"कबीर, माणसं असलेल्या गल्लीतून जात जा. कुणीही आईनं किंवा बाबानं बोलावलं आहे म्हणालं तर ऐकून त्यांच्यासोबत जाऊ नको. ओळखीच्या किंवा अनोळखी; तुझ्या शरीरासोबत कुणीही काहीही चुकीचं, तुला वाईट वाटेल असं करायला लागलं की ओरड, शाळेत लगेच शिक्षकांना सांग, मला सांग..."
असा संवाद मी दहा वर्षाच्या कबीरसोबत तो किमान दोन वर्षांचा असल्यापासून त्याला समजेल अशा भाषेत करत असते. तसेच इतर लहान मुली, मुले यांच्यासोबत करते. या बाबतीत मी अनेक ट्रेनिंगमध्ये मुलांच्या आया, वडील, नातेवाईक, शिक्षक या सगळ्यांशी बोलत असते.
आजकाल रोज किमान तीन चार घटना ऐकण्यात येतात ज्यात स्त्रियांचे, लहान मुलांचे लैंगिक शोषण होते. अशा घटना घडल्या की आपण सगळे तात्पुरते या विषयावर बोलतो आणि काही काळाने आणखी घटना उघडकीस येते. उघडकीस आलेल्या घटना या पोलिसात नोंद झालेल्या आहेत, हिमनगाचे टोक.
आपण आपल्या मुलीशी किंवा मुलाशी “तुझे लैंगिक शोषण होते का किंवा त्यांना कुणी ‘नकोसा’ स्पर्श करतं का?”हा प्रश्न विचारला आहे का? किंवा किती दिवसांपूर्वी हा प्रश्न विचारला होता, असा प्रश्न विचारल्यावर पालक गप्प होतात. काही दिवसांपूर्वी 10 ते 14 वयोगटातील मुलांसोबत ‘कोणत्या प्रकारचा स्पर्श आपल्याला आवडतो आणि कोणता नाही’ यावर चित्रे काढायला सांगितली असता मुलांनी आपले लैंगिक शोषण होते आहे असे दाखवणारी चित्रे काढली, लिहिले.
मात्र पालकांसोबत मुलांच्या लैंगिक शोषणाचा विषय काढल्यास “आमच्या मुलांचे होत नाही, माझा मुलगा/मुलगी अत्यंत सुरक्षित आहेत. त्यांचे लैंगिक शोषण होणे अशक्य आहे. माझे नातेवाईक, जवळचे सोडून इतर ठिकाणी ती कुठेही एकटी नसतात.” पालक ठामपणे सांगतात. पालकांना हे माहीत नसते की मुलांच्या लैंगिक शोषणापैकी 90% शोषण हे ओळखीच्या व्यक्तींकडून होते आणि त्यातील 30% व्यक्ती घरातील असतात.
जागतिक आरोग्य संघटनेनुसार (WHO) भारतामध्ये जगातल्या सर्वाधिक लैंगिक शोषित मुलांची संख्या आहे. प्रत्येक 155 मिनिटामध्ये 16 वर्षाच्या आतील बालकावर बलात्कार होतो. तर दररोज बाल लैंगिक शोषणाचा एक तरी गुन्हा नोंदवला जातो.
नॅशनल क्राईम रेकॉर्डस ब्यूरो 2015 नुसार कौटुंबिक शोषणाच्या एकूण घटनांपैकी 54.5% घटना बालकांच्या बाबतीत घडतात व यात महाराष्ट्रात सर्वाधिक गुन्हे नोंदवले गेले आहेत. 2021 मध्ये 33% टक्क्यांनी यात वाढ दरवली गेली आहे. नऊ मुलीत एक मुलगी आणि 20 मुलात एक मुलगा लैंगिक शोषणाच्या बळी असतात. रोज गायब होणार्या असंख्य बालकांवर लैंगिक अत्याचार होण्याची शक्यता जात असते.
