या आदिवासींचं विविध प्रकारचं संगीत अभ्यासून त्याचं शास्त्र उलगडण्याचा ध्यास घेतलेल्या प्राची दुबळे म्हणजे जणू काही शारदेचं म्हणजेच स्त्री-शक्तीच्या कलासक्ततेचं एक अनोखं रूपच. मूळच्या बडोद्याच्या असलेल्या प्राची या पुणे ललित कला केंद्रातून शास्त्रीय संगीतात प्रथम क्रमांक मिळवणाऱ्या हरहुन्नरी गायिका आहेत. सध्या त्या सिमला येथे आदिवासी संगीताच्या प्रकल्पावर काम करत आहेत.
'ऑब्जर्वर रीसर्च फाउंडेशन'तर्फे मुंबईत नुकतंच आदिवासी संगीताच्या अभ्यासक आणि प्रसिद्ध गायिका प्राची दुबळे यांचं आदिवासी संगीताच्या संदर्भात व्याख्यान आयोजित करण्यात आलं होतं. त्या व्याख्यानाचा हा लिखित अंश.
प्रसिद्ध भाषातज्ज्ञ, समाजशास्त्रज्ञ गणेश देवी यांनी बडोद्याजवळील छोटा तेजगढ येथे आदिवासी जीवन आणि संस्कृतीचा अभ्यास करणारं आदिवासी संशोधन केंद्र उभारलं आहे. त्यांच्याबरोबर सातेक वर्षांपूर्वी तिथे गेले असताना ते सहज मला म्हणाले- 'तू गातेस ना, आमच्या या आदिवासी केंद्रातलं गाणं ऐक.' मी आनंदाने हो म्हटलं. त्यांनी आदिवासी केंद्रातील नारण राठवा या तरुणाला मला भेटायला सांगितलं.
कारण नारण आणि त्याच्या सहकारी आदिवासी मित्राने आदिवासी संगीताचं बरंच दस्तावेजीकरण केलं होतं. मी उत्साहाने नारणकडे आदिवासी गाणं ऐकायला गेले. त्यानेही उत्साहाने गाणं ऐकवायला सुरुवात केली. मात्र ते गाणं ऐकलं आणि... माझ्या कानाला ते गाणं अगदी कर्कश्श म्हणावं असं वाटलं. 'हे काय संगीत आहे?' असंही माझ्या मनात आलं. परंतु तसं जाणवू न देता, मी ते आदिवासी संगीत ऐकत राहिले.
कारण नारण खूप आत्मीयतेने ते गाणं-संगीत ऐकवत होता. त्याने राजस्थान, गुजरात, मध्य प्रदेश, महाराष्ट्र या पट्ट्यातील राठवा, गामीत, चौधरी, कुंकणा, देहवाली अशा वेगवेगळ्या आदिवासी समाजांचं संगीत जमा केलं होतं. सलग दोन ते तीन तास ते संगीत ऐकल्यावर माझ्या लक्षात आलं की, आपल्या कानाला खूप सुखद, सुसंस्कारित आणि मनोरंजनात्मक गाणं ऐकायची सवय आहे; म्हणून हे संगीत तापदायक वाटतंय.
मात्र वरवर पाहता ते सरळ, पुनरावृत्ती करणारं आणि कंटाळवाणं वाटत असलं, तरीही जटिल आहे; कारण ते तसंच्या तसं मला गाता आलं नाही. त्यातूनच त्याची जटिलता माझ्या लक्षात आली. मला कळलं, की this music demands a lot from the listener. लक्षपूर्वकच ऐकायला पाहिजे ते!
आदिवासी संगीत लिहून काढलं तर…?
तेजगढवरून परतीच्या वाटेवर मी त्यातलं एक गाणं गुणगुणत होते. नारणने दिलेल्या आदिवासी संगीताच्या काही सीडीजही माझ्याजवळ होत्या. तेव्हा देवीसरांना वाटलं की, गेल्या चार-पाच तासांत माझं त्या संगीताशी काहीतरी नातं जुळलंय. ते मला पटकन् म्हणाले, 'तुला नोटेशन लिहिता येतं का?' मी म्हणाले- 'अर्थातच ते मला येतं.
आपल्या संगीतात नोटेशन शिकवलं जातंच.' मग त्यांनी मला आदिवासी संगीत लिहून काढायला सांगितलं. आत्तापर्यंत कोणीही हे काम केलं नव्हतं. सरांनी मला कल्पना दिली- 'आपण ह्या संगीताला मान दिला पाहिजे, आदिवासींचं असं काही निराळं संगीत आहे. ही गोष्ट जर आपण लिखित स्वरूपात आणू शकलो तर, ते एक महत्त्वाचं कार्य ठरेल...'
