सोनी सोरी : ..पण बाई झुकली नाही

सोनी सोरी

• आज सोनी सोरी यांचा वाढदिवस आहे. त्याच सोनी सोरी ज्या सरकारी शाळेत शिक्षिका होत्या, ज्यांनी आदिवासी जनतेचा मानवी हक्कअधिकाराचा मुद्दा उपस्थित केला.
• सरकारला विरोध केला, पोलिसांनी त्यांना पोलिस ठाण्यात बंद केले,वीजेचे झटके दिले आणि त्यांच्या गुप्तांगामध्ये दगड भरले, त्यांना तुरुंगात डांबण्यात आले आणि त्यांच्यावर सात खोटे गुन्हे दाखल केले गेले. त्या जेव्हा तुरुंगातून बाहेर आल्या तेव्हा त्यांचा चेहरा तेजाब टाकून जाळला,विद्रूप केला.
• 11 वर्षांनंतर न्यायालयाने सोनी सोरीची सर्व आरोपांतून मुक्तता केली. आज ती विचारते, ही 11 वर्षे कोण परत करणार?

मी सोनी सोरी... मी दंतेवाडा, छत्तीसगडची रहिवासी आहे. इथले लोक मला 'बस्तरची अम्मा' म्हणतात. नुकताच माझा 'बिरसा' त्याच्या शाळेतून बेपत्ता झाला होता. दंतेवाडा पोलिसांनी त्याला 60-70 किलोमीटर अंतरावरून शोधून आणले. बिरसाच्या शोधाची बातमी मिळताच मी ढसाढसा रडायला लागलो.

मी कबूल करते की मी बिरसाला जन्म दिला नाही, पण मी त्याची आई आहे. जेव्हा तो खूप लहान होता, तेव्हा मला त्याचे वय आठवत नाही, तेव्हापासून मी माझ्या हृदयाच्या जवळ ठेवून त्याचे पालनपोषण करत आहे. 2017-18 मध्ये त्याच्या वडिलांची नक्षलवादी असल्याच्या आरोपावरून हत्या करण्यात आली होती. आई आधीच वारली होती.

नक्षलवादी असल्याचा आरोप करून बस्तरमधील सामान्य आदिवासी कुटुंबे रोज बळीचे बकरे बनतात. याविरोधात मी आवाज उठवते. त्यामुळे लोक मला त्यांची आई मानतात.

मी एकेकाळी शिक्षिका होते. 2011 मध्ये मला नक्षलवादी असल्याच्या आरोपावरून अटक करण्यात आली होती. अडीच वर्षे 4 तुरुंगात राहिले. पोलिसांनी माझ्यासोबत क्रूरतेच्या सर्व मर्यादा ओलांडल्या. पोलीस कोठडीत मला विजेचे शॉक देण्यात आले. कपडे काढून जनावराप्रमाणे मारहाण करण्यात आली. ज्या पद्धतीने बटाटे गोणीत ठेचले जातात, त्याच प्रकारे माझ्या प्रायव्हेट पार्टमध्ये दगड टाकण्यात आले. टॉयलेटला जाता येत नव्हते, अशी परिस्थिती निर्माण झाली होती. 

माझ्या आयुष्यातील 11 वर्षे कोण परत करणार?

11 वर्षांनंतर न्यायालयाने माझी सर्व आरोपांतून मुक्तता केली. माझ्यावर 6 केसेस होत्या. 2022 मध्ये न्यायालयाने सर्व प्रकरणांतून निर्दोष मुक्त केले. कालपर्यंत मी कोणत्याही पुराव्याशिवाय नक्षलवादी होतो, आज मी निर्दोष झाले आहे. माझ्या आयुष्यातील 11 वर्षे पोलीस आणि नक्षलवादी दोघांनाही चुकीचे सिद्ध करण्यात घालवली. अशा परिस्थितीत आता मी सरकार आणि न्यायालयाला प्रश्न विचारते की, ही 11 वर्षे कोण परत करणार?