“तुमच्यापैकी कुणाचे लैंगिक शोषण झाले आहे का?” लैंगिक शोषण या विषयावर बोलताना 10 ते 18 वयोगटातील या किशोरवयीन मुला मुलींना विचारलेल्या या प्रश्नावर सुरूवातीला एखादाच वर असणारा हात लैंगिक शोषणात नकोसा स्पर्श, टक लावून बघणे हेही येते हे कळल्याने हळूहळू जवळजवळ सगळे हात वर येतात.कुठली असतात ही लैंगिक शोषण होतय हे सांगणारी मुले? होय, ती आपल्याच घरातील, आजूबाजूची असतात आणि हे आपण पालक आणि समाज म्हणून स्वीकारायला हवंय.
मुलांचं लैंगिक शोषण कोण करतं?
मुलांचे लैंगिक शोषण करणारी व्यक्ती कुणीही परिचित अथवा अपरिहीत व्यक्ती, त्यात स्त्री, पुरुष अथवा तृतीयपंथी असू शकते. मात्र मुख्यत: त्यांचे जवळचे नातेवाईक, ओळखीची व्यक्ती शोषणात सहभागी असते. एक अकरावीची मुलगी सांगत होती की तिचा सख्खा मामा आपल्या बहिणीला भेटायला आला की घरात कुणी नाही हे पाहून तिच्या स्तनांना हात लावत असे. काही केसमध्ये सख्खे चुलते, सख्खे चुलत भाऊ, चुलत चुलत भाऊ हे अगदी तीन महिन्यांपासून ते अठरा वर्षांच्या आतील मुलींचे लैंगिक शोषण करतात.
विश्वासाचा लैंगिक शोषणाशी दुरुदूरपर्यंत संबंध नाही. उलट ज्या व्यक्तीवर डोळे झाकून विश्वास, ती व्यक्ति त्याचा गैरफायदा घेण्याचीच अधिक शक्यता. त्यामुळे विश्वास सगळ्यांवर असावा आणि अविश्वास प्रत्येकावर असावा, हे महत्वाचे. याचा अर्थ नातेवाईक म्हणून विश्वास ठेवावा, मात्र पालक म्हणून नेहमी लक्ष ठेवणे, सतर्क असणे गरजेचे. लैंगिक शोषणात नाते पाहूनही विश्वास ठेवता येत नाही, अगदी भाऊ, वडील, आजोबा कुणीही असू शकतं. त्यामुळे आई लोकांनी अगदी नवरा, वडील, भाऊ यांच्या आपल्या मुलीशी किंवा मुळाशी कसे नाते आहे हे जरूर पहावे.
आपण जर सुट्टीसाठी किंवा सण, उत्सव आहे म्हणून मुलांना नातेवाईकांकडे सोडत असेल तरी मूल कुणासोबत राहतं, झोपतं, बाहेर जातं या सगळ्यांची बारकाईने माहिती असणे, माहिती काढणे अत्यंत गरजेचे. झोपताना सहसा मूल पुरुष नातेवाईकांकडे देऊ नये. हे पचवणे अवघड आहे, मात्र याला पर्याय नाही, मुलांचे लैंगिक शोषण टाळायचे असेल तर पालकांनी डोळ्यात तेल घालून पहारा देणे अत्यावश्यक आहे. मूल पाळणाघरात किंवा घरी सांभाळण्यासाठी कुणी व्यक्ति ठेवली असेल तरी आपल्या पाल्याला ती व्यक्ति कुठे कुठे स्पर्श करते हे मुलासोबत बोलत राहावे लागेल.
लहान मुलांच्या लैंगिक शोषणात काय येते?
