शंतनू खुजे
- "मनाचे श्लोकांनी बाबासाहेबांच्या बालपणावर संस्कार पडले आणि त्यामुळे ते चांगले संविधानकार बनले" असा दावा अलीकडेच शिवसेना (उबाठा) पक्षाच्या नेत्या किशोरी पेडणेकर यांनी काढले.
- हा दावा करणे म्हणजे बाबासाहेबांनी आयुष्यभर ज्या विचारधारेशी झुंज दिली, त्याच विचारधारेचे श्रेय त्यांच्या महान कर्तृत्वाला जोडण्याचा प्रयत्न आहे.
- बाबासाहेबांच्या जयंतीच्या काळात त्यांच्याबद्दल ऐतिहासिकदृष्ट्या सत्य आणि प्रामाणिक माहिती सांगणे हीच त्यांना खरी आदरांजली आहे.
शिवसेना (उद्धव बाळासाहेब ठाकरे) पक्षाच्या नेत्या किशोरी पेडणेकर यांनी काही दिवसांपूर्वी केलेला दावा की, "मनाचे श्लोकांनी बाबासाहेबांच्या बालपणावर संस्कार पडले आणि त्यामुळे ते चांगले संविधानकार बनले" - हा ऐतिहासिकदृष्ट्या निराधार आणि बाबासाहेबांच्या जीवनचरित्राशी मुळातच विसंगत आहे. याची कारणे अनेक आहेत.
पहिले कारण म्हणजे, मनाचे श्लोक हे समर्थ रामदास स्वामींनी रचले, जे हिंदुत्वाशी संबंधित विचारधारेशी निगडित आहेत आणि ज्यांचा प्रभाव आरएसएसचे संस्थापक हेडगेवार यांच्यावर मोठ्या प्रमाणात होता. रामदास स्वामींनी प्रतिपादन केलेली वर्णव्यवस्था आणि ब्राह्मणी सामाजिक रचना , हीच आयुष्यभर बाबासाहेबांनी आव्हान दिलेली व्यवस्था आहे.
दुसरे कारण म्हणजे, बाबासाहेब आंबेडकर हे महार (दलित) जातीत जन्मले होते आणि अस्पृश्यतेच्या कारणाने त्यांना प्रचंड सामाजिक-आर्थिक भेदभावाला सामोरे जावे लागले. शाळेत ते वर्गाच्या आत बसू शकत नव्हते. अशा परिस्थितीत, जातिव्यवस्थेला धार्मिक वैधता देणाऱ्या साहित्यात बाबासाहेब रस घेतील, हे सर्वथा अशक्य आहे.
तिसरे कारण म्हणजे, बाबासाहेबांनी स्वतः 'माझी आत्मकथा' या ग्रंथात आपल्या तीन गुरूंचा उल्लेख केला आहे. गौतम बुद्ध, संत कबीर आणि महात्मा जोतिबा फुले. या तिघांत रामदास स्वामी किंवा मनाचे श्लोक यांचा कुठेही उल्लेख नाही.
चौथे कारण म्हणजे बाबासाहेबांनी डिसेंबर १९२७ मध्ये महाड येथे मनुस्मृती जाहीरपणे जाळली. जी व्यवस्था मनुस्मृतीला पवित्र मानते, तीच व्यवस्था रामदासी परंपरेलाही पोषक आहे. त्यामुळे किशोरी पेडणेकरांचा दावा इतिहासाशी पूर्णतः विसंगत आहे.
हा दावा करणे म्हणजे बाबासाहेबांनी आयुष्यभर ज्या विचारधारेशी झुंज दिली, त्याच विचारधारेचे श्रेय त्यांच्या महान कर्तृत्वाला जोडण्याचा प्रयत्न आहे, हे वैचारिकदृष्ट्या अन्यायकारक आहे.
बाबासाहेबांना खरोखर घडविणारे गुरू
1. वडील रामजी सकपाळ - पहिला प्रकाश
बाबासाहेबांचे वडील रामजी मालोजी सकपाळ हे ब्रिटिश भारतीय सेनेत सुभेदाराच्या हुद्द्यावर होते. सेवानिवृत्तीनंतर त्यांनी मुलांना शिक्षण देण्यावर जोर दिला. शाळेत जाण्यापूर्वीच रामजींनी भिवाचे काही शिक्षण घरीच केले होते. त्यांनी मुलांना रामायण, महाभारत वाचण्यास दिले, परंतु भिवाने ते वाचल्यावर त्यांना त्यातील अन्याय्य गोष्टींवर आक्षेप घेतला - हे बाबासाहेबांचे चिकित्सक मन बालपणातच जागृत होते याचे द्योतक आहे.
