अजिंठ्याची पारू : प्रेम, उपेक्षा आणि इतिहासाचा अंधार…दीडशे वर्षांनंतरही रॉबर्ट स्मरणात राहिला, पण पारूची ओळख धूसरच!

वीरा राठोड

• अजिंठ्याच्या संशोधकाला शिल्पकहाणीची गाथा उघडल्यावर, एक कहाणी विलक्षण लक्ष वेधून घेते, ती कहाणी म्हणजे रॉबर्ट गिल आणि पारूची प्रेमकथा. जी अजिंठ्याच्या शिल्परांगेत एक जिवंत शिल्प बनून उभी आहे. अमर पावली आहे...

• अजिंठ्याच्या पारू आणि रॉबर्ट गिलची प्रेमकथा गेली दीडशेहून अधिक वर्ष जगाने ऐकली आहे. भेदाच्या भारतीय समाज मानसाने अजिंठ्याच्या पारूच्या प्रेमकथेला नावे ठेवली, विपर्यस्त करून सांगितले. 

• जिच्या प्रेमकथेने अजिंठ्याच्या कातळालाही भावनांनी ओलावून टाकले, त्या पारूची समाधी आज मात्र उपेक्षा, दुर्लक्ष आणि विस्मृतीच्या सावलीत उभी आहे. आज २३ मे हा पारूचा स्मृतीदिवस त्यानिमित्ताने एका ‘सैराट’ कथेची झालेली ही आठवण.

समाजमनाला अस्वस्थ करून हळहळायला लावणाऱ्या अनेक सत्य प्रेमकथा जगभर जन्मलेल्या आहेत. त्यातलीच एक अजिंठ्याच्या रानात, पानापानात साठलेली, वाघुरच्या कडेवरील काळ्या कातळावर कोरलेल्या गांधर्वगीतांच्या तालावर ठेका धरणाऱ्या अप्सरांच्या शिल्पाकृती रांगेत कायमची जाऊन लेणी होऊन बसलीय. अजिंठ्याच्या पारूची प्रेमकथा गेली दीडशेहून अधिक वर्ष जगाने ऐकली आहे. या प्रेमकथेने खऱ्या अर्थाने भारतीय समाजपरिवेषाचे सारेच बंध झुगारून देऊन देश, प्रदेश, जात, धर्म, समाज, संस्कृती, भाषा आदी साऱ्या मर्यादा लांघून समाज मनाला दाखवून दिले होते की, प्रेमाला कुठल्याही मर्यादांमध्ये बांधता येत नाही. हा संदेशच जणू अजिंठ्याच्या अजरामर कातळावर कोरून ठेवला आहे. जो येणाऱ्या हजारो पिढ्यांसाठी निस्सिम प्रेमाचे प्रतीक मानला जाईल.

भेदाच्या भारतीय समाज मानसाने या प्रेमकथेला नावे ठेवली, विपर्यस्त करून सांगितले परंतु या कहाणीचे वास्तव मात्र झऱ्यासारखे निर्मळ. हिऱ्यासारखे झळझळीत आणि प्रार्थनेसारखे पाक आहे. आज २३ मे हा पारूचा स्मृतीदिवस त्यानिमित्ताने एका ‘सैराट’ कथेची ही आठवण.

अजिंठ्याच्या संशोधकाला शिल्पकहाणीची गाथा उघडल्यावर, एक कहाणी विलक्षण लक्ष वेधून घेते, ती कहाणी म्हणजे रॉबर्ट गिल आणि पारूची प्रेमकथा. जी अजिंठ्याच्या शिल्परांगेत एक जिवंत शिल्प बनून उभी आहे. अमर पावली आहे... ती अनुभवल्याशिवाय वा जाणून घेतल्याशिवाय अजिंठा पूर्णच होत नाही. शिवाय या प्रेमकथेचे वय किती तर जोपर्यंत अजिंठा असेल तोपर्यंत ही कथा नक्कीच प्रवाही राहील, एवढे सत्व या प्रेमात होते आणि राहील. यात कोणतेच दूमत नाही. एवढी ही वास्तवपूर्ण प्रेमकथा अजिंठामय झालेली आहे.

