रितेश शिसोदे
- जगभरातील कोट्यवधी लोकांना जंगलं, समुद्र आणि वन्यजीवांवर प्रेम करायला शिकवणारे सर डेव्हिड अटेनबरो १०० वर्षांचे झाले आहेत. त्यानिमित्ताने मनसेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी एक खास पोस्ट लिहिली.
- गेली सात दशकं त्यांनी पृथ्वीच्या सौंदर्याची आणि तिच्यावर ओढवणाऱ्या संकटांची कथा आपल्या शांत पण प्रभावी आवाजातून जगासमोर मांडली.
- Planet Earth, Blue Planet आणि असंख्य डॉक्युमेंटरींमधून त्यांनी केवळ निसर्ग दाखवला नाही, तर माणूस आणि पृथ्वी यांच्यातील हरवत चाललेलं नातं पुन्हा जोडण्याचा प्रयत्न केला.
- हवामान बदल, जंगलांचा ऱ्हास आणि जैवविविधतेच्या संकटाविषयी जगाला सावध करणाऱ्या या शतकपुरुषाचा प्रवास म्हणजे प्रत्यक्षात पृथ्वीच्या बदलत्या चेहऱ्याचीच कहाणी आहे.
राजकारणाच्या पलीकडे जाऊन काल (८ मे) महाराष्ट्र नवनिर्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी एक पोस्ट लिहिली. ही पोस्ट होती निसर्ग आणि वन्यजीवांवरील असंख्य डॉक्युमेंटरींसाठी जगप्रसिद्ध असलेले टीव्ही प्रेझेंटर सर डेव्हिड अटेनबरो यांच्याबद्दल आणि निमित्त होतं अटेनबरो यांची वयाची शंभरी…र्माण सेनेचे अध्यक्ष राज ठाकरे यांनी सोशल मीडियावर एक खास पोस्ट केली आहे. पोस्टमध्ये त्यांनी अटेनबरो यांना वाढदिवसाच्या शुभेच्छा तर दिल्याच आहेत, याबरोबरच त्यांच्याशी संबंधित आपल्या आठवणींना देखील उजाळा दिला आहे. तसेच सध्याच्या रील्स आणि शॉर्ट फॉर्म व्हिडीओच्या युगात राज ठाकरे यांनी मराठी तरूण, माध्यमातील सहकारी यांनाही अटेनबरो यांच्या डॉक्युमेंट्रीज आवर्जून बघाव्यात असे आवाहन केले आहे.
राज ठाकरेंची पोस्ट
“माझे अत्यंत आवडते टीव्ही सादरकर्ते सर डेव्हिड अटेनबरो यांनी आज वयाची १०० वर्ष पूर्ण केली. त्याबद्दल डेव्हिड अटेनबरो यांना अनेकोत्तम शुभेच्छा.
२००६ च्या आसपास डेव्हिड अटेनबरो यांची ‘प्लॅनेट अर्थ’ नावाची सिरीज आली होती. तो काळ डीव्हीडीजचा होता. तेंव्हापासून डेव्हिड अटेनबरो या माणसाच्या कामाने मला शब्दशः वेड लावलं होतं. ‘प्लॅनेट अर्थ’ पासून पुढे आलेल्या सीरिजच्या डीव्हीडीज आणि पुढच्या काळात ब्ल्युरेज, रिलीज झाल्या रे झाल्या की त्या मिळवून बघणे हा माझा छंदच झाला होता. पुढे २०१३ मध्ये त्यांची ‘आफ्रिका’ ही सिरीज आली. त्याचा सुरुवातीचा मोंटाज इतका सुंदर आणि व्हिज्युअल स्टोरीटेलिंगचा उत्कृष्ट नमुना होता, जो मी कितीवेळा पाहिला असेल याची मोजदादच नाही.