मला दोन्ही बाजूंनी मारले गेले. नक्षलवाद्यांनी माझे कुटुंब उद्ध्वस्त केले. पोलीस- सरकारने माझे आयुष्य. आजही मी विजेच्या खांबाला हात लावत नाही. विजेच्या तारा आणि प्लग पाहून भीती वाटते. घरात अंधार असतानाही मी स्विच ऑन करू शकत नाही. माझे हात तिथे पोहोचू शकत नाहीत. मनात ठिणग्या आधीच चमकू लागतात. पोलीस कोठडीत झालेल्या सर्व यातना मला आठवू लागतात.

हा माझ्या कथेचा एक छोटासा भाग आहे, जो मी तुम्हाला एका दमात सांगितला. संपूर्ण कथा जाणून घेण्यासाठी आता तुम्हाला माझ्यासोबत दंतेवाडापासून 80 किलोमीटर अंतरावर असलेल्या पटेलपारा गावात यावे लागेल.

इथेच मी लहानाची मोठी झाले. ही गोष्ट 1970च्या आसपासची आहे. बाबा शेतकरी होते, पण संपूर्ण कुटुंबाचे पोट भरेल अशी शेती त्यांना करता आली नाही. कसेबसे आम्ही जगण्यात यशस्वी झालो. त्यांचे संपूर्ण बालपण गरिबीत गेले. मला नेहमीच काहीतरी बनायचे होते, जेणेकरून घरची परिस्थिती चांगली होईल. मी अभ्यासात सरासरी विद्यार्थिनी होते. 2002 मध्ये 12वीनंतर मला शिक्षिकेची नोकरी मिळाली. तोपर्यंत मी नक्षलवादी हा शब्दही ऐकला नव्हता. मला जॉब मिळाल्यावर खूप आनंद झाला की सर्व काही ठीक होईल. मी माझ्या वडिलांची इच्छा पूर्ण करीन. घराभोवती सर्व काही केले जाईल.

मी नक्षलींना थेट विचारलं, इथे शिकणारी मुलं अनाथ आहेत, त्यांच्याशी काय वैर?

घरापासून 10 किलोमीटर अंतरावर एक शाळा होती, तिथे मी मुलांना शिकवायला जायचे. ही अशी शाळा होती जिथे नक्षलग्रस्त मुले शिकत होती. ही शाळा एखाद्या आश्रमासारखी होती. नक्षलवाद्यांच्या भीतीने सुरुवातीला मुले शाळेत यायची नाहीत. त्यांच्या आत भीती आणि असुरक्षिततेची भावना होती. माझ्या प्रयत्नानंतर मुले शाळेत येऊ लागली. काही वर्षांनंतर हळूहळू या भागातही नक्षलवाद्यांचा पगडा वाढल्याच्या बातम्या येऊ लागल्या. रोजची गोष्ट आहे. मला नक्षलवाद्यांचा फोन आला. मी निर्भयपणे तिथे गेले. त्या दिवशी मी पहिल्यांदाच एका नक्षलवाद्याचा चेहरा पाहिला.

मोठा सार्वजनिक दरबार भरवण्यात आला. समोर एक व्यक्ती बसली होती. आदेश दिला जात होता. शेकडो लोक बंदुका दाखवत उभे होते. मलाही त्यांच्यासमोर बसवलं गेलं. असे सांगण्यात आले की– परिसरात सुरू असलेले सर्व आश्रम (शाळा) पाडण्यात येतील. शाळा चालवून तुम्ही मुलांची आमच्याविरुद्ध दिशाभूल करत आहात. लहानपणापासून भित्री असलेली आणि कोणाशीही उघडपणे बोलू न शकणारी सोनी सोरी नक्षलवाद्यांना उत्तर देत होती. मी त्यांना स्पष्ट शब्दात सांगितले, तुमचे पोलिसांशी, सरकारशी किंवा व्यवस्थेशी वैर असेल, पण इथे शिकणारी, राहत असलेली मुलं अनाथ आहेत, त्यांच्याशी तुमचं काय वैर?

तेव्हा नक्षलवाद्यांनी माझ्यासमोर एक अट ठेवली. ते म्हणाले की तुम्ही शिकवता ते ठीक आहे, पण ज्या दिवशी तुमच्या शाळेत पोलिसांचा छापा पडेल त्या दिवशी तुम्हाला इथे जिवंत फासावर लटकवले जाईल. मग तुम्हाला उत्तर देण्याची संधी मिळणार नाही.

मी काहीही विचार न करता हो म्हणाले. नक्षलवादी तोच प्रश्न पुन्हा पुन्हा सांगत राहिले – सोनी विचार करा, ते महागात पडू शकते.

