सुरज पटके (गडचिरोली)
- नक्षलवादी चळवळीत लग्न करायचं असेल तर पुरुषांची अगोदर नसबंदी केली जाते.
- गेल्या दोन वर्षांत शेकडो नक्षलवादी शरण आले असून त्यांच्या पुनर्वसनाचा एक वेगळाच प्रयोग सुरू आहे, ज्यात ‘'नसबंदी रिओपनिंग’ केली जाते.
- त्यामुळे विवाहानंतर अपत्यप्राप्तीची इच्छा बळावलेले तरुण नक्षलवादी पोलिसांकडे आत्मसमर्पण करू लागले आहेत.
दंडकारण्याच्या जंगलात संध्याकाळ पटकन उतरते. झाडांच्या सावल्या एकमेकांत मिसळतात आणि अंधार हळूहळू सगळं गिळून टाकतो. कधीकाळी याच अंधारात राहणारा लच्छू (नाव बदललेलं) आता गडचिरोलीच्या भामरागडातील एका छोट्याशा गावातल्या मातीच्या घराच्या ओसरीवर बसलेला आहे. समोर अंगणात त्याची बायको जेवण बनवतेय, घरात रेडिओवर हलकी गाणी लागलेली आहेत. सगळं काही साधं, सामान्य, जणू काही आयुष्य नेहमीच असंच होतं.
पण लच्छूच्या आयुष्यात ही ‘सामान्य’ गोष्ट फार उशिराने आली. तो जवळपास दहा वर्षं नक्षल चळवळीत होता. आता तो ‘सरेंडर’ झालाय. जंगलात, बंदुकीच्या सावलीत, सततच्या हालचालीत. त्या काळात त्याचं आयुष्य फक्त ‘लढाई’ होतं. त्यात वैयक्तिक इच्छा, स्वप्नं, कुटुंब यांना फारशी जागा नव्हती. जेव्हा त्याला माओवादी संघटनेत लग्न करायचं होतं, तेव्हा त्याला सांगण्यात आलं, लग्न करू शकतोस परंतू “नसबंदी करावी लागेल.” त्यावेळी लच्छूने फार विचार केला नाही. त्याला वाटलं, हीच क्रांतीची किंमत आहे. मुलं नकोतच, कारण मुलं म्हणजे जबाबदारी, आणि जबाबदारी म्हणजे संघर्षात अडथळा.
नक्षल चळवळीत पुरुषांची नसबंदी का केली जाते?
नक्षल चळवळ स्वतःला समतेची, शोषणविरोधी लढाई म्हणून मांडते. पण तिच्या अंतर्गत जीवनपद्धतीत, विशेषतः स्त्री-पुरुष संबंधांमध्ये, अनेक न सांगितलेले नियम असतात. लग्न ही इथे वैयक्तिक गोष्ट नसते तर ती संघटनेच्या परवानगीवर अवलंबून असते. कोणाशी नातं जोडायचं, केव्हा जोडायचं आणि त्या नात्याचं स्वरूप काय असेल, हे चळवळीच्या नेतृत्वाच्या चौकटीत ठरतं. कुटुंब ही संकल्पना इथे वेगळीच बनते. ‘संघटना’ हेच कुटुंब असतं. वैयक्तिक आयुष्य, भावनिक बंध, पालकत्व या सगळ्या गोष्टींना दुय्यम स्थान दिलं जातं. म्हणूनच नसबंदी ही फक्त वैद्यकीय प्रक्रिया नसते, ती एका विचारसरणीचा भाग असते, जिथे माणूस स्वतःच्या शरीरापासूनही दूर जातो.
(व्हॅसेक्टॉमी रिव्हर्सल शस्त्रक्रिया करण्यात आलेले आत्मसमर्पित नक्सलवादी (फोटो क्रेडिट: गडचिरोली पोलीस विभाग))
लच्छू सांगतो, “तेव्हा असं वाटायचं की आपण मोठ्या लढाईचा भाग आहोत. स्वतःच्या आयुष्याचा जराही विचार करायचा नाही.” त्याचा आवाज शांत असतो, पण त्या शांततेत एक थकवा दडलेला असतो.