एका अवचित क्षणी मी देवीसरांना 'हो' म्हणाले आणि माझं काम सुरू झालं... परंतु ते किती जटिल आहे, ते त्यानंतरच कळलं. नारणनी मला आणखी सीडीज पाठवल्या. मी जसजसं आदिवासी संगीत ऐकत गेले, तसतसं माझ्या लक्षात यायला लागलं की, याच्यात स्वर, लगाव निराळे आहेत. कधी आधार स्वर आहे तर कधी नाही.
त्यात त्यांनी स्वरांची डिझाईन्स निरनिराळ्या तऱ्हेने केलेली आहेत. त्रिस्वरीय, चतुःस्वरीय आणि पंचस्वरीय सप्तकं आहेत, काही ठिकाणी पूर्ण सप्तकसुद्धा आहे. वर्षभर सतत मी ते संगीत ऐकत होते.
मला तोपर्यंत वाटत होतं, फक्त शास्त्रीय संगीतानंच मोठ्ठं काम करून ठेवलेलं आहे. परंतु आदिवासी संगीत ऐकल्यावर त्याच्याही मर्यादा माझ्या लक्षात यायला लागल्या. आदिम संगीतातील वेगवेगळ्या प्रकारचे सूक्ष्म आणि जटिल असणारे स्वरांचे अवकाश, लगाव - जे एका शास्त्रीय सप्तकात सामावू शकत नाहीत - हे वास्तव माझ्या अंगावर येऊ लागलं.
आदिवासींचं संगीत त्यांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक अस्तित्वातून येतं, हे सगळं दिसायला लागलं आणि तिथपासून माझ्या कामाला निराळी दिशा मिळाली. मी भारतातला आदिवासी परिसर पिंजून काढायला सुरूवात केली. त्या-त्या ठिकाणी जाऊन, तिथे राहून त्यांचं गाणं प्रत्यक्ष ऐकायला सुरुवात केली.
भारताच्या पश्चिम पट्ट्यापासून सुरू केलं, तर इथे प्रामुख्याने भिल्ल, गोंड, मुंडा, कुरबा, पंडो, उरांव, घांसी हे मध्य भारतातले समूह निराळे आणि ईशान्यातील मंगोलाईड आदिवासी निराळे. ह्या सर्व आदिवासींचं शरीर वेगळं आहे, भोवताल वेगळे आहेत. त्यामुळे त्यांची voice cultures पण निराळी आहेत.
तुम्ही पश्चिम पट्ट्यात काम करत असाल आणि पेंटाटोनिक स्केलमध्ये काम करत असाल, तर इथे आरोही स्वररचना आढळतात; पण ईशान्येकडे गेलात तर ते डिसेंडिंग गाताना दिसतात, ज्याला अवरोही असं म्हणतात. जेव्हा मी आदिमसंगीताचे प्रात्यक्षिक देते तेव्हा ते गाऊन दाखवते. शास्त्रोक्त संगीतात ज्याला भूप, धानी किंवा दुर्गा अशी नावे आहेत, अशा रचना ईशान्येकडे मुख्यत्वे अवरोहीच गायलेल्या/ वाजवलेल्या ऐकू येतात.
ईशान्य भारताच्या संस्कृतीचा जो संबंध दक्षिणपूर्व आशियाशी, तोच संगीतातही प्रतिबिंबित होतो. मध्य भारतात आरोही-अवरोही (असेंडिंग-डिसेंडिंग) मिश्रण असतं. त्यावरून असा तर्क मांडता येईल का की माणसाची मूळ चेतना - प्राइमिव्हल कॉन्शसनेस - आहे, ती या प्रकारच्या सुरावटींमध्ये रमण्याची आहे. अर्थातच आदिवासींना त्याला भूप म्हणतात की धानी हे माहीत नाही, ते त्यांच्या संगीताचं उद्दिष्टदेखील नाही. परंतु शास्त्रोक्त संगीत जेव्हा ह्या सर्व धून व रचनांची व्यवस्था लावतं, तेव्हा आपल्याला हे साम्य, एक समान सूत्र दिसून येतं.
