विक्रांत पाटील
- वृत्तवाहिन्यांच्या जगात '२४ तास बातम्या' ही संकल्पना आज आपल्याला सर्वसामान्य वाटत असली, तरी या क्रांतीचे जनक टेड टर्नर हे होते.
- ‘सीएनएन’चे संस्थापक, दानशूर व्यक्तिमत्व आणि पर्यावरणाचे कट्टर पुरस्कर्ते टेड टर्नर यांचे जीवन म्हणजे धाडस, नाविन्य आणि जागतिक कल्याणाचा एक अजोड संगम होता.
- टेड टर्नर यांच्या निधनाने माध्यम जगतातील एक धगधगता आणि प्रेरणादायी अध्याय संपला आहे.
वृत्तवाहिन्यांच्या जगात '२४ तास बातम्या' ही संकल्पना आज आपल्याला सर्वसामान्य वाटत असली, तरी या क्रांतीचे जनक टेड टर्नर हे होते. सीएनएन चे संस्थापक, दानशूर व्यक्तिमत्व आणि पर्यावरणाचे कट्टर पुरस्कर्ते टेड टर्नर यांचे जीवन म्हणजे धाडस, नाविन्य आणि जागतिक कल्याणाचा एक अजोड संगम होता. त्यांच्या निधनाने माध्यम जगतातील एक धगधगता आणि प्रेरणादायी अध्याय संपला आहे.
टेड टर्नर यांचे व्यक्तिमत्व केवळ एका उद्योजकाचे नव्हते, तर ते एका ध्येयवेड्या बंडखोराचे होते. टीव्ही न्यूजचे स्वरूप त्यांनी कायमचे बदलून टाकले. टेड टर्नर यांनी केवळ चॅनेल सुरू केले नाही, तर त्यांनी जग एकमेकांशी संवाद कसा साधते, याची पद्धतच बदलून टाकली. ते खऱ्या अर्थाने "माऊथ ऑफ दी साऊथ" होते, जे बोलले ते करून दाखवणारे!
टेड टर्नर यांचा प्रवास जाहिरात फलकांच्या (बिलीबोर्ड्स) व्यवसायापासून सुरू झाला. मात्र, त्यांची दृष्टी त्यापलीकडे होती. जेव्हा टर्नर यांनी १९८० मध्ये जगातील पहिली २४ तास चालणारी सीएनएन वृत्तवाहिनी सुरू करण्याची घोषणा केली, तेव्हा प्रस्थापित माध्यम समूहांनी त्यांची प्रचंड थट्टा केली होती. "दिवसभर बातम्या कोण बघणार?" असा प्रश्न विचारला जात होता. "लोकांना तासनतास बातम्या पाहायला आवडणार नाही," असे भाकीत तज्ज्ञांनी वर्तवले होते. त्यावेळी लोक गंमतीने सीएनएन ला "चिकन नूडल नेटवर्क" म्हणायचे. पण टर्नर यांनी ही टीका चुकीची ठरवली, ते आपल्या निर्णयावर ठाम होते. त्यांनी सिद्ध केले की, जग हे माहितीचे भुकेले आहे आणि जगाला माहितीच्या महाजालाशी कायमचे जोडून दिले. गल्फ वॉरच्या थेट प्रक्षेपणाने सीएनएनला जागतिक ओळख मिळवून दिली.
‘ब्रेकिंग न्यूज' संस्कृतीचा जन्म
टर्नर यांच्या आधी, टीव्हीवर बातम्या बघण्यासाठी रात्री ७ किंवा ९ वाजेपर्यंत वाट पाहावी लागायची. टर्नर यांनी ही 'अपॉइंटमेंट व्ह्यूइंग' (ठराविक वेळ) पद्धत मोडीत काढली. त्यांनी दोन दशकांचा नियम बदलला आणि बातम्यांना २४ तासांच्या चक्रात आणले. टीव्ही न्यूज दुनियेत लाईव्ह कव्हरेज संस्कृती आणणारेही टेड टर्नरच! १९९१ च्या आखाती युद्धाचे थेट प्रक्षेपण करून त्यांनी जगाला दाखवून दिले की, इतिहास घडत असताना तो थेट पाहता येतो. यामुळेच आज आपण प्रत्येक लहान-मोठ्या गोष्टीची 'ब्रेकिंग न्यूज' पाहू शकतो.
टीव्ही न्यूजचे जग कसे बदलले?
- ग्लोबल व्हिलेज: सीएनएनमुळे जगाच्या एका कोपऱ्यातील बातमी दुसऱ्या कोपऱ्यात काही सेकंदात पोहोचू लागली. यालाच 'सीएनएन इफेक्ट' असेही म्हटले जाते.
- प्रशासनावर दबाव: थेट प्रक्षेपणामुळे सरकार आणि नेत्यांना तत्काळ निर्णय घेणे भाग पडू लागले, कारण जनता सर्वकाही थेट पाहत होती.
- व्यावसायिकरण: बातम्यांकडे केवळ सेवा म्हणून न पाहता, एक मोठा व्यवसाय म्हणून पाहण्याची दृष्टी त्यांनी दिली.
