(भागा वरखडे)
भारत-पाकिस्तान युद्धात मोठ्या प्रमाणात अत्याधुनिक लष्करी साधन सामुग्रीचा वापर करण्यात आला. त्यात भारताकडे असलेल्या लष्करी सामुग्रीची अचूकता जगाच्या नजरेत भरली. पाकिस्तानने वापरलेले ड्रोन आणि अन्य लष्करी उत्पादनांची गुणवत्ता यानिमित्ताने चर्चेत आली.
‘एसआयपीआरआय’ च्या अहवालात असे दिसून आले आहे, की चीन हा पाकिस्तानचा सर्वात मोठा शस्त्रास्त्र पुरवठादार आहे. 2020-2024 मध्ये पाकिस्तानची 81 टक्के शस्त्रे चीनमधून आली. भारत शस्त्रास्त्रांच्या बाबतीत कुणा एका देशावर अवलंबून नाही. जगात जे जे काही चांगले आहे, ते भारत खरेदी करतो. अमेरिका, रशिया, फ्रान्स, इस्त्रायलसारख्या देशांतून भारत शस्त्रास्त्राची खरेदी करतो. भारत शस्त्रास्त्रांच्या उत्पादनात आता पुढे आला आहे. गेल्या काही वर्षांत ‘मेक इन इंडिया’च्या माध्यमातून शस्त्रास्त्र उत्पादने करीत असून आत्मनिर्भरतेकडे वाटचाल सुरू आहे. आता जगातील अनेक देशांना भारतातून मोठ्या प्रमाणात शस्त्रास्त्रांची निर्यात केली जात आहे.
‘ऑपरेशन सिंदूर’मध्ये भारताच्या शस्त्रास्त्रांचा बोलबाला
पहलगाम हल्ल्यानंतर भारत आणि पाकिस्तानमधील तणाव खूप वाढला आहे. पाकिस्तानने काहीही करण्याची हिंमत केली तर त्याला योग्य उत्तर दिले जाईल, असा इशारा भारताने दिला आहे, तर ‘ऑपरेशन सिंदूर’ला प्रत्युत्तर म्हणून, पाकिस्तानने भारतातील 15 शहरांवर हल्ला करण्याचा प्रयत्न केला; पण भारताच्या एस-400 क्षेपणास्त्र प्रणालीने तो हाणून पाडला. भारतानेही प्रत्युत्तर दिले. चीनकडून खरेदी केलेली क्षेपणास्त्रविरोधी यंत्रणा एच क्यू-९ लाहोरमध्ये नष्ट करण्यात आली. भारताने रशियाकडून एस-400 क्षेपणास्त्र प्रणाली खरेदी केली, तेव्हा या करारावर अमेरिका नाराज होती.
भारत आणि पाकिस्तानमधील युद्धाच्या पार्श्वभूमीवर चीन आणि अमेरिका त्यांची शस्त्रे विकू इच्छित असतील, तर भारत आणि पाकिस्तानमधील युद्ध ही एक मोठी संधी ठरू शकते; पण एचक्यू-९ च्या विध्वंसामुळे चीनच्या विश्वासार्हतेला मोठा धक्का बसला आहे. तथापि, चीनचा दावा आहे, की त्यांच्याकडे अधिक प्रगत क्षेपणास्त्र प्रणाली आहे. त्यासाठी तुर्कस्तानसोबत करार केला जात आहे. पाकिस्तानने गेल्या तीन दिवसांत वापरलेली शस्त्रास्त्रे आणि भारताने वापरलेली शस्त्रास्त्रे यांची तुलना होत आहे. सध्या, भारत आणि पाकिस्तानमधील वाढत्या तणावादरम्यान आपल्याला आंतरराष्ट्रीय शस्त्रास्त्र बाजारदेखील समजून घेण्याची आवश्यकता आहे. अमेरिका आणि चीन आंतरराष्ट्रीय बाजारात त्यांची शस्त्रे विकण्यासाठी नवीन शक्यता शोधत आहेत.
पाकिस्तानची 81 टक्के शस्त्रे चीनमधून
‘स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ (एसआयपीआरआय) च्या ताज्या अहवालानुसार, जागतिक शस्त्रास्त्र व्यापारात मोठे बदल होत आहेत. ‘एसआयपीआरआय’ च्या अहवालात असे दिसून आले आहे, की चीन हा पाकिस्तानला सर्वात मोठा शस्त्रास्त्र पुरवठादार आहे. 2020-2024 मध्ये, पाकिस्तानची 81 टक्के शस्त्रे चीनमधून आली होती. ती 2015-2019 मध्ये 74 टक्के होती. चीनने पाकिस्तानला पाणबुड्या, फ्रिगेट्स, व्हीटी-4 टँक, जे-10 सीई लढाऊ विमाने आणि ड्रोन अशी आधुनिक शस्त्रे पुरवली. अलिकडेच पाकिस्तानला ‘हँगोर-क्लास’ पाणबुडी मिळाली. ती प्रगत तंत्रज्ञानाने सुसज्ज आहे.
