत गुंतवणूकदारांनी पैसा गुंतवला आहे. तंत्रज्ञान क्षेत्रातील अनेक उद्योजकांना वाटते की, पुढील मोठी औद्योगिक क्रांती कृत्रिम बुद्धिमत्तेत नव्हे, तर “मानवी आयुष्य वाढवणाऱ्या विज्ञानात” होईल.
भविष्यात काय बदलणार?
शास्त्रज्ञांना आशा आहे की, येत्या काळात या तंत्रज्ञानाच्या मदतीने अशी औषधे (पिल्स) किंवा इन्फ्युजन्स तयार करता येतील, ज्यामुळे माणसाच्या चेहऱ्यावरील सुरकुत्या तर गायब होतीलच, पण शरीराच्या अंतर्गत पेशी इतक्या सशक्त आणि नव्या होतील की, प्रौढ माणसाची जखमही लहान मुलांप्रमाणे वेगाने बरी होऊ शकेल. यामुळे कर्करोग, अल्झायमर, हृदयविकार यांसारख्या शेकडो वयोमानपरत्वे होणाऱ्या आजारांवर कायमची मात करणे शक्य होईल.
दीर्घायुष्य (लॉन्जेविटी) वाढवण्याच्या बाजारातील अनेक दाव्यांना अनेकदा केवळ 'अतिशयोक्ती' मानले जाते, परंतु 'सेल्युलर रिजुवेनेशन'वर सुरू असलेले हे वास्तविक वैज्ञानिक संशोधन मानवी इतिहासाला आणि जीवनशैलीला पूर्णपणे बदलून टाकणारे ठरू शकते, असा विश्वास आघाडीच्या शास्त्रज्ञांनी व्यक्त केला आहे.