आजही ते दिवस आठवून थरकाप होतो….

2011चा काळ. तोपर्यंत माझे लग्न झाले होते. 3 मुले होती. आधी पोलिसांनी माझ्या पतीला नक्षलवाद्यांच्या माहितीच्या आरोपावरून अटक केली. त्याला तुरुंगात टाकण्यात आले. काही महिन्यांनंतर मलाही याच आरोपाखाली अटक करण्यात आली. माझ्यावर देशद्रोहाचा गुन्हा दाखल करण्यात आला. येथे नक्षलवाद्यांनी माझ्या घरावर हल्ला केला. संपूर्ण घराची पडझड झाली. माझ्या घरी गेलात तर पापा नक्षलवाद्यांमुळे घराच्या व्हरांड्यावर मृतदेहासारखा पडलेला दिसेल. तो फक्त श्वास घेत आहेत. तो जीवन आणि मृत्यू यांच्यात संघर्ष करत आहे. त्यांना आधार देऊन उचलावे लागते. आता मला सांगा की ज्या नक्षलवाद्यांशी माझ्यावर संगनमताचा आरोप होता, त्याच नक्षलवाद्यांनी माझे घर पाडले. सर्व काही लुटले गेले. आजही जेव्हा माझे वडील त्यांचा जुना डबा आणि जुने फोटो पाहतात तेव्हा त्यांच्या डोळ्यातून अश्रू टपकतात.

आता मी तुम्हाला माझ्या अटकेच्या दिवसाबद्दल सांगते. पोलीस माझा सर्वत्र शोध घेत होते. मी जीव वाचवण्यासाठी धावत होते. पोलिसांना मला मारायचे होते. एकदा जंगलात माझ्यावर पोलिसांच्या गोळ्या झाडल्या गेल्या, पण मी निसटले. मी जिवंत आहे यावर विश्वासच बसत नव्हता. या काळात माझ्या मनात अनेक प्रश्न होते. माझ्यावर विसंबून राहणाऱ्या शाळेत शिकायला येणाऱ्या मुलांचे काय होईल? मला आठवतं - जेव्हा मी शाळेत शिकवायला जायचे तेव्हा मी माझा पल्लू थोडा लांब ठेवत असे, कारण ही मुले धावत-पळत माझ्या पल्लूला चिकटून राहायची.

कसे तरी काही लोकांच्या मदतीने मी छत्तीसगडहून दिल्लीला पळून आले. त्यानंतर मला दिल्लीत अटक करण्यात आली. कोर्टात हजर केले असता मी रडत होते. माझा छत्तीसगड पोलिसांवर विश्वास नसल्यामुळे संपूर्ण प्रकरण दिल्लीतून चालवावे, अशी माझी मागणी होती. न्यायालयाने आश्वासन देऊन मला राज्य पोलिसांच्या ताब्यात दिले. रायपूर विमानतळावर पोहोचताच त्यांना मीडियाने घेरले. त्या पहिल्यांदाच मीडियाला सामोरे जात होत्या.

आजही ते दिवस आठवून थरकाप होतो. सर्व परिस्थिती असतानाही माझा संविधान आणि न्यायालयावर कायम विश्वास होता. माझे मन मला सांगत होते की एक दिवस सर्व काही ठीक होईल. तू निर्दोष आहेस, हे सिद्ध होईल.

मला तुरुंगात टाकण्यात आले. मी जिथे होते, माझा नवराही तिथेच बंदिस्त होता. त्याला पोलिसांनी बेदम मारहाण केली होती. एवढा खंबीर माणूस, ज्याच्याशी माझे प्रेमविवाह झाले होते, त्याला चालणेही शक्य नव्हते. तो माझ्यासमोर सापासारखा रेंगाळत होता. माझ्यामुळे संपूर्ण कुटुंब तुटून पडल्याचे मला अधिकच वाईट वाटत होते. न्यायालयाने नवऱ्याची सुटका केली, तेव्हा तुरुंग प्रशासनाने मला सांगितले - तुझ्या कुटुंबीयांना कळव म्हणजे ते तुझ्या पतीला घेऊन जातील. मी लगेच म्हणाले– माझ्या पतीला ज्या परिस्थितीत आणले होते, तसाच नवरा मला हवा आहे. तुम्ही त्याच्यावर उपचार करा.