संबंधित लेख वाचा: 1) युद्धाच्या ढगांखाली असलेली गावं… मोदी बंकर अन् उध्वस्त झालेल्या कुटुंबाच्या कहाण्या....! |
चीनच्या शस्त्रास्त्र निर्यातीत पाकिस्तानचा वाटा ६३ टक्के आहे. 5.28 अब्ज डॉलर्सची (सुमारे 45,300 कोटी रुपये) ही निर्यात आहे. भारतासाठी ही चिंतेची बाब आहे. कारण चीन आणि पाकिस्तानमधील लष्करी संबंध भारताच्या सुरक्षेसाठी धोका आहेत. दुसरीकडे, भारत आपल्या संरक्षणासाठी अमेरिका आणि पाश्चात्य देशांकडे वाटचाल करत आहे. ‘एसआयपीआरआय’ च्या मते, 2020-2024 मध्ये भारताची 36 टक्के शस्त्रे रशियाकडून आली होती. ती पूर्वी 55 टक्के होती. आता भारत अमेरिका, फ्रान्स आणि इस्रायलकडून शस्त्रे खरेदी करत आहे. भारतीय हवाई दलाकडे फ्रान्सचे राफेल जेट आणि रशियाचे एसयू-30 एमके 1 आहेत. नौदलाकडे दोन विमानवाहू जहाजे आणि पाणबुड्या आहेत.
अमेरिकेची पसंती भारताला
या तणावात अमेरिका भारताला अधिक शस्त्रे विकण्याचा प्रयत्न करू शकते. अमेरिका आधीच जगातील सर्वात मोठा शस्त्रास्त्र निर्यातदार आहे. त्याचा वाटा 43 टक्के आहे. भारताच्या वाढत्या संरक्षण गरजा अमेरिकेसाठी एक मोठी संधी आहे. भारत आणि पाकिस्तानमधील तणावामुळे अमेरिका आणि चीनला शस्त्रे विकण्याची संधी आहे. दोन्ही देश या परिस्थितीचा फायदा घेऊ शकतात, असे तज्ज्ञांचे म्हणणे आहे. अमेरिकेने यापूर्वीही पाकिस्तानला आर्थिक मदत दिली आहे. 
आता तो भारताला अधिक शस्त्रे विकून आपल्या शस्त्रास्त्र उद्योगाला चालना देऊ शकतो. भारताच्या गरजा, जसे की प्रगत ड्रोन, क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि लढाऊ विमाने, अमेरिकेसाठी बाजारपेठ आहेत. या तणावाच्या काळात चीन जगासमोर आपले शस्त्र तंत्रज्ञानदेखील प्रदर्शित करू शकतो. पाकिस्तानला देण्यात आलेले ड्रोन, पाणबुड्या आणि रणगाडे त्याची ताकद दाखवतात. यामुळे इतर देशही चीनकडून शस्त्रे खरेदी करण्यास आकर्षित होऊ शकतात.
‘एसआयपीआरआय’ च्या अहवालानुसार, चीन हा जगातील चौथा सर्वात मोठा शस्त्रास्त्र निर्यातदार देश आहे आणि तो आपली बाजारपेठ आणखी वाढवू इच्छित आहे.
भारत आणि पाकिस्तानमध्ये शस्त्रास्त्रांची स्पर्धा सुरू होऊ शकते. शस्त्रे विकण्याचे आर्थिक फायदे कमी आणि धोके जास्त आहेत. कधीकधी शस्त्रे चुकीच्या हातात जातात. पाकिस्तानची व्यवस्था लष्कर आणि दहशतवादी संघटनांकडून चालवली जाते. त्यामुळे प्रादेशिक शांततेला धोका निर्माण झाला आहे; परंतु शस्त्रास्त्रे विकणारे देश अनेकदा त्यांच्या नैतिकतेपेक्षा ग्राहकांच्या आर्थिक परिस्थिती आणि भूतकाळातील संबंधांकडे पाहतात.
अमेरिका, फ्रान्स, रशिया, चीन आणि जर्मनी हे सर्वात मोठे निर्यातदार
जागतिक शस्त्रास्त्र व्यापाराची स्थिती ‘एसआयपीआरआय’ अहवालानुसार, 2020-2024 मध्ये जागतिक शस्त्रास्त्र व्यापार स्थिर राहिला. अमेरिका, फ्रान्स, रशिया, चीन आणि जर्मनी हे सर्वात मोठे निर्यातदार आहेत. अमेरिकेच्या निर्यातीत 21 टक्के वाढ झाली, तर रशियाच्या निर्यातीत 64 टक्के घट झाली. सर्वाधिक शस्त्रे खरेदी करणारे देश म्हणजे युक्रेन, भारत, कतार, सौदी अरेबिया आणि पाकिस्तान. भारत आणि पाकिस्तानमधील वाढता तणाव अमेरिका आणि चीनसाठी शस्त्रे विकण्याची संधी आहे.