कधी खेळताना स्तनांना स्पर्श करणे असो की घरात किंवा नाही हे पाहून जबरदस्ती कीस घेणे, योनीत बोटे घालणे(डिजीटल रेप), आपल्या लिंगाला स्पर्श करायला सांगणे, लहान मुलींसमोर हस्तमैथुन करणे, पोर्नोग्राफी दाखवणे, सेक्सची मागणी करणे असे प्रकार करतात. गल्लीतून जाताना ओढणी ओढणे, ब्रेस्टला हात लावणे असे प्रकार होतात. शाळेतही पुरुष शिक्षक वही तपासायला गेलं की वहीसोबत हाताला स्पर्श करतात, शाबासकी देताना हात पाठीवरून खालीपर्यंत नेतात असे मुले सांगतात.
लैंगिक शोषणापासून बालकांचे संरक्षण कायदा 2012 नुसार लिंग प्रवेशाचा (pentrative) लैंगिक अत्याचार म्हणजे एखादया व्यक्तीने आंतरभेदी लैंगिक हल्ला केला असे म्हणता येईल, जर -
अ) बालकाच्या योनीमध्ये, तोंडात, मूत्रमार्गामध्ये अथवा गुदद्वारामध्ये कोणत्याही मर्यादेपर्यंत, त्याचे शिश्न घुसवित असेल किंवा बालकास त्याच्या समवेत किंवा अन्य कोणत्याही व्यक्तीसमवेत तसे कृत्य करण्यास लावीत असेल तर किंवा;
ब) कोणतीही वस्तू, अंगाचा कोणताही भाग मुलीचा योनीमार्ग, मुलीचा/मुलाचा/तृतीयपंथीय बालकाच्या मूत्रमार्ग, मूखाद्वारे किंवा गुदामध्ये घालत असेल किंवा मुलीला/मुलाला/तृतीयपंथी बालकाला स्वत: सोबत व इतरांसोबत तसे करायला लावत असेल तर,
क) बालकाची योनी, मूत्र मार्ग, गुददवार किंवा शरीराच्या कोणत्याही भागात लिंगप्रवेशाच्या हेतूने बालकाच्या शरीराच्याच्या कोणत्याही भागाला हाताने स्पर्श करीत असेल किंवा बालकाला त्याच्याबरोबर किंवा इतर कोणत्याही व्यक्तीबरोबर बालकाला तसे करावयास लावत असेल तर;
ड) बालकाचे लिंग, योनी, मूत्रमार्ग किंवा गुदा या अवयवांना तोंड लावत असेल किंवा बालकाला स्वत: सोबत किंवा अन्य व्यक्तीसोबत तसे करावयास लावत असेल तर.
बालकांवरील लैंगिक अत्याचारात लैंगिक छळ, पोनोग्राफी तयार करणे, लैंगिक आघात, सामूहिक लैंगिक अत्याचार असे गुन्हेही येतात. गुन्ह्याच्या वर्गीकरणानुसार शिक्षा दिल्या जातात.
लैंगिक शोषण कोणत्या परिस्थितीत होण्याची शक्यता असते?
लहान मूल लहान असल्याचा फायदा घेऊन त्यांचे लैंगिक शोषण कधीही, कुठेही, कुणाकडूनही होऊ शकते. मात्र ज्या ठिकाणी विश्वासाचे नाते असेल, सत्ताधारी व्यक्ती असेल, मुले अडचणीत असताना मोठ्या व्यक्तींसोबत मजबूरीने राहत असतील, निराधार असतील अशा वेळी मुलांचे लैंगिक शोषण होण्याची जास्त शक्यता असते. सावत्र वडील, दारूचे व्यसन असणारे पुरुष लैंगिक शोषण अधिका करणायची शक्यता असते.