पोलिसांनी माझ्या पतीला घरी सोडले. त्याच्या संपूर्ण शरीरात किडे पडले होते. बघायला कुणीच नव्हतं. माझी तीन मुलं स्वत:चा उदरनिर्वाह कसा करू शकली, हे मला माहीत नाही. नवरा रात्रभर रडत राहिला. सुनावणीच्या वेळी माझी मोठी मुलगी मला भेटायला यायची तेव्हा ती म्हणायची- आई तू कधी बाहेर येणार, बाप मरणार. माझ्याकडे अश्रू ढाळण्याशिवाय पर्याय नव्हता. अवघ्या काही वर्षांनी त्याचा मृत्यू झाला. तुम्ही माझ्या संपूर्ण घरात फिराल, पण माझ्या नवऱ्याचे छायाचित्र तुम्हाला सापडणार नाही. पोलिसांनी आणि सरकारने मला विधवा बनवले आणि पांढरे कपडे घालायला लावले.

तुरुंगातून बाहेर आल्यानंतर माझे सर्व भान हरपले होते. जरा कल्पना करा की एखाद्या बायकोला तिच्या नवऱ्याचा चेहराही शेवटच्या वेळी बघू दिला जात नसेल, तेव्हा तिचे काय होत असेल. शेवटच्या वेळी मी माझ्या नवऱ्याला हातही लावू शकले नाही. माझ्या पतीच्या मृत्यूनंतर सुमारे अडीच वर्षांनी मला सोडण्यात आले. 

यावेळी माझ्यावर ॲसिड हल्ला केला…

दरम्यान, माझ्यावर पुन्हा एकदा हल्ला झाला. ॲसिड हल्ला झाला होता. मी माझे दोन्ही डोळे मिटले हे बरे झाले, नाहीतर आज कदाचित मला काहीच दिसले नसते. माझा चेहरा बघण्यालायक नव्हता. संपूर्ण चेहरा काळवंडून भाजला होता. पुन्हा एकदा देवाने मला वाचवले. आताही मी बस्तरच्या लोकांसाठी जगत आहे. मी हार मानली नाही. तसेच आता कशाचीही भीती नाही. बस्तरमध्ये कधीही, कुठेही कोणत्याही महिलेवर अन्याय झाला, तर मी तिच्या पाठीशी उभी आहे.

देशद्रोहाच्या आरोपामुळे माझ्या आयुष्यातील 11 वर्षे वाया गेली. या क्षेत्रातील इतर कोणत्याही महिलेसोबत हे सर्व घडू नये असे मला वाटते.

सोनी सोरी तिचं नाव. आदिवासी आश्रम शाळेतल्या शिक्षिका. छत्तीसगडच्या दंतेवाड्यातल्या. तिच्या नवऱ्याला पोलिसांनी बेदम मारलं. नक्षलवादाच्या आरोपाखाली तुरुंगात डांबलं. पोलिसांचे अत्याचार इतके निर्मम होते की, अनिल कोमातच गेला. जिवंत राहू शकला नाही. मग सुरू झाले सोनी सोरीवरचे अत्याचार. तीच मारहाण. तिला निर्वस्त्र केलं जायचं. त्याच अवस्थेत कोठडीत डांबून ठेवलं जायचं. तिच्या गुप्तांगात खडी कोंबण्यापर्यंत मजल गेली. विजेचे शॉक दिले गेले. पण बाई झुकली नाही. पोलिसांचं म्हणणं एवढंच होतं, आम्ही सांगू त्या कागदपत्रावर सही कर. पोलिसांना अरुंधती रॉय आणि हिमांशू कुमार यांना नक्षलवादी ठरवायचं होतं. त्यासाठी सोनीची मदत हवी होती. अरुंधती रॉय जागतिक कीर्तीच्या लेखिका आणि पत्रकार. 'गॉड ऑफ स्मॉल थिंग्ज'च्या लेखिका. 'मॅन बुकर प्राईज'च्या विनर. सोनी सोरीनं पोलिसांना नकार दिला. सगळे हाल भोगले. पण पोलिसांना ती शरण गेली नाही.