गेल्या काही वर्षांनंतर परिस्थिती बदलली. सततच्या चकमकी, सहकाऱ्यांचा मृत्यू, आणि जगण्याचा कंटाळा, या सगळ्यांनी लच्छूला आतून हलवायला सुरुवात केली. शेवटी त्याने शरण येण्याचा निर्णय घेतला. हा निर्णय सोपा नव्हता. जंगल सोडणं म्हणजे फक्त जागा बदलणं नव्हतं; ती एक ओळख सोडणं होतं.
शरणागतीनंतर त्याचं आयुष्य हळूहळू बदलायला लागलं. प्रशासनाने त्याला घर दिलं, थोडी आर्थिक मदत दिली. गावात परत येताना लोकांनी सुरुवातीला अंतर ठेवलं, पण काळानुसार तेही कमी झालं. या सगळ्यात त्याच्या आयुष्यात एक नवा प्रश्न उभा राहिला, “आता पुढे काय…?”
त्याचं लग्न झालं होतं, पण मुलं होणं शक्य नव्हतं. नसबंदीमुळे त्याच्या आयुष्यातील एक शक्यता कायमची बंद झाली होती. त्या वेळी त्याला पहिल्यांदाच जाणवलं की, जंगलात घेतलेले निर्णय आयुष्यभर सोबत राहतात.
'नसबंदी रिओपनिंग'... शरण आलेल्या नक्षलवाद्यांच्या आयुष्यात नवी पहाट
याच काळात त्याला ‘'नसबंदी रिओपनिंग'’बद्दल माहिती मिळाली. डॉक्टरांनी सांगितलं की शस्त्रक्रिया करून नस पुन्हा जोडता येऊ शकते, पण यशाची खात्री नाही. तरीही लच्छूने हा प्रयत्न करायचं ठरवलं.
“मला एक संधी हवी होती,” तो म्हणतो, “सामान्य आयुष्य जगण्याची.”
ही ‘नस जोडण्याची’ प्रक्रिया फक्त वैद्यकीय नव्हती; ती भावनिक होती, सामाजिक होती, आणि कदाचित राजकीयही होती. ऑपरेशन थिएटरमध्ये डॉक्टर त्याची नस जोडत होते, पण त्या क्षणी लच्छूला वाटत होतं की, तो स्वतःचं आयुष्य पुन्हा जोडतोय.
(अशोक होळी आणि सुशीला गव्हारे, २०१६ मध्ये नसबंदी रिओपनिंग केल्यानंतर त्यांना आज आराध्या आणि अक्षरा या दोन मुली आहेत. (फोटो क्रेडिट: गडचिरोली पोलीस विभाग) )
आज त्या शस्त्रक्रियेला दोन वर्षं झाली आहेत. त्याला अजून मूल झालेलं नाही. डॉक्टर अजूनही आशा सोडू नका असं सांगतात. पण लच्छू आता त्या उत्तराची वाट पाहत बसलेला नाही. तो शेती करतो, गावातल्या छोट्या कामांत हातभार लावतो, आणि संध्याकाळी घरी परततो.
“आता आयुष्य शांत आहे,” तो हसत म्हणतो, “पण कधी कधी वाटतं, आपण काहीतरी कायमचं मागे सोडलंय.”
लच्छूची ही कहाणी त्याच्या एकट्याची नाही. गडचिरोली, बस्तर आणि आसपासच्या भागात अशा अनेक कहाण्या शांतपणे घडत आहेत. शरण आलेले नक्षलवादी आपल्या आयुष्याला पुन्हा आकार देण्याचा प्रयत्न करत आहेत. काहीजण 'नसबंदी रिओपनिंग' करून घेत आहेत, काहीजण नव्या नात्यांमध्ये गुंतत आहेत, तर काहीजण फक्त शांतपणे जगण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
या सगळ्या प्रक्रियेकडे पाहताना एक महत्त्वाचा प्रश्न उभा राहतो, हे खरंच ‘पुनर्वसन’ आहे का, की एका आयुष्याची ‘पुनर्रचना’?
गडचिरोलीत पोलीस आणि डॉ. अभय बंग यांचा पुढाकार
नक्षल चळवळीत असताना संघटनेने त्यांच्या शरीरावर नियंत्रण ठेवलं. नसबंदी ही त्याचाच एक भाग होती. त्या वेळी त्यांच्या वैयक्तिक इच्छांना फारशी किंमत नव्हती. आता, शरणागतीनंतर, सरकार आणि प्रशासन त्यांना ‘नवं आयुष्य’ देण्याचा प्रयत्न करत आहे. 'नसबंदी रिओपनिंग' हा त्याचाच एक भाग आहे.