‘कॅप्टन प्लॅनेट' आणि पर्यावरण प्रेम
टेड टर्नर यांना केवळ नफा मिळवण्यात रस नव्हता. त्यांनी पर्यावरणाचे रक्षण करण्यासाठी आपले आयुष्य आणि संपत्ती खर्ची घातली. फार कमी लोकांना माहिती आहे की, प्रसिद्ध कार्टून मालिका 'कॅप्टन प्लॅनेट अँड द प्लॅनेटीयर्स' ची मूळ संकल्पना टेड टर्नर यांचीच होती. लहान मुलांमध्ये पर्यावरणाबद्दल जागरूकता तसेच निसर्गाविषयी प्रेम निर्माण करण्यासाठी त्यांनी ही मालिका तयार केली होती. ते स्वतःला 'पर्यावरणवादी उद्योजक' म्हणवून घेणे पसंत करायचे. अमेरिकेतील सर्वाधिक जमिनीचे मालक असूनही, त्यांनी ती जमीन संवर्धनासाठी आणि बायसन सारख्या प्राण्यांच्या संरक्षणासाठी वापरली.
एक अब्ज डॉलर्सची अनपेक्षित घोषणा
१९९७ मध्ये न्यूयॉर्कमधील एका कार्यक्रमात टेड टर्नर यांनी अचानक घोषणा केली की, ते संयुक्त राष्ट्रांना एक अब्ज डॉलर्स दान करणार आहेत. धक्कादायक बाब म्हणजे, त्यांनी ही घोषणा करण्यापूर्वी त्यांच्या पत्नीला किंवा सहकाऱ्यांनाही कल्पना दिली नव्हती. त्या काळात ही एखाद्या व्यक्तीने दिलेली सर्वात मोठी देणगी होती. या पैशातूनच 'युनायटेड नेशन्स फाऊंडेशन'ची स्थापना झाली.
'डूम्सडे' व्हिडिओ
टर्नर यांनी सीएनएनच्या सुरुवातीला एक असा व्हिडिओ रेकॉर्ड करून ठेवला होता, जो फक्त 'जगाचा अंत' होणार असेल तेव्हाच लावला जाणार होता. त्यात एका लष्करी बँडद्वारे "निअरर, माय गॉड, टू दी" हे संगीत वाजवले जात होते. टर्नर यांचे म्हणणे होते, "आम्ही जगाचा अंत होईल तेव्हा त्याचे थेट प्रक्षेपण करू आणि ते आमचे शेवटचे कव्हरेज असेल." हा व्हिडिओ २०१५ मध्ये सोशल मीडियावर लीक झाला होता.
चित्रपट आणि रंगीबेरंगी वाद
टर्नर यांना जुन्या ब्लॅक अँड व्हाईट चित्रपटांचे प्रचंड वेड होते. त्यांनी 'एमजीएम' लायब्ररी विकत घेतली आणि जुन्या चित्रपटांना रंगीत करण्यास सुरुवात केली. 'सिटिझन केन' सारख्या क्लासिक चित्रपटाला रंगीत करण्यावरून मोठा वाद झाला होता, पण टर्नर यांनी त्यांच्या खास शैलीत उत्तर दिले होते, "मी हे चित्रपट विकत घेतले आहेत, मी त्यांच्यासोबत काहीही करू शकतो."
भारताशी असलेले ऋणानुबंध
शीतयुद्धाच्या काळात अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियनमधील तणाव कमी करण्यासाठी त्यांनी 'गुडविल गेम्स' सुरू केले. खेळांच्या माध्यमातून जगाला एकत्र आणण्याचा त्यांचा प्रयत्न त्यांच्या विशाल हृदयाची साक्ष देतो.
टेड टर्नर यांचे भारताशी असलेले नाते केवळ व्यावसायिक नव्हते, तर ते वैचारिक आणि भावनिकही होते.
- भारतीय वृत्तक्रांतीचे बिनीचे शिलेदार: १९९० च्या दशकात भारतात जेव्हा खासगी वाहिन्यांचे युग सुरू होत होते, तेव्हा १९९५ मध्ये सीएनएनने 'दूरदर्शन' सोबत ऐतिहासिक करार केला होता. भारतीय भूमीवर अधिकृतपणे प्रवेश करणारी 'सीएनएन' ही पहिली आंतरराष्ट्रीय वृत्तवाहिनी ठरली. या करारामुळे भारतीय प्रेक्षकांना जागतिक दर्जाच्या पत्रकारितेचा अनुभव घेता आला.
- गांधी विचारांचा प्रभाव: टेड टर्नर यांच्यावर महात्मा गांधींच्या अहिंसा आणि शांततेच्या विचारांचा मोठा प्रभाव होता. त्यांनी अनेकदा जागतिक शांततेसाठी गांधीजींचे तत्वज्ञान किती महत्त्वाचे आहे, याचे समर्थन केले होते.
- सामाजिक कार्य आणि भारत: त्यांनी संयुक्त राष्ट्रांना दिलेल्या १ अब्ज डॉलर्सच्या देणगीतून भारतात आरोग्य, शिक्षण आणि महिला सक्षमीकरणाचे अनेक प्रकल्प राबवण्यात आले. विशेषतः पोलिओ निर्मूलन आणि कुटुंब नियोजनाच्या क्षेत्रात त्यांच्या निधीचा भारताला मोठा फायदा झाला.
एकूणच, टेड टर्नर हे केवळ एका माध्यम साम्राज्याचे मालक नव्हते, तर ते एक असे व्यक्ती होते ज्यांनी जगाला एका वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहायला शिकवले. "बातम्या या केवळ घटना नसून, त्या जगाला बदलण्याचे साधन आहेत," हा त्यांचा विचार आजही पत्रकारितेचा गाभा आहे.भारतातील लाखो पत्रकार आणि माध्यमप्रेमींच्या वतीने या महामानवाला विनम्र अभिवादन! त्यांच्या कार्यातून मिळणारी ऊर्जा येणाऱ्या अनेक पिढ्यांना प्रेरणा देत राहील.