मला नेहमी सर अटेनबरोंच्या डॉक्युमेंट्रीज बघताना एक गोष्ट वाटत राहते ते म्हणजे, ते ज्या पद्धतीने सांगतात ती एक परीकथा वाटते आणि त्या सांगण्यात, त्या कथेत आपण गुंतून जातो आणि त्यांनी सांगितलेली गोष्ट कायमची मनात घर करून बसते. डॉक्युमेंट्रीतून एखादा विषय मांडणारे अनेक जण होऊन गेले पण डेव्हिड अटेनबरोंच्या सारखा विरळाच.
सर डेव्हिड अटेनबरो यांच्या आयुष्याकडे पाहिलं की कमाल वाटते की हा माणूस काय जगलाय आणि काय जगाला देऊन गेलाय ? कृष्णधवल (ब्लॅक अँड व्हाईट ) ते रंगीत ते हाय डेफिनिशन ते ३डी ते ४के या सगळ्या बदलांच्या काळात तो माणूस पडद्यावर होता, निसर्गाची कथा त्याच उत्कंठतेने सांगत होता, आणि हे करताना स्वतः पडदा न व्यापता, त्यांचं ज्या निसर्गावर अतिशय प्रेम होतं त्या निसर्गाला, त्यातील विस्मयकारक गोष्टींनाच त्यांनी केंद्रस्थानी ठेवलं.
अनेक माणसं १०० वर्ष जगतात पण अशी थोडी फार माणसं असतात ती या काळात सातत्याने कशाचा शोध घेत असतात आणि तो शोध हाच त्यांचा मित्र असतो.
गेल्या १०० वर्षांत अटेनबरोनी त्यांच्याशी निगडित काय पाहिलं नाही ? टीव्हीचा उदय पाहिला, दुसरं महायुद्ध पाहिलं, कृष्णधवल टीव्हीचा स्क्रीन रंगीत झालेला पाहिला, सॅटेलाईट क्रांती पाहिली, जेट युग पाहिलं, डिजिटल युग, इंटरनेट युग आणि निसर्गाचा एक घटक ते विकासाच्या नावाखाली निसर्गाचा नाश करणाऱ्या मानवाचा प्रवास पाहिला. एका अर्थाने मानवी उत्क्रांतीच्या टप्प्यातील सगळ्यात वेगवान शतकाला अनुभवलं आणि त्याचवेळेस या सगळ्या बदलांनी विचलित न होता निसर्गाची कथा ते भरभरून मांडत राहिले.
सुरुवातीला हा निसर्ग किती सुंदर आहे हे सांगणारे अटेनबरो पुढे आपण या निसर्गाचीच काय हानी करत आहोत हे उद्वेगाने मांडायला लागले. अवघ्या पाच सहा दशकांत झालेला ह्रास याचं मूर्तिमंत उदाहरण कुठे शोधायचं असेल तर डेव्हिड अटेनबरो यांच्या डॉक्युमेंट्रीजच्या प्रवासात सापडेल.
पब्लिक ब्रॉडकास्टींग इतका सुंदर कन्टेन्ट तयार करू शकतो आणि तो विज्ञान, निसर्ग इतक्या सोप्या आणि दृश्य पद्धतीने शिकवू शकतो हे जसं बीबीसी २ ने दाखवलं तसंच ते इतकं प्रभावी आणि अचूक कसं असू शकतं हे डेव्हिड अटेनबरो यांनी दाखवलं.
अटेनबरो यांच्याबद्दल मला अजून खूप दीर्घ लिहिता येईल. पण त्याऐवजी मी मराठी तरुण-तरुणींना विनंती करेन की कृपा करून त्यांच्या डॉक्युमेंट्रीज बघा. त्या स्टोरीटेलिंगसाठी बघाच पण निसर्ग किती सुंदर आहे आणि आपण तो अमुक रस्ता, तमुक ब्रिज यांच्या नावाखाली कसा उध्वस्त करत आहोत हे समजून घेण्यासाठी पण बघा.
आणि अजून एका कारणासाठी अटेनबरो माझ्या माध्यमातील सहकाऱ्यांनी बघा ते म्हणजे एखाद्या विषयातील अभ्यास जर पक्का असेल तर तुम्हाला माझा कन्टेन्ट कोणी बघेल का? मला तो व्हायरल करायला काय करावं लागेल याची चिंता करावी लागत नाही यासाठी नक्की बघा.