नातेवाईकांकडे शिकायला असणारी मुले, शिवाय वयाने लहान असतील, मतिमंदता असेल किंवा धोक्याच्या ठिकाणी राहत असतील; उदा. रेड लाईट एरियातील मुले, बाल कामगार, बेघर कुटुंबात राहत असणारी मुले, रस्त्यावर राहणारी, झोपडपट्टीत राहणारी, पळून आलेली, रेल्वे स्टेशनवर झोपणारी मुले, ज्यांचे आई वडील सकाळी रोजंदरीवर कामाला जातात आणि रात्री परततात अशी मुले लैंगिक शोषणाला लवकर बळी पडतात कारण ती सहजरीत्या शोषण करणार्या व्यक्तीच्या हाती लागतात आणि बर्याचदा दूर्लक्षित असतात.
बर्याचशा लैंगिक शोषणाच्या केसमध्ये मुलांना चॉकलेट किंवा इतर वस्तूंचे आमिष दाखवून लैंगिक शोषण, बलात्कार केले जातात. मी त्यावेळी सर्वसाधारपणे ९-१० वर्षांची असेल. मी मामांकडे शिकायला होते. तिथे एका आजोबांकडे आम्हा मुलींना खेळायला जाऊ दिलं जात नसे. ते आजोबा त्यांच्या घराच्या बाहेर बसलेले असत. एकदा आम्ही मुले मुली खेळत असताना त्यांनी आम्हाला तेल आणायला सांगितले. “मी तुम्हाला एक खूप सुंदर प्राणी दाखवणार आहे.
त्याला तुम्ही तेल लावायचे. तेल लावलं की तो प्राणी मोठा होतो. मज्जा येईल बघायला तुम्हाला,” अशा आशयाचे ते काहीतरी आम्हाला म्हणाले. आम्ही सगळे आपआपल्या घरी तेल आणायला गेलो. घरच्यांनी तेल कशाला हवे आहे म्हणून विचारल्यावर आम्ही ते आजोबा काय म्हणाले ते सांगितले. सगळ्या मुलींच्या कुटुंबियांनी त्या आजोबांचे काय केले हे आठवत नाही, मात्र आम्हाला त्या आजोबांकडे पुन्हा कधीही जायचे नाही असे निक्षून सांगितले एवढे आठवते.
मोठं झाल्यावर मला त्या घटनेचा अर्थ लक्षात आला. हे उदाहरण थोडे स्पष्ट करून यासाठी सांगितले आहे की आपल्या मुलांनाही असे आजोबा, काका, मामा किंवा आंटी अशा पद्धतीने विविध गोष्टी दाखवण्याचे किंवा खायला देण्याचे लालूच दाखवून त्यांचे शोषण करू शकतात.
लैंगिक शोषण कुणाचं होतं?
कोणत्याही वयाच्या मुलीचं किंवा मुलाचं, पारलिंगी बालकाचं लैंगिक शोषण होऊ शकतं. मुलं जेवढी लहान तेवढं लैंगिक शोषण समजणं कठीण असतं, त्यामुळे विरोध करणं, घरच्यांना तक्रार करणं अशा शक्यता तुलनेने कमी असतात.
एके ठिकाणी वाचनात आले होते की एका मुलग्यावर बलात्कार केलेल्या व अनेक मुलाग्यांचे लैंगिक शोषण केलेल्या एका गुन्हेगाराला विचारण्यात आले की तू फक्त मुलग्यांना का टार्गेट केले? त्यावर त्याने उत्तर दिले की मुलगी म्हणून मुलींवर खूप लक्ष दिले जाते, मात्र मुलाग्यांवर कुणीही लक्ष ठेवत नाही; त्यामुळे मला ते सहज सावज म्हणून मिळत असतं.
मुलांना लैंगिक शोषण कळतं का?
मूल अगदीच लहान असेल तर कळत नाही. मात्र ते समोरच्या व्यक्तीनं काय केलं हे सांगू शकतात. ज्या शोषणात वस्तूंचा वापर किंवा लिंग योनीत, गुदद्वारात किंवा तोंडात घातले असल्यास जखमा होतात त्यावेळी मूल घरी सांगतं. एका संस्थेचं जिथं वस्तीपतळीवर काम सुरू आहे तिथं 10 ते 13 आणि 14 ते 18 अशा दोन वयोगटातील मुली आणि मुलग्यांसोबत लैंगिक शोषण या विषयावर काही दिवसांपूर्वी बोलायला गेले होते.