(रामजी सकपाळ)
2. कृष्णाजी केशव आंबेडकर - आडनावाचे गुरू
सातारा येथील शाळेत कृष्णाजी केशव आंबेडकर हे बाबासाहेबांचे प्रारंभीचे शिक्षक होते. ते मराठी, संस्कृत, हिंदी आणि इंग्रजी भाषांचे ज्ञाते होते. ते भिवाला आपल्या शिदोरीतून जेवू घालत असत. त्यांनी भिवाचे 'आंबडवेकर' हे कठीण आडनाव बदलून स्वतःचे 'आंबेडकर' हे नाव त्याला दिले. हे गुरुजी भिवाच्या ओंजळीत मोठ्या प्रेमाने भाजी-भाकरी घालत असत. हे प्रेम बाबासाहेबांच्या लक्षात राहिले आणि गोलमेज परिषदेला जाताना त्यांनी आपल्या गुरूला पत्रही पाठवले.
(केशव आंबेडकर)
3. कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर - जीवन बदलणारे गुरू
कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर (२० ऑगस्ट १८६० – १४ ऑक्टोबर १९३४) हे मराठी लेखक होते. त्यांनी गौतम बुद्ध, शिवाजी महाराज आणि संत तुकाराम यांची मराठीतील पहिली चरित्रे लिहिली. केळुसकरांनी स्वतः लिहिलेले बुद्धचरित्र डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांना मॅट्रिक परीक्षा उत्तीर्ण झाल्याच्या सत्कार समारंभात भेट म्हणून दिले. केळुसकर गुरुजींनी मुंबईत बडोद्याचे महाराज सयाजीराव गायकवाड यांची भीमरावांशी भेट घालून दिली. त्यानंतर केळुसकर व निर्णयसागर छापखान्याचे मालक दामोदर सावळाराम यंदे यांच्या प्रयत्नांमुळे महाराजांनी त्यांना जानेवारी १९०८ पासून दरमहा रुपये २५ची शिष्यवृत्ती देऊ केली.
(कृष्णाजी अर्जुन केळुसकर)
4. सयाजीराव गायकवाड तृतीय - स्वप्नांना पंख देणारे
१९१३ मध्ये, वयाच्या २२व्या वर्षी आंबेडकरांना सयाजीराव गायकवाड यांनी स्थापित केलेल्या योजनेंतर्गत न्यूयॉर्क येथील कोलंबिया विद्यापीठात स्नातकोत्तर शिक्षणासाठी तीन वर्षांकरिता दरमहा ११.५० पौंड (स्टर्लिंग) शिष्यवृत्ती देण्यात आली. या एका निर्णयाने भारताचे भवितव्य बदलले.
(सयाजीराव गायकवाड)
5. जॉन ड्युई - लोकशाहीचे तत्त्वज्ञान
कोलंबिया विद्यापीठात आंबेडकरांना जॉन ड्युई यांचे मार्गदर्शन मिळाले. आंबेडकरांच्या समता आणि सामाजिक न्यायाच्या कल्पनांनी डेव्ही सुद्धा प्रभावित झाले होते. आंबेडकरांनी या विद्यापीठात प्रथमच स्वातंत्र्य, समता आणि बंधुता तत्त्वांचा अनुभव घेतला होता. प्राध्यापक एडविन सेलिग्मन यांनी आंबेडकरांबद्दल म्हटले, "भीमराव आंबेडकर हे केवळ भारतीय विद्यार्थ्यांमध्येच नव्हे तर अमेरिकन विद्यार्थ्यांमध्येही सर्वात बुद्धिमान विद्यार्थी आहेत."
(जॉन ड्युई)
6. महात्मा जोतिबा फुले - वैचारिक आधारस्तंभ
महात्मा जोतिबा फुले यांनी सामाजिक लोकशाही निर्माण करण्यासाठी हिंदू समाजाला चैतन्य द्यायचे होते. त्याप्रमाणेच डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांचाही असाच दृष्टिकोण होता आणि हिंदू समाजातील विसंगती दूर करण्यासाठी आंबेडकरांनी आयुष्यभर काम केले.
(महात्मा जोतिबा फुले)
बाबासाहेबांवर प्रभाव टाकणारी ग्रंथसंपदा
1. केळुसकरांचे बुद्धचरित्र - आयुष्याचा दीपस्तंभ
बाबासाहेबांनी स्वतः सांगितले आहे की, "माझे पहिले सर्वश्रेष्ठ गुरु गौतम बुद्ध आहेत. शिवचरित्रकार दादा केळुसकर यांनी मला एक पुस्तक भेट म्हणून दिले होते. या पुस्तकात बुद्धाचे चरित्र लिहिले होते. पुस्तक वाचल्यानंतर मी बौद्ध धर्माचा उपासक बनलो." केळुसकरांचे १८९८ मध्ये प्रकाशित झालेले कोणत्याही भारतीय भाषेतील पहिले 'बुद्धचरित्र' वाचून धर्मानंद कोसंबी, डॉ. आनंदराव नायर आणि डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर हे सर्वजण बुद्धाशी जोडले गेले.