अटेनबरो ज्या काळात जन्माला आले तेंव्हा पृथीबद्दलच, निसर्गाबद्दलच कुतूहल जागृत असण्याचा काळ होता, ते आज अवघ्या १०० वर्षांचे आहेत जेंव्हा हे कुतूहल जाऊन पृथ्वी, निसर्ग पार उध्वस्त करण्यापर्यंतचा काळ त्यांना बघावा लागत आहे. त्यांना इतकं दीर्घायुष्य लाभू दे की ही पृथ्वी हा निसर्ग पुन्हा रसरसलेला त्यांना बघायला मिळेल.
सर डेव्हिड अटेनबरो यांना वाढदिवसाच्या माझ्याकडून पुन्हा एकदा मनःपूर्वक शुभेच्छा!”
जंगलं दाखवणारा माणूस, पृथ्वी वाचवण्याचा इशारा देत राहिला
जगात काही माणसं अशी असतात की त्यांचा आवाज ऐकला की आपल्याला पृथ्वीचा श्वास ऐकू येतो. सर डेव्हिड अटेनबरो हे त्यापैकीच एक. गेली सात दशके जगभरातील कोट्यवधी लोकांनी जंगलं, समुद्र, वाळवंटं, हिमनद्या, पक्षी, प्राणी आणि या पृथ्वीचं अद्भुत सौंदर्य त्यांच्या डोळ्यांतून पाहिलं. आता ते शंभर वर्षांचे झाले आहेत. एका माणसाच्या आयुष्याचा हा टप्पा असला तरी प्रत्यक्षात तो पृथ्वीशी असलेल्या मानवी नात्याच्या एका संपूर्ण शतकाचा इतिहास आहे. कारण अटेनबरो यांची कहाणी ही केवळ एका टीव्ही प्रेझेंटरची नाही; ती पृथ्वीवर प्रेम करणाऱ्या, तिचं सौंदर्य लोकांपर्यंत पोहोचवणाऱ्या आणि शेवटच्या क्षणापर्यंत तिच्या विनाशाविरोधात इशारा देणाऱ्या एका साक्षीदाराची कहाणी आहे.
१९२६ मध्ये इंग्लंडमध्ये जन्मलेल्या या मुलाला लहानपणापासूनच जीवसृष्टीचं विलक्षण आकर्षण होतं. इतर मुलं खेळण्यात रमली असताना अटेनबरो दगड, जीवाश्म आणि पक्ष्यांच्या अंड्यांचा संग्रह करत असत. दुसऱ्या महायुद्धाचा काळ त्यांनी पाहिला. युद्धानंतरचं बदलतं जग त्यांनी पाहिलं. औद्योगिकीकरणाच्या वेगाने बदलणारी पृथ्वी त्यांनी पाहिली आणि मग त्यांनी ठरवलं की, ही पृथ्वी लोकांना दाखवायची. पण ती फक्त “दाखवायची” नाही, तर तिच्याशी भावनिक नातं जोडून द्यायचं.
‘A Life on Our Planet’पासून ‘Planet Earth’पर्यंत
‘बीबीसी’मध्ये अटेनबरो यांनी सुरुवातीला पडद्यामागे काम केलं. त्या काळात दूरदर्शन अजून बाल्यावस्थेत होतं. पण अटेनबरो यांच्याकडे एक वेगळी दृष्टी होती. त्यांना वाटत होतं की टीव्ही हे केवळ मनोरंजनाचं साधन नाही; तो माणसाला जगाच्या अशा कोपऱ्यांत घेऊन जाऊ शकतो जिथे तो कधीच पोहोचू शकणार नाही. पुढे “Zoo Quest” पासून सुरू झालेला त्यांचा प्रवास “Life on Earth”, Planet Earth, Blue Planet आणि “Frozen Planet” पर्यंत पोहोचला. प्रत्येक वेळी त्यांनी फक्त प्राणी दाखवले नाहीत; त्यांनी त्यांच्या जगण्यामागची नाजूक व्यवस्था दाखवली. एका पक्ष्याच्या उडण्यातला संघर्ष, समुद्रातील व्हेलच्या हाकेतील एकटेपणा, जंगलातील शांततेत दडलेली हिंसा आणि हिमनद्यांच्या वितळण्यात लपलेला भविष्याचा धोका त्यांनी लोकांना जाणवून दिला.