आदिवासी संगीताचे संग्रहालयीकरण, संस्कृतीकरण करण्याचा आरोप
मात्र देवीसरांनी सांगितल्यानंतर मी प्रत्यक्षात जेव्हा आदिवासी संगीताची अशी व्यवस्था (नोटेशन) लावायला सुरुवात केली, तेव्हा सुरुवातीच्या काळात प्रचंड काहूर उठलं. मी आदिवासी संस्कृतीचं museumization, sanskritization संस्कृतीकरण करतेय, असंही म्हटलं गेलं. पण प्रत्यक्षात आदिवासी संगीताची ताकद मला एव्हाना उमगली होती.
मी भातखंडे स्वरलिपीमध्ये आदिवासी संगीत लिहून त्याचं खरंच संग्रहालयीकरण किंवा संस्कृतीकरण करत होते का? वाटलं ह्या प्रश्नाचा छडा लावायलाच हवा... शोधायला लागले, जगभरातील संगीत संशोधक काय करत होते, त्यांच्या आदिवासी संगीताचं? कसं लिहीत होते ते? पाश्चात्य संस्कृतिसंगीतशास्त्रातील दिग्गज नावे टिमोथी राईस आणि ब्रुनो नेटल इत्यादींचं काम पाहिलं, तर थक्क झाले मी.
सर्व आदिवासी गाणी ह्यांनी पाश्चात्य शास्त्रीय संगीत लिपी staff मध्ये लिहून काढली होती. कारण कुठलीही नोटेशन पद्धती ही वैज्ञानिक पद्धतीने संगीतध्वनींना लिहून काढण्यासाठी तयार केलेली, विशिष्ट चिन्हांनी बनलेली भाषा असते. त्यात जगभरातील कोणतंही संगीत लिहिता येतं. मग ते अभिजात असो किंवा आदिवासी! त्यामुळे भारतीय आदिवासी संगीत भातखंडे स्वरलिपी पद्धतीमध्ये लिहिलं तर त्यात वावगं काय? आणि खरं पाहता आदिवासी संगीताचं शास्त्र लिहून काढायचं, म्हणजे फक्त गाणी नोटेशनबद्ध करणं एवढंच काम नव्हे.
तर आदिवासी कोणत्या परिसरात राहतात व त्याचा त्यांच्या शरीराशी, मनाशी काय संबंध आहे, हा भोवताल त्यांची संस्कृती निर्माण करण्यात काय भूमिका बजावत असतो, परिसराचा ह्या विशिष्ट समूहांच्या स्वरयंत्रावर काय परिणाम होत असतो, का निरनिराळ्या ठिकाणी राहणारे समूह निरनिराळ्या तऱ्हेने आवाज लावतात, ह्या समूहांची गाणी अधिकतर त्रिस्वरीय, चतुःस्वरीय आणि पंचस्वरीयच का असतात, त्यांच्या वाद्यांची रचना कशी असते आणि वादन प्रकार काय असतात, गाण्यांचे विषय कोणते असतात आणि भाषेचा पोत कसा असतो?
एखादा समूह स्थलांतरित होतो किंवा निर्वासित होतो तेव्हा त्याच्या संगीताचं काय होतं, त्याच्याजवळ काय शिल्लक उरतं आणि काय बदलतं हे समूह काळ आणि अवकाश ह्या संकल्पनांचा कसा विचार करतात?... अश्या अनेक जटिल प्रश्नाचा धांडोळा घेत शास्त्र स्वतःची रचना करत असतं.
मी गेली सहा वर्षं स्वत:ला याच कामात गुंतवून घेतलंय. आदिवासी संगीत शास्त्रात बांधणं, म्हणजे त्यातली उत्स्फूर्तता संपवणं नाही. उलट एवढ्या अवधीत मला आदिवासी संगीताचं मोठेपण, त्यातली प्रयोगशीलता, परिवर्तनशीलता आणि त्यातूनही उरणारी नवता, उमगलेली आहे. भारतीय शास्त्रीय संगीत जगभरात नावाजलं जात असलं, तरी त्याच्या मुळाशी आदिवासींचं निसर्गप्रेरित आदिम संगीतच आहे!
('ऑब्जर्वर रीसर्च फाउंडेशन'तर्फे मुंबईत आदिवासी संगीताच्या अभ्यासक आणि प्रसिद्ध गायिका प्राची दुबळे यांचं आदिवासी संगीताच्या संदर्भात व्याख्यान आयोजित करण्यात आलं होतं. त्या व्याख्यानाचा हा लिखित अंश. साभार - महाराष्ट्र टाईम्स)