यातील जवळजवळ सर्व मुलांनी आणि मुलींनी पुरुष नातेवाईक, दुकानदार, मुलगे नातेवाईक कशा पद्धतीने लहान मुलग्यांचं, मुलींचं शोषण करतात याची उदाहणे दिली. यातील काही उदाहरणं त्यांची स्वत:ची असतात तर काही मित्र मैत्रिणींची. यात पोर्नोग्राफी दाखवण्यापासून ते लैंगिक शोषणाचे विडिओ तयार करतात एवढ्यापर्यंतची माहिती या मुलांना असते. 
पालक आणि मूल संवाद:
बालकांचे लैंगिक शोषण होऊ नये म्हणून किंवा थांबविण्याचा सगळ्यात प्रभावशाली जो उपाय आहे तो म्हणजे आई वडिलांनी सतत आपल्या पाल्यांशी बोलत राहणं आहे. सर्वात महत्वाचे म्हणजे आई वडिलांनी आपल्या पाल्याला लैंगिक शोषण म्हणजे काय हे साध्या शब्दात सांगावे. फक्त लैंगिक अवयव, स्तन, पार्श्वभाग/ढुंगन, ओठ हेच फक्त आपले ‘खाजगी अवयव’ आहेत असे नाही तर आपले संपूर्ण शरीर हे खाजगी अवयव/ प्रायवेट पार्ट्स आहे हे सांगावे.
त्यामुळे या विषयवार बोलताना आपल्या शरीराच्या कोणत्याही भागाला कुणीही आपल्या सहमती, परवानगीशिवाय स्पर्श करू शकत नाही आणि आपणही इतरांना असा नकोसा, जबरदस्तीचा स्पर्श करू नये हे सांगणे अत्यावश्यक आहे. यातून दोन हेतु साध्या होतात, स्वत:च्या शरीराची जाण होतेच पण इतरांच्या शरीराची जाण आणि सन्मान करायला मुले शिकतात.
आजच्या अगदी लहान लहान मुलांच्या हातात मोबाइल देऊन पालक मोकळे होतात किंवा अभ्यासाच्या कारणास्तव त्यांच्याकडे मोबाईल येतो. अशावेळी अनेक पोर्नोग्राफिक साईट्स आपोआप उघड्या होत असतात किंवा मुले नकळतपणे किंवा उत्सुकतेपोटी त्या साईट्स उघड्या करून पाहतात. ज्या वयात मुलांना शास्त्रीय, योग्य माहिती योग्य पद्धतीने मिळायला हवी त्या वयात ही मुले मुली चुकीची माहिती चुकीच्या पद्धतीने मिळवतात.
बरेचदा ही मिळालेली माहिती इतकी रंजक आणि करून पाहावीशी वाटणारी असते की मुले या माहितीचे प्रयोग करतात. हे प्रयोग होताना मुलांचे लैंगिक शोषणच होण्याची जास्त शक्यता असते. काही केसमध्ये असे पाहण्यात आले आहे की मोठी मुले किंवा प्रौढ, वयस्क पुरुष लहान मुलांना असे विडिओ, फोटो दाखवून त्यांचे लैंगिक शोषण करतात.
शिवाय आपण पालक किंवा समाज म्हणून कितीही टाळले, लपवले किंवा नाकारले तरी 10/12 वर्षांपूढील मुले मुली लैंगिक गोष्टींमध्ये कमी जास्त प्रमाणात सक्रिय असतात. त्यासाठी यावर पालक, शाळा आणि समाज म्हणून सतत उघडपणे बोलले पाहिजे, बोलता राहिले पाहिजे. जोवर पोलीस आणि इतर शासकीय खाती पूर्णपणे सक्षम होत नाही तोवर पालक आणि समाजातील इतर घटकांना पुढाकार घ्यावा लागेल. शिवाय मुलांचे लैंगिक शोषण हे परिचित आणि घरातील व्यक्ती करत असल्यानेही या घटकांवर जास्त जबाबदारी येते.