2. जॉन ड्युईची तत्त्वे - लोकशाहीचा पाया
कोलंबियामध्ये बाबासाहेबांनी ड्युईच्या 'डेमोक्रेसी अँड एज्युकेशन', 'एक्स्पीरीयन्स अँड नेचर' यासारख्या ग्रंथांचा गाढा अभ्यास केला. लोकशाही हे केवळ राजकीय रूप नसून जीवनपद्धती आहे - हे तत्त्व बाबासाहेबांनी संविधानात अंतर्भूत केले.
3. स्वतःची ग्रंथसंपदा - लेखणीने केलेला संग्राम
बाबासाहेबांनी स्वतः असंख्य ग्रंथ लिहिले:
त्यांनी 'शूद्र कोण होते?' या पुस्तकात शूद्रांच्या उत्पत्तीबद्दल ऐतिहासिक आणि शास्त्रीय अभ्यास सादर केला. 'बुद्ध आणि त्यांचा धम्म' या ग्रंथात बुद्धांच्या शिकवणीचे तर्कसंगत स्पष्टीकरण केले — समता, करुणा आणि प्रज्ञा यांचा संदेश मांडला. भारतीय रिझर्व्ह बँकेच्या स्थापनेवर त्यांच्या अर्थशास्त्रीय संशोधनाचा प्रभाव पडला.
संविधानकार म्हणून बाबासाहेबांची निर्मिती
बाबासाहेबांनी घटना समितीच्या मसुदा समितीचे अध्यक्षपद सांभाळले आणि संविधानात स्वातंत्र्य, समता व बंधुता या मूल्यांचा अंतर्भाव केला. बाबासाहेबांनी आपल्या अंतिम भाषणात संविधानाचे श्रेय एकट्याने घेतले नाही - बी.एन. राव यांनी प्रारूप तयार केल्याबद्दल, एस.एन. मुखर्जी यांनी ते कायदेशीर स्वरूपात मांडल्याबद्दल, मसुदा समितीला आणि काँग्रेस पक्षाला धन्यवाद दिला. हीच त्यांची महानता आहे.
बाबासाहेब संविधानकार बनले ते कोलंबिया विद्यापीठातून अर्थशास्त्रात आणि लंडन स्कूल ऑफ इकॉनॉमिक्समधून कायद्यात पीएचडी मिळवल्यानंतर. हे कोलंबियातील ज्ञान, जॉन ड्युईचे लोकशाहीचे तत्त्वज्ञान, स्वातंत्र्य-समता-बंधुता हे फ्रेंच क्रांतीचे विचार, बुद्धाची अहिंसा आणि प्रज्ञा, तसेच फुले-शाहूंची सामाजिक सुधारणेची परंपरा - या सर्वांच्या समुच्चयातून बाबासाहेब घडले.
निष्कर्ष: इतिहासाशी प्रामाणिक राहणे गरजेचे
किशोरी पेडणेकर यांनी केलेला दावा सुहृदपणे केलेला असेल; पण तो ऐतिहासिक पुराव्यांशी मेळ खात नाही. मनाचे श्लोक आणि रामदासी परंपरा ही बाबासाहेबांनी आव्हान दिलेल्या ब्राह्मणी सामाजिक रचनेशी निगडित आहे. बाबासाहेबांना घडवले ते तीन गुरूंनी - भगवान गौतम बुद्ध, संत कबीर आणि महात्मा जोतिबा फुले - हे स्वतः बाबासाहेबांनीच सांगितले आहे. केळुसकरलिखित बुद्धचरित्राने बाबासाहेबांच्या जीवनाची दिशाच बदलली, हे ऐतिहासिक सत्य आहे. बाबासाहेबांवर प्रभाव पाडला तो ज्ञानाने - शोषणमुक्त विचारांनी, समतेच्या तत्त्वज्ञानाने, जगभरातील संविधानांच्या अभ्यासाने. मनाचे श्लोकांनी नव्हे. बाबासाहेबांच्या जयंतीच्या काळात त्यांच्याबद्दल ऐतिहासिकदृष्ट्या सत्य आणि प्रामाणिक माहिती सांगणे हीच त्यांना खरी आदरांजली आहे.