सोनी सोरी स्वतः आदिवासी. आदिवासी कार्यकर्त्यांना एकतर सत्ताधाऱ्यांना शरण जावं लागतं. नाहीतर नक्षलवादी म्हणून पोलिसांचा मार खावा लागतो. अन् ते छत्तीसगडमधले असतील तर त्या अत्याचारांना सीमा नाही. सोनी सोरी तर दंतेवाड्यातल्या समेली गावच्या. राजकीयदृष्ट्या जागरूक घरातल्या. वडील सरपंच. तर काका कधी काळी सीपीआयचे आमदार राहिलेले. सोनी सोरी मात्र गांधीवादी. शिक्षण पूर्ण करताच त्यांनी आदिवासी मुलांसाठीच शिक्षक होण्याचं ठरवलं. दंतेवाड्यातल्या जाबेली गावात सरकारी निवासी शाळेत त्या शिक्षिका झाल्या. पण त्यांच्यातली सामाजिक कार्यकर्ती केवळ शिक्षिका म्हणून कशी राहणार? पोलिसी अत्याचारात किंवा नक्षली संघर्षात मृत्युमुखी पडलेल्या आईबापांच्या मुलांना त्या आपल्या शाळेत उचलून आणू लागल्या. ज्यांना कुणी नाही त्यांच्यासाठी सोनी सोरी आई बनल्या. पण दंतेवाडा पोलिसांना ते मान्य नव्हतं. नेहमीप्रमाणे सोनी सोरींना नक्षलवादी ठरवण्यात आलं.

या मुलांच्या शिक्षणासाठी सरकार काही मदत करत नव्हतं. मग सोनीबाईंनी आपल्याच पगारातून त्यांचं भागवायचं ठरवलं. मुलं आईवडील नसण्याचं दु:ख विसरून शिकायला लागली, तोच नक्षलविरोधी पथकाने सोनी सोरींच्या वसतिगृहावरच हल्ला चढवला. बाईंना अटक झाली. सगळं उद्ध्वस्त करण्यात आलं. अत्याचारांची मालिका सुरू झाली. अटक झालेल्या सोनी सोरींना दोन दिवसांनी मॅजिस्ट्रेट पुढे उभं करण्यात आलं, तेव्हा त्या मरणासन्न होत्या. डॉक्टरांनी त्यांच्या गुप्तांगातून तीन खडे बाहेर काढले होते. पण या अत्याचारांची दखल खालच्या कोर्टाने घेतली नाही. अखेर सुप्रीम कोर्टाच्या हस्तक्षेपानंतर त्यांची सुटका झाली.

सुटकेनंतर सोनी सोरी यांनी आपल्या शाळेतल्या मुलांना शोधण्याचा खूप प्रयत्न केला. मुलं मिळाली नाहीत. पण त्यांचा निरोप त्यांच्या बाईंपर्यंत पोचला होता. 'बाई आम्हाला शोधू नका, आम्ही माओवादी बनलो आहोत.'

छत्तीसगड सरकारच्या दमण यंत्रणेपुढे एक शिक्षिका हरली होती.

परवा येशू पाटील यांच्या शब्द पब्लिकेशनमार्फत 'मेरी पाटील स्मृती पुरस्कारा'ने सोनी सोरी यांना गौरवण्यात आलं. २५ हजार रुपये रोख आणि मानपत्र असं पुरस्काराचं स्वरूप आहे. मराठी साहित्य विश्वात शब्द प्रकाशनाला वेगळं स्थान आहे. पत्नीच्या निधनानंतर येशूने हा पुरस्कार सुरू केला. हा दुसरा पुरस्कार. ज्येष्ठ विचारवंत पुष्पाताई भावे यांच्या हस्ते या वेळी तो देण्यात आला. रविवार असूनही गर्दी बरी होती. त्यापेक्षा त्यात दर्दींची संख्या मोठी होती. डॉ. आनंद तेलतुंबडे, छाया दातार, अरुणा पेंडसे, अनंत सामंत, नीरजा, मेघना पेठे, राहुल कोसंबी, नितीन वैद्य, डॉ. आशीष देशपांडे, प्रकाश अकोलकर, प्रतिमा जोशी, विवेक गोविलकर, अशोक राजवाडे, डॉ. सुरेंद्र जोंधळे, प्रा. केशव परांजपे अशा मराठीतल्या लेखक मंडळींची गर्दी होती. बेझवाडा विल्सन यांचं भाषण हे त्या सगळ्यांसाठी आकर्षण होतं.