प्रेम आणि लैंगिक शोषण:
‘तुझा माझ्यावर विश्वास नाही का, तुझे माझ्यावर प्रेम नाही का, आपण लग्न करणार आहोतच की मग सेक्स केला तर कुठे बिघडते?’ असे म्हणून प्रेमात सेक्स किंवा इतर लैंगिक गोष्टींची मागणी केली जाते हे अल्पवयीन मुलींसोबत बोलताना कळते. मुली प्रेमाच्या भावनेत गुंग असताना त्यांना ‘किती सुंदर दिसते तू, तुझे ड्रेसमधले, साडीतले फोटो पाठव’ पासून प्रेमाची (?) झालेली सुरुवात टोपलेस ‘फोटो पाठव, नग्न फोटो पाठव’ अशी मुलगा प्रियकरकडून केली जाते.
मुलीही पाठवून देतात. पुढे जाऊन मुलीला ‘नग्न होऊन किंवा तुझे ब्रेस्ट दाखव, योनी दाखव’ असे विडिओ कॉल मुलगे करतात. मुलगी हो ना करत ‘आपण आपल्या रोमियोसाठी आपण एवढं ही करू नये का?’ असं म्हणत विडिओ कॉल करते. मग बर्याचदा ही देवाणघेवाण लैंगिक शोषणात, ब्लकमेलिंगमध्ये कधी परिवर्तीत होते हे मुलींच्या लक्षातही येत नाही. आणि समजा त्या मुलीने नाते तोडले तर असे फोटोज, विडिओ रेकॉर्डिंग तिला दाखवून, धमकावून तिच्याशी जबरदस्ती संबंध केले जातात.
काही वेळा तिच्या लग्नानंतरदेखील. यासाठी वयात आलेल्या मुली आणि मुलग्यांसोबत प्रेम, मैत्री, आकर्षण, सेक्स यावर न लाजता संवाद व्हायला हवा. टप्प्याटप्प्याने, हळूहळू हा संवाद नक्कीच केला जाऊ शकतो. अशी केस समोर आली तर पालकांनी हवालदिल न होता किंवा. ' तू आमचा विश्वासघात केलास, नाक कापलं ' अशी प्रतिक्रिया न देता, मारहाण न करता संयमाने परिस्थिती हाताळावी.
काही वेळा प्रेमात वस्तूंची देवाणघेवाण करून, लग्नाचे/नोकरीचे आमिष दाखवून मुलींचे शोषण प्रियकर किंवा वयाने मोठा पुरुष करू शकते. मुलींना अशा प्रकारच्या केस सांगून बोलत राहिले पाहिजे. सोशल मीडियाच्या वापरावर बंधने आणि लक्ष ठेवले पाहिजे.
माझ्या पाहण्यातील एक पालक आहेत ज्यांना काही वर्षांपूर्वी मुलगी झाल्यावर ते प्रचंड धास्तावले होते, कारण "आपल्या मुलीसोबत असे काही झाले तर, होऊ शकते" ही भीती. आता मुलगी मोठी झाली आहे मात्र ते तिला घर आणि शाळा सोडून कुठेच जाऊ देत नाहीत.भीती रास्त असली तरी मुलींना जन्माला येऊ न देणे किंवा आल्यावर त्यांचे जगणे बंदिस्त करणे हा उपाय नाही.
आपल्या पाल्याचे लैंगिक शोषण झाले तर.....