अटेनबरो यांच्या आवाजात एक विलक्षण जादू आहे. तो आवाज कधी शिक्षकासारखा वाटतो, कधी एखाद्या कवीसारखा, तर कधी पृथ्वीच्या वेदना सांगणाऱ्या वृद्ध साक्षीदारासारखा. म्हणूनच जगभरातील लाखो मुलांनी प्रथमच निसर्गावर प्रेम करायला शिकताना अटेनबरो यांनाच ऐकलं. अनेकांसाठी जंगल म्हणजे त्यांनी दाखवलेलं जंगल, महासागर म्हणजे त्यांनी उलगडलेला महासागर आणि पृथ्वी म्हणजे त्यांनी सांगितलेली पृथ्वी.
एका शतकात त्यांनी पृथ्वीचं सौंदर्यही पाहिलं आणि तिचा ऱ्हासही
पण अटेनबरो यांचा प्रवास केवळ सौंदर्याचा नव्हता. जसजसं वय वाढत गेलं तसतसं त्यांच्या चित्रफितींमध्ये एक अस्वस्थता वाढत गेली. त्यांनी जंगलं नष्ट होताना पाहिली. प्रजाती नामशेष होताना पाहिल्या. महासागर प्लास्टिकने भरताना पाहिले. हवामान बदलामुळे पृथ्वीचा चेहरा बदलताना पाहिला. एकेकाळी आश्चर्याने भरलेला त्यांचा स्वर हळूहळू इशाऱ्यात बदलू लागला. “A Life on Our Planet” मध्ये त्यांनी स्वतःला “witness statement” म्हणजे पृथ्वीच्या विनाशाचा साक्षीदार म्हटलं. हा केवळ डॉक्युमेंटरीचा संवाद नव्हता; ती संपूर्ण मानवजातीला दिलेली चेतावणी होती.
विशेष म्हणजे अटेनबरो यांनी पर्यावरणवादाला कधीही कोरड्या भाषणात अडकू दिलं नाही. त्यांनी माणसाला अपराधी ठरवण्यापेक्षा त्याला पृथ्वीशी पुन्हा जोडण्याचा प्रयत्न केला. म्हणूनच त्यांच्या फिल्म्स पाहताना भीतीसोबत आशाही दिसते. नष्ट होणाऱ्या जंगलांसोबत पुनर्जीवनाची शक्यता दिसते. वितळणाऱ्या हिमनद्यांसोबत अजून वेळ गेलेली नाही, ही जाणीवही दिसते.
आजच्या सोशल मीडिया आणि वेगवान कंटेंटच्या काळात अटेनबरो यांचं महत्त्व आणखी वाढतं. कारण त्यांनी आपल्याला “संथ पाहायला” शिकवलं. एखाद्या पक्ष्याच्या घरट्याकडे काही मिनिटं शांतपणे पाहणं, समुद्रातील प्रवाळांच्या हालचालींमध्ये सौंदर्य शोधणं किंवा जंगलातील शांततेत जीवनाचा अर्थ ऐकणं, हे त्यांनी जगाला शिकवलं. त्यांच्या डॉक्युमेंटरी केवळ माहिती देत नाहीत; त्या माणसाला नम्र बनवतात. या पृथ्वीवर आपण मालक नाही, तर एक छोटासा भाग आहोत, याची जाणीव करून देतात.