बेझवाडा विल्सन यांची लढाई माणुसकीला लाज वाटणाऱ्या प्रथेविरोधात आहे. आजही देशात दीड लाखांहून अधिक सफाई कामगार हाताने मैला साफ करतात. डोक्यावरून मैला वाहून नेतात. बेझवाडाचा जन्मसुद्धा कर्नाटकातल्या अशाच एका पूर्वास्पृश्य जातीत झाला. थोटी जातीत. त्या प्रथेच्या विरोधात त्यांना पहिला संघर्ष करावा लागला तो घरातच. आपल्या जातीतच. जाती व्यवस्थेचं वैशिष्ट्य हे आहे की, प्रथा कितीही अपमानास्पद अवहेलना करणारी असो, घृणास्पद असो ती पूर्वसंचितांचा भाग म्हणून जातीने स्वीकारलेली असते. ती गुलामी त्याच्या जाणीव, नेणीवेचा भाग बनलेली असते. डॉ. बाबासाहेब आंबेडकरांनी अशी कामं सोडून देण्याचा आदेश दिला. महाराष्ट्रातल्या पूर्वास्पृश्य समाजाने त्यांचं ऐकलं. पण देशात आणि अगदी महाराष्ट्रातही सफाई क्षेत्रातल्या काही जाती त्या व्यवसायात अजूनही अडकून आहेत.

१०० टक्के आरक्षण असल्यासारख्या. विल्सन सांगत होते की, सीमेवर जितके जवान मरतात त्याहून अधिक सेप्टीक टँकमध्ये पडून मरतात. गुदमरून मरतात. माणसाचा मैला दुसऱ्या माणसाने हाताने साफ करायचा. डोक्यावरून वाहून न्यायचा ही प्रथा काल परवापर्यंत काही वर्षांपूर्वी मुंबईतही होती. मुंबई महापालिकेचे कामगार मैला उपसून वाहून नेताना मी स्वत: पाहिलं आहे. ती सगळी घाण त्यांच्या अंगावर पडत असे. तरीही निमूटपणे ते काम करत असत. बाबासाहेबांना चीड होती ती या निमूटपणाची. आंबेडकरांचे अनुयायी असलेल्या बेझवाडा विल्सन यांना चीड आहे तीही याच निमूटपणाची. महाराष्ट्राचं सरकार त्या घाणीतून या माणसांना बाहेर काढण्याऐवजी त्यांच्या मुलांना तेच काम प्राधान्याने आरक्षणाने देण्याची व्यवस्था करतं आणि आपण ते निमूटपणे मान्य करतो. आपल्या सार्‍यांसाठी हे लज्जास्पद आहे. बेझवाडा विल्सन हे सांगत होते, तेव्हा ऐकताना पुन्हा पुन्हा स्वत:ची शरम वाटत होती.

मी आहे सोनी सोरी. मी दंतेवाडा, छत्तीसगडची रहिवासी आहे. इथले लोक मला 'बस्तरची अम्मा' म्हणतात. नुकताच माझा 'बिरसा' त्याच्या शाळेतून बेपत्ता झाला होता. दंतेवाडा पोलिसांनी त्याला 60-70 किलोमीटर अंतरावरून शोधून आणले. बिरसाच्या शोधाची बातमी मिळताच मी ढसाढसा रडायला लागलो.

मी कबूल करते की मी बिरसाला जन्म दिला नाही, पण मी त्याची आई आहे. जेव्हा तो खूप लहान होता, तेव्हा मला त्याचे वय आठवत नाही, तेव्हापासून मी माझ्या हृदयाच्या जवळ ठेवून त्याचे पालनपोषण करत आहे. 2017-18 मध्ये त्याच्या वडिलांची नक्षलवादी असल्याच्या आरोपावरून हत्या करण्यात आली होती. आई आधीच वारली होती.

नक्षलवादी असल्याचा आरोप करून बस्तरमधील सामान्य आदिवासी कुटुंबे रोज बळीचे बकरे बनतात. याविरोधात मी आवाज उठवते. त्यामुळे लोक मला त्यांची आई मानतात.