अमेरिका भारताला शस्त्रास्त्रे देऊन आपली बाजारपेठ वाढवू शकते आणि चीन पाकिस्तानला शस्त्रास्त्रे देऊन आपली बाजारपेठ वाढवू शकतो; परंतु यामुळे या प्रदेशात शस्त्रास्त्रांची स्पर्धा आणि तणाव वाढू शकतो. हे लक्षात घेण्यासारखे आहे, की अलिकडेच भारत आणि पाकिस्तानच्या सीमेवर अनेक हल्ले आणि प्रत्युत्तराच्या घटना घडल्या आहेत. दहशतवादी हल्ल्यांना प्रत्युत्तर म्हणून भारताने ‘ऑपरेशन सिंदूर’ सुरू केले. या कारवाईत 100 दहशतवादी मारले गेले आहेत.
प्रत्युत्तरादाखल, पाकिस्तानने जम्मू आणि काश्मीर, पंजाब आणि गुजरातमधील लष्करी तळांवर ड्रोन हल्ले केले. भारताने एस-400 क्षेपणास्त्राने हवाई संरक्षण प्रणालीने हे ड्रोन नष्ट केले. यानंतर, पाकिस्तानने पूंछ आणि राजौरीमध्ये तोफांचा मारा केला. त्यात 16 जण ठार आणि 34 जण जखमी झाले. प्रत्युत्तरादाखल, भारताने पाकिस्तानमधील लाहोरमधील हवाई संरक्षण क्षेपणास्त्र प्रणाली नष्ट केली. यामुळे पाकिस्तानची हवाई सुरक्षा कमकुवत झाली. भारताला तणाव वाढवायचा नव्हता; परंतु त्यांची कृती पूर्वीपेक्षा अधिक कठोर आहे. दोन्ही देशांकडे 170-170 अण्वस्त्रे आहेत. त्यामुळे परिस्थिती आणखी बिकट होऊ शकते.आणि ते अधिक धोकादायक बनवते.
युद्धामुळे शस्त्रास्त्र व्यापाराला ‘अच्छे दिन’!
2020-24 या कालावधीत युक्रेन जगातील सर्वात मोठ्या शस्त्रास्त्रांचा सर्वात मोठा आयातदार बनला. 2015-19 च्या तुलनेत आयात जवळजवळ 100 पट वाढली. रशियाच्या युक्रेनवरील आक्रमणाला आणि अमेरिकेच्या परराष्ट्र धोरणाच्या भविष्याबद्दल अनिश्चिततेला राज्यांनी प्रतिसाद दिल्याने, याच काळात युरोपीय शस्त्रास्त्रांच्या आयातीत एकूण 155 टक्क्यांनी वाढ झाली.
‘स्टॉकहोम इंटरनॅशनल पीस रिसर्च इन्स्टिट्यूट’ ने आज प्रकाशित केलेल्या आंतरराष्ट्रीय शस्त्रास्त्र हस्तांतरणावरील नवीन आकडेवारीनुसार, अमेरिकेने जागतिक शस्त्रास्त्र निर्यातीतील आपला वाटा 43 टक्क्यांपर्यंत वाढवला आहे, तर रशियाची निर्यात 64 टक्क्यांनी घसरली आहे. युरोप आणि अमेरिकेतील वाढत्या आयातीची भरपाई इतर प्रदेशांमधील घटीमुळे झाली असल्याने, जागतिक स्तरावर शस्त्रास्त्र हस्तांतरणाचे एकूण प्रमाण 2015-19 आणि 2010-14 मधील जवळपास समान पातळीवर राहिले.
2022 मध्ये रशियाच्या आक्रमणापूर्वी किमान 35 राज्यांनी युक्रेनला शस्त्रास्त्रे पाठवली आहेत आणि आणखी मोठ्या प्रमाणात पुरवठा पाइपलाइनमध्ये आहे. 2020-24 मध्ये युक्रेनला जागतिक शस्त्रास्त्र आयातीपैकी 8.8 टक्के आयात मिळाली. युक्रेनला पुरवण्यात येणारी बहुतेक प्रमुख शस्त्रे अमेरिकेतून (45 टक्के), त्यानंतर जर्मनी (12 टक्के) आणि पोलंड (11 टक्के) आली. 2020-24 मध्ये युक्रेन हा टॉप 10 आयातदारांमध्ये एकमेव युरोपीय देश होता. या काळात इतर अनेक युरोपीय राज्यांनी त्यांच्या शस्त्रास्त्र आयातीत लक्षणीय वाढ केली.