अजिंठ्याच्या कातळावर कोरलेली जिवंत प्रेमकथा

सह्याद्री पर्वताच्या सातमाळा डोंगररांगांच्या इंध्यांद्री शाखेतील मध्ययुगातल्या चित्रशिल्पांच्या रत्नखचीत रंगावलीने हजारो वर्षाच्या समाधीनंतर आपले दार उघडले. कदाचित या काळ्या पाषाणात गोठलेल्या यक्ष गांधर्वांना मुक्त कंठाने सप्तसुरांची उधळण करायची होती. अप्सरांना आपल्या नृत्य कलाविष्काराने  शृंगारसाज चढवायचा होता. दूरदेशीच्या दोन पाखरांचे मिलन घडवून आणायचे होते, अजिंठ्याच्या जगविख्यात कलासक्त निसर्गसौंदर्याच्या कुशीत.

वाघूर नदीच्या अर्धवर्तुळाकृती ‌वाभनात १८४४ ते १८५६ या उण्यापुऱ्या दहा-बारा वर्षात नावारूपास आलेली, प्रत्येक मानवी प्रेमाभिलाषीच्या चित्ताचा वेध घेणारी मेजर रॉबर्ट गिल आणि पारूची प्रेमकथा म्हणजे, दोन दिशेच्या, दोन देशाच्या, दोन संस्कृत्यांच्या, दोन मनांच्या, दोन भाषांच्या भिन्नधर्मियांचे एकरूप होणे आणि सारे भेद दूर सारून एकजीव होऊन जगणे होय. ही मानवीय जगण्याच्या वाटेवरची एक बोधकथाच ठरावी अशी. एक पश्चिमेचा कलोपासक, मानवतेचा विचार आणि एक पूर्वेच्या अजागर निधर्मी जात, धर्म, वर्ण बाह्य कलासक्त संस्कृतीचं लेणं. अवघ्या जगण्यात मिसळून घ्यावी अशीच ही इंद्रधनुष्यी प्रेम कहाणी. अजिंठ्यात रंगवलेल्या अनेक जातक कथांपैकी एक ‘प्रेमजातक’ होऊ बसलेले रॉबर्ट आणि पारू.

अजिंठ्याचा शोध आणि प्रेमाची सुरुवात

लेण्यांतील रंगशिल्पाविष्कार बघून थक्क झालेल्या मेजर रॉबर्ट गिलने चित्रांसोबतच १७-१८ वर्षाच्या आदिवासी लमाण पारूत स्वत:ला कधी गुंतवून घेतले कळलेच नाही. आणि त्याचा कुंचला प्रेमाचे रंग रंगवू लागला. पारू प्रचंड देखणी, उंचीपुरी, कलानिष्णांत, उत्सवप्रीय, गीत, नृत्यात रंग बसवण्यात कुशल होती. नृत्य, गीत आदी कलांच्या रंगसंगाचा वारसा जोपासणाऱ्या आदिवासी लमाण तांड्यातली लेण्यांवर राबणाऱ्या मजुरांपैकी एक. रॉबर्ट गिल पारूच्या प्रेमात आकंठ बुडाल्याचे अनेक दाखले मिळतात. अचानक या कथेने शोकांत वळण घेतले. पारूचा  २३ मे १८५६ ला प्लेगच्या आजाराने मृत्यू झाला. पूर्णपणे एकाकी झालेल्या गिलने अजिंठा गावात पारूची स्मृती उभारली ज्यावर लिहिलेय “To the Memory of My beloved paroo.’