गडचिरोलीमध्ये गेल्या काही वर्षांत शरण आलेल्या नक्षलवाद्यांच्या पुनर्वसनाचा एक वेगळाच प्रयोग सुरू आहे. गडचिरोली पोलिस आणि SEARCH (Society for Education, Action and Research in Community Health) या संस्थेच्या संयुक्त पुढाकारातून ‘प्रोजेक्ट संजीवनी’ अंतर्गत 'नसबंदी रिओपनिंग' शस्त्रक्रिया केल्या जात आहेत. या उपक्रमांतर्गत नुकत्याच मार्च 2026 मध्ये 14 शरण आलेल्या नक्षलवाद्यांवर शस्त्रक्रिया करण्यात आली. यामुळे आतापर्यंत गडचिरोलीमध्ये एकूण 50 शरण आलेल्या नक्षलवाद्यांची 'नसबंदी रिओपनिंग' करण्यात आलेली आहे. त्यापैकी 13 जणांना नंतर मुलंही झाली आहेत. या शस्त्रक्रियेचं यश सुमारे 40 टक्क्यांच्या आसपास असल्याचं डॉक्टर सांगतात.
या प्रक्रियेच्या मागे फक्त वैद्यकीय गरज नाही, तर एक व्यापक पुनर्वसनाचा विचार आहे. गडचिरोली पोलिसांच्या पुढाकारासोबतच डॉ. अभय बंग आणि डॉ. राणी बंग यांच्या नेतृत्वाखालील SEARCH संस्थेने या प्रक्रियेला वैद्यकीय आधार दिला आहे. ‘प्रोजेक्ट संजीवनी’ अंतर्गत केवळ शस्त्रक्रिया नाही, तर आरोग्य, रोजगार, कौशल्य प्रशिक्षण, ओळखपत्र, घरकुल आणि मानसिक समुपदेशन अशा अनेक पातळ्यांवर माजी नक्षलवाद्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्याचा प्रयत्न केला जातो.
गडचिरोलीचे पोलिस अधीक्षक नीलोत्पल यांच्या मार्गदर्शनाखाली आत्मसमर्पित या पुनर्वसनासाठी 'प्रोजेक्ट संजीवनी' राबविला जात आहे. याअंतर्गत चातगाव येथील सर्च फाउंडेशनच्या माँ दंतेश्वरी रुग्णालयात २१ मार्च रोजी विशेष शिबिर घेण्यात आले. यामध्ये गडचिरोलीतील १३ आणि गोंदिया जिल्ह्यातील १, अशा एकूण १४ जणांवर शस्त्रक्रिया करण्यात आली. या सर्वांना यशस्वी उपचारानंतर रुग्णालयातून सुटी देण्यात आली.
गडचिरोली पोलीस विभागाचे अधीक्षक निलोत्पल यांनी बाईमाणूसशी बोलतांना सांगितले की,
"प्रोजेक्ट संजीवनी हा गडचिरोली पोलीस विभागाचा आत्मसमर्पण केलेल्या नक्सलवाद्यांना मुख्य प्रवाहात आणण्यासाठी राबवलेला एक महत्त्वपूर्ण आणि संवेदनशील उपक्रम आहे. याआधी ३६ आत्मसमर्पित नक्सलवाद्यांवर व्हॅसेक्टॉमी रिव्हर्सल शस्त्रक्रिया यशस्वीरीत्या करण्यात आल्या होत्या, आणि नुकत्याच आणखी १४ पुरुषांवर या शस्त्रक्रिया पार पडल्या आहेत. विशेष म्हणजे, याआधी शस्त्रक्रिया झालेल्या काहींना अपत्यप्राप्ती झाली असून ते आज आत्मविश्वासाने आपल्या कुटुंबासोबत सुखी आणि स्थिर आयुष्य जगत आहेत. प्रोजेक्ट संजीवनी अंतर्गत याआधी आम्ही आत्मसमर्पित नक्सलवाद्यांसाठी घर, शासकीय कागदपत्रे, ओळखपत्रे आणि रोजगाराच्या संधी उपलब्ध करून देण्यावर भर दिला होता. मात्र, त्याचबरोबर त्यांचे कौटुंबिक आयुष्यही समृद्ध आणि पूर्ण व्हावे, त्यांना अपत्यसुख मिळावे, या उद्देशाने