भारतासाठी अटेनबरो म्हणजे पर्यावरणाकडे नव्याने पाहण्याची संधी
भारतासारख्या देशात अटेनबरो यांचं महत्त्व अधिक खोलवर समजतं. कारण जगातील सर्वाधिक जैवविविधता असलेल्या देशांपैकी एक असतानाही भारताने स्वतःच्या निसर्गाला पाहण्याची सवय फार उशिरा लावून घेतली. आपल्या जंगलांकडे आपण बहुतांश वेळा “संपत्ती” म्हणून पाहिलं; आदिवासींकडे “विकासातील अडथळे” म्हणून पाहिलं; नद्या म्हणजे प्रकल्प आणि पर्वत म्हणजे खनिज साठे, इतक्यापुरतंच आपलं नातं राहिलं. अशा वेळी अटेनबरो यांच्या फिल्म्स भारतीय प्रेक्षकांसाठी केवळ मनोरंजन नव्हत्या; त्या निसर्गाकडे पाहण्याची नवी दृष्टी होत्या.
भारतातील अनेक तरुण पर्यावरण अभ्यासक, वन्यजीव छायाचित्रकार आणि संवर्धन कार्यकर्ते सांगतात की जंगलांवर प्रेम करण्याची पहिली प्रेरणा त्यांना अटेनबरो यांच्या आवाजातून मिळाली. भारतातल्या असंख्य मुलांनी प्रथमच हिमबिबट्या, प्रवाळभित्ती, पर्जन्यवनं किंवा समुद्रातील जीवसृष्टी त्यांच्या डॉक्युमेंटरीतून पाहिली. विडंबना अशी की, जगाला भारतीय वाघ, पश्चिम घाट किंवा सुंदरबन दाखवणाऱ्या अनेक जागतिक फिल्म्स होत्या; पण भारतीय मुख्य प्रवाहातील माध्यमांनी स्वतःच्या पर्यावरणीय संकटांना फार कमी जागा दिली.
कदाचित म्हणूनच अटेनबरो भारतासाठी अधिक महत्त्वाचे ठरतात. कारण त्यांनी जगाला शिकवलं की पर्यावरण ही केवळ “ग्रीन” चर्चा नाही; ती माणसाच्या अस्तित्वाची चर्चा आहे. हवामान बदलामुळे सर्वाधिक फटका बसणाऱ्या देशांमध्ये भारत आहे. दुष्काळ, उष्णतेच्या लाटा, पूर, जंगलांचा ऱ्हास आणि स्थलांतर, हे सर्व आज ग्रामीण भारताच्या वास्तवाचा भाग आहेत. पण या संकटांकडे पाहताना आपण अजूनही “डेटा”मध्ये अडकतो; अटेनबरो यांनी मात्र जगाला भावना आणि विज्ञान यांची सांगड घालून दाखवली.
“भारताला स्वतःचा अटेनबरो मिळेल की नाही माहित नाही; पण भारताने स्वतःच्या नद्या, जंगलं आणि आदिवासी समाजाचं ऐकायला शिकलं, तर कदाचित इथल्या मातीमधून हजारो अटेनबरो जन्माला येऊ शकतात.”
निसर्गावर प्रेम करायला शिकवणारा हा आवाज आज शंभर वर्षांचा झाला आहे
अटेनबरो यांच्या शंभराव्या वाढदिवसानिमित्त जगभरातून शुभेच्छांचा वर्षाव झाला. पण कदाचित त्यांना सर्वांत मोठी भेट कोणती असेल तर ती म्हणजे मानवजातीनं त्यांच्या इशाऱ्यांना गंभीरपणे ऐकणं. कारण त्यांनी आयुष्यभर आपल्याला पृथ्वीचं सौंदर्य दाखवलं; आता पृथ्वी वाचवण्याची जबाबदारी आपली आहे.
शंभर वर्षांचा हा माणूस अजूनही जेव्हा कॅमेऱ्यासमोर उभा राहतो आणि शांत आवाजात म्हणतो, “The natural world is the greatest source of excitement,” तेव्हा असं वाटतं, पृथ्वी अजून पूर्णपणे हरलेली नाही. अजूनही जंगलात पक्ष्यांचा आवाज आहे. अजूनही समुद्रात निळेपणा शिल्लक आहे. आणि अजूनही काही माणसं आहेत जी आपल्याला या ग्रहावर प्रेम करायला शिकवत आहेत.