तब्बल सव्वाशे वर्षानंतर या सत्यकथेवर अनेक लेखक, कवी, कलावंतांची नजर पडली. काहींनी शोध घेऊन, काहींनी ऐकीव-सांगीव माहितीवर तर काहींनी काल्पनिक तर्कावर आधारित मांडणी करण्याचे प्रयत्न केले. यातून पारूची ओळख स्पष्ट होण्याऐवजी धूसर आणि विपर्यस्तच अधिक झाली. त्याचबरोबर आपल्या समाजात इतिहासाचे वा इतिहास घटितांचे कलेमध्ये माध्यमांतर होत असताना पाश्चात्यांप्रमाणे फार गांभीर्याने घेतले जात नाही. अशा वेळी इतिहासाचे खोबरे होताना आपण अनेकदा पाहिले आहे.

“To the Memory of My beloved paroo.’

रॉबर्ट गिल हा जागतिक दर्जाचा चित्रकार असल्याने त्यावर अनेकांनी संशोधने, लेखन केलेय, पण केवळ एक प्रेयसी याच्या पलीकडे जाऊन पारूच्या मनोभूमिकेचा वा इतिहास भूगोलचा शोध मात्र दुर्देवाने कुणीही घेतलेला दिसत नाही. Madras Native Infantry च्या ब्रिटिश नोंदींमध्ये व रॉबर्ट गिलचा मुलगा विल्यम्स गिलच्या ‘A Colorful Father’ या लेखात आणि गिलच्या खापर पणतूंच्या नोंदीमध्ये Indian Mistress, tribal Girl paroo एवढाच उल्लेख सापडतो. त्या पलीकडे सारे सापडले ते अजिंठ्याच्या पंचक्रोशीत. अस्तित्वात असलेल्या काही अवशेषांवरून, मातीत गाडलेल्या संदर्भांवरून, मौखिक परंपरेने शेकडो वर्ष जतन केलेल्या लोकसाहित्यात. 

हे कधी ना कधी तरी प्रमाण मानावे लागणार. कारण पारूची ओळख स्पष्ट असणे हे भारतीय समाजपरिवेषाच्या दृष्टीने महत्त्वपूर्ण आहे. परंतु पारूचा सामाजिक परिवेष पाहता ती वंचित दुर्लक्षित घटकातली आणि त्यातल्या त्यात ती अजूनही स्त्री म्हणजेच दुर्लक्षिताहून दुर्लक्षित आणि तत्कालीन परिस्थितीत तिने टाकलेले पाऊल म्हणजे दुष्कृत्यच होते. कुणी तिला अमूक जातीची म्हणून दुर्लक्षित तर जातीचा अभिनिवेश बाळगणाऱ्यांसाठी तर तिने नाकच कापले होते. ब्रिटिशांच्या वर्चस्ववादी इतिहासाने तिला Mistress रखेलीच्या पलीकडे स्थान दिले नाही. भारतीय जात, धर्म, वंश श्रेष्ठत्वावर आधारलेल्या पुरुषी वर्चस्वाच्या इतिहास दृष्टीने जिथे स्त्री कर्तृत्वालाच नाकारले आहे. तिथे या आदिवासी लमाण पोरीचा इतिहास कोण नोंदवणार जिथे वंचितांच्या इतिहासात भ्रम निर्माण केल्या जातात तिथे प्रस्थापित समाजात कला, इतिहास आणि साहित्यात पारूही सर्वार्थाने उपेक्षितच राहिली आहे. 