SEARCH संस्थेच्या सहकार्याने व्हॅसेक्टॉमी रिव्हर्सल शस्त्रक्रियेचे शिबिर आयोजित करण्यात आले. या शस्त्रक्रियेनंतर संबंधित व्यक्तींमध्ये लक्षणीय आत्मविश्वास वाढलेला दिसून येतो. ते मुख्य प्रवाहात राहून आपल्या कुटुंबासाठी जबाबदारीने काम करण्यास पुढाकार घेत आहेत. काही जण लॉयड मेटल्ससारख्या उद्योगांमध्ये कार्यरत आहेत, तर काही जण शासकीय योजनांच्या माध्यमातून रोजगारनिर्मितीत सहभागी होत आहेत. गडचिरोली पोलीस विभाग यापुढेही आत्मसमर्पित नक्सलवाद्यांच्या पुनर्वसनासाठी आणि त्यांना सन्मानाने मुख्य प्रवाहात स्थिर करण्यासाठी अशा उपक्रमांना सातत्याने पुढे नेणार आहे.”
ही गुंतागुंतीची शस्त्रक्रिया यशस्वी करण्यासाठी पद्मश्री डॉ. अभय बंग, डॉ. राणी बंग यांच्या मार्गदर्शनाखाली मुंबईच्या लीलावती रुग्णालयातील तज्ज्ञ डॉ. श्रीरंग पुरोहित, डॉ. सुशील नेहेते, डॉ. लीना आणि जिल्हा सामान्य रुग्णालयातील डॉ. नागसेन साखरे व डॉ. वर्षा बारई यांच्या पथकाने अथक परिश्रम घेतले.
यासंदर्भात बाईमाणूसशी बोलतांना डॉ. श्रीरंग पुरोहित सांगतात,
“गडचिरोलीतील SEARCH हॉस्पिटलमध्ये गेल्या आठवड्यात आत्मसमर्पण केलेल्या १४ नक्षलवाद्यांवर व्हॅसेक्टॉमी रिव्हर्सल शस्त्रक्रिया यशस्वीरीत्या पार पाडण्यात आल्या. या रुग्णांचा वयोगट २३ ते ४० वर्षे दरम्यान होता आणि २५ मार्च रोजी सर्व रुग्णांना डिस्चार्ज देण्यात आला आहे. पुढील फॉलोअपचे नियोजनही करण्यात आले आहे. जिल्हा पोलिसांच्या पुढाकारातून ही संपूर्ण प्रक्रिया राबविण्यात आली असून, आत्मसमर्पण केलेल्या व्यक्तींना पुन्हा कौटुंबिक जीवन सुरू करता यावे, हा या उपक्रमामागील मुख्य उद्देश आहे. गडचिरोली पोलिसांनी SEARCH हॉस्पिटलशी संपर्क साधल्यानंतर या शस्त्रक्रियांचे नियोजन आणि अंमलबजावणी करण्यात आली. SEARCH ही संस्था गेली चार दशके गडचिरोलीमध्ये आरोग्य सेवा देत असून, ग्रामीण आणि आदिवासी रुग्णांसाठी आम्ही नियमितपणे प्लास्टिक सर्जरी कॅम्प आयोजित करतो. या शस्त्रक्रियांच्या माध्यमातून अशा प्रकारची आरोग्य सेवा देण्याची संधी मिळाल्याचा मला आणि माझ्या टीमला अत्यंत आनंद आहे.”
करू आत्मसमर्पण पोलिसांकडे, उघडून नसबंदी जीवन होईल आनंदी…
अपत्यप्राप्तीमुळे कार्यकर्ते कौटुंबिक सुखात रममाण होऊन नक्षली चळवळीपासून दूर जाऊ नयेत म्हणून विवाहापूर्वीच त्यांची नसबंदी करण्याचा दंडक दलम कमांडरने घालून दिला आहे. त्यामुळे विवाहित नक्षलवाद्यांमध्ये निर्माण होत असलेल्या नाराजीलाच शस्त्र बनवून नक्षली चळवळीविरोधात वापरण्याची ही योजना महाराष्ट्र आणि छत्तीसगड पोलिसांनी आखली असून तिला उत्तम प्रतिसाद मिळतो आहे. दोन्ही राज्यांच्या पोलिसांनी विवाहित नक्षलवाद्यांसाठी ‘नसबंदी रिओपनिंग फॉर्म्युला’ तयार केला आहे.
(फोटो क्रेडिट: गडचिरोली पोलीस विभाग)
‘नक्षलवादी करतात जबरीने नसबंदी, करू आत्मसमर्पण पोलिसांकडे, उघडून नसबंदी जीवन होईल आनंदी’ असे घोषवाक्यच पोलिसांनी बनवले आहे. त्यामुळे विवाहानंतर अपत्यप्राप्तीची इच्छा बळावलेले तरुण नक्षलवादी पोलिसांकडे आत्मसमर्पण करू लागले आहेत.
माओवादी चळवळीत महिलांचे शोषण…
माओवादी चळवळीच्या या सगळ्या नियमांमध्ये स्त्रियांचं स्थान अधिकच गुंतागुंतीचं राहिलं आहे. गेल्या काही वर्षांत शरण आलेल्या अनेक महिला नक्षलवाद्यांनी त्यांच्या अनुभवांबद्दल बोलायला सुरुवात केली आहे. या कहाण्यांमधून एक अस्वस्थ करणारी वास्तवता समोर येते, जिथे ‘समते’च्या घोषणांआड अनेकदा शोषण लपलेलं असतं. काही महिलांनी त्यांच्या मुलाखतीत सांगितलं की, संघटनेत सुरुवातीला त्यांना समानतेची, सन्मानाची भाषा ऐकायला मिळाली. पण प्रत्यक्षात, निर्णय घेण्याच्या प्रक्रियेत त्यांचा आवाज मर्यादित होता. वरिष्ठ नेत्यांकडून दबाव, अनिच्छित संबंध आणि कधी कधी लैंगिक शोषणाच्या घटनाही त्यांनी अनुभवलेल्या आहेत.
शरण आलेल्या एका महिलने मुलाखतीत सांगितलं होतं की, “आम्हाला सांगितलं जायचं की आपण सगळे समान आहोत. पण काही गोष्टींबद्दल प्रश्न विचारले की, उत्तर मिळायचं नाही. किंवा उलट आपल्यालाच दोष दिला जायचा.”
काही महिलांनी जबरदस्तीने संबंध ठेवण्याचे, किंवा वरिष्ठांच्या दबावाखाली निर्णय घ्यावे लागल्याचे अनुभवही सांगितले आहेत. या गोष्टींबद्दल बोलणं त्यांच्यासाठी सोपं नव्हतं. कारण संघटनेत प्रश्न विचारणं म्हणजे ‘विचारसरणीविरोधी’ ठरणं. यामुळे अनेक महिला मानसिकदृष्ट्या ताणाखाली राहत होत्या. काहींनी सांगितलं की, त्यांना स्वतःच्या शरीरावरचा अधिकारही पूर्णपणे नसल्यासारखं वाटायचं.
लच्छूची बायको, जी स्वतः कधीच जंगलात गेली नव्हती, ती या सगळ्याकडे वेगळ्या नजरेने पाहते. ती म्हणते, “आम्हाला फक्त साधं आयुष्य हवं आहे. बाकी काही नाही.”
पण एक गोष्ट मात्र स्पष्ट आहे. पुनर्वसन ही केवळ धोरणाची गोष्ट नाही. ती माणसाच्या आयुष्याशी, त्याच्या शरीराशी, आणि त्याच्या स्वप्नांशी जोडलेली आहे. लच्छू संध्याकाळी अंगणात बसलेला असतो. आकाशात तारे हळूहळू दिसायला लागतात. त्याच्या चेहऱ्यावर एक शांतता असते, पण त्या शांततेत एक अपूर्णता दडलेली असते. कदाचित ती कधीच पूर्ण होणार नाही. पण तरीही तो जगतोय, प्रयत्न करतोय, आणि प्रत्येक दिवशी आपलं आयुष्य थोडं थोडं जोडतोय… कधी नस जोडून, तर कधी स्वतःलाच पुन्हा जोडून.