एका प्रेमकथेचा शोकांत शेवट

शिवाय तिच्या दुर्देवाने निर्मात्यानेही तिला मातृत्वाच्या दृष्टीने उपेक्षितच ठेवले. नसता गडमल माळींच्या ‘कल्पद्रुमाची डाहळी’तील वाटाड्याप्रमाणे तिचे वारस तिची हकीकत तरी सांगत राहिले असते. परंतु इतिहासात बाईच्या व्यथेची विण बाईच्याच ओठांनी जिवंत ठेवलेली आहे. अशाच लमाण स्त्री-गीतांनी पारूला जिवंत आणि तरुण ठेवलेले आहे. दिवसेंदिवस लोकसंस्कृती, लोकगीत मृतप्राय ठरताहेत ही परंपरा जोपासणारी पिढीदेखील नामशेष होत आहे. कालपटलावर गौरवपूर्ण असा पारूचा हा इतिहास उद्या कदाचित केवळ एक आख्यायिका बनून जाईल. येणाऱ्या पिढ्या रॉबर्टला इतिहास मानतील आणि पारूला मात्र केवळ एक कल्पना जिचे अस्तित्व आम्ही धूसर आणि विपर्यास्त करून ठेवले आहे.

उपेक्षेच्या सावलीत पारूची समाधी

जिच्या प्रेमकथेने अजिंठ्याच्या कातळालाही भावनांनी ओलावून टाकले, त्या पारूची समाधी आज मात्र उपेक्षा, दुर्लक्ष आणि विस्मृतीच्या सावलीत उभी आहे. रॉबर्ट गिलने आपल्या प्रेयसीच्या स्मरणार्थ उभारलेली ही समाधी केवळ दोन व्यक्तींच्या प्रेमाची आठवण नाही, तर भारतीय इतिहासाच्या कडेला ढकलल्या गेलेल्या एका आदिवासी स्त्रीच्या अस्तित्वाची शेवटची खूण आहे. मात्र काळाच्या ओघात या स्मृतीस्थळाची दुरवस्था होत गेली. समाधीभोवती वाढलेले गवत, झिजलेले दगड, पुसट होत चाललेली अक्षरे आणि संवर्धनाच्या अभावामुळे तिचे अस्तित्वच धोक्यात आले आहे.

विशेष म्हणजे, दरवर्षी अजिंठा लेणी पाहण्यासाठी देश-विदेशातून लाखो पर्यटक येथे येतात; लेण्यांतील चित्रशिल्पांवर मंत्रमुग्ध होतात, रॉबर्ट गिलच्या योगदानाबद्दल ऐकतात, पण त्याच अजिंठ्याच्या कुशीत शांतपणे उभी असलेली पारूची समाधी मात्र त्यांच्या नजरेआडच राहते. अनेकांना तिच्या अस्तित्वाची माहितीही नसते. पर्यटनाच्या अधिकृत नकाशांमध्ये, माहितीफलकांमध्ये किंवा सांस्कृतिक चर्चांमध्ये पारूचा उल्लेख क्वचितच आढळतो. त्यामुळे अजिंठ्याच्या जागतिक वारशाचा गौरव होत असताना, त्या वारशाशी भावनिक नाळ जोडणारी ही प्रेमकहाणी आणि तिची स्मृती मात्र उपेक्षितच राहते.

रॉबर्ट गिलच्या चित्रांचा गौरव करणारा इतिहास पारूच्या समाधीकडे मात्र पाठ फिरवतो. त्यामुळे ही समाधी केवळ एका प्रेमकथेची स्मृती राहत नाही, तर इतिहासाने, समाजाने आणि व्यवस्थेने एका स्त्रीला कसे उपेक्षित ठेवले याचे जिवंत प्रतीक बनते. अजिंठ्याच्या भव्य लेण्यांच्या सावलीत उभी असलेली पारूची ही जीर्ण समाधी जणू आजही कुणीतरी तिची कथा समजून घेईल, तिच्या प्रेमाचा आणि त्यागाचा सन्मान करेल, या प्रतीक्षेत शांतपणे उभी आहे.

पारूसारखी सर्वस्व त्यागाची सम्यक प्रेरणा असलेली अशी असंख्य इतिहासातील पाने आम्ही हरवून बसलो आहोत जी प्रेमाची आणि त्यागाची प्रतीके ठरतात.