आपल्या पाल्याचे लैंगिक शोषण झाले आहे असे समजल्यानंतर पालकांना धक्का बसणे साहजिक आहे. पालकांच्या विश्वासाला तडा जाणारी परिस्थिती मुलांच्या लैंगिक शोषणाच्या बाबतीत आहे. ही परिस्थिती फक्त लहानच नव्हे तर मोठ्या मुलांच्याही बाबतीत समान आहे. मनात भीती, पश्चाताप, विश्वासघात, काळजी, फसवणूक या भावनांची दाटी झाल्याने पालक तणावाखाली जाण्याची शक्यता असते.
आपण आपल्या मुलीला किंवा मुलाला सुरक्षित ठेवू शकलो नाही याची टोचण तर असतेच मात्र आपलं अपत्याला अशा प्रकारच्या किळसवाण्या अनुभावातून जावं लागलं याबद्दलचं प्रचंड दु:ख मनात सचून येतं. कधीकधी ‘आपल्या पालकत्वात काय कमी पडले, आपण पालक म्हणून अयशस्वी झालो’ ही भावना खचवून जाते. काही केसमध्ये पालकांचे स्वत:चे लहानपणी किंवा वर्तमानात लैंगिक शोषण होत असते, अशावेळी आपल्या पाल्यासोबत या विषयावर बोलणे आव्हानात्मक आणि भावनांची उलथापालथ करणारे असते.
आपल्या पाल्याचे लैंगिक शोषण झाले आहे किंवा होत आहे असे पालकांना समजले तर त्यांनी सर्वात आधी आपल्या पाल्याला धीर द्यावा, जे झाले त्यात तुझी चूक नाही हे ठामपणे सांगावे. याबद्दल सविस्तर माहिती घ्यावी. शक्य तितक्या शांतपणे घरातील सदस्यांना विश्वासात घेऊन याबाबत बोलावे. दोषी व्यक्ती बाहेरची असो अथवा घरातील, नातेवाईक; त्याच्याविरुद्ध गुन्हा दाखल करण्यासाठी तात्काळ पोलिसांची किंवा इतर सामाजिक संस्थांची मदत घ्यावी.
कधीकधी दोषी घरातील किंवा नातेवाईक असतील तर संबंध खराब होऊ नयेत म्हणून गुन्हे नोंद होत नाहीत. शिवाय बदनामीची भीती मनात न बाळगता केस नोंद करावी(कधीकधी नातेवाईक किंवा पोलीसही मुलीचे लग्न होणार नाही’ असे सांगून केस करायला आलेल्या पालकांचे मानसिक खच्चीकरण करू शकतात. अशववेळी पालकांनी ठाम राहावे.). पोक्सो कायद्यांतर्गत अतिशय संवेदनशील पद्धतीने जबानी आणि संपूर्ण तपास आणि न्याय प्रक्रिया राबवली जाते.
ज्यात पोलिस अधिकारी घरी किंवा पाल्याला हवे त्या ठिकाणी येऊन मुलाची जबानी घेऊ शकतात, मुलीच्या मदतीला सपोर्ट पर्सन असते जी तिला कायदेशीर मदत आणि मानसिक आधार देते, कोर्टात इन कॅमेरा केस चालते अशा काही तरतुदी आहेत. हा कायदा जेंडर न्यूट्रल म्हणजे मुलगा, मुलगी किंवा ट्रान्स व्यक्ती सर्वांसाठी आहे.
लैंगिक शोषणातून बरे/heal होण्यासाठी कधीकधी बराच कालावधी जातो, अशावेळी पालकांनी आपल्या पाल्यासोबत असणं आत्यंतिक गरजेचं आहे. लैंगिक शोषणाची बळी जर मुलगी असेल तर पालकांना तिच्या भविष्याची जास्त काळजी सतावते. अशावेळी पालकांनी हा विचार करावा की आपल्या मुलीला न्याय देण्यासाठी, गुन्हेगाराला शिक्षा करण्यासाठी केस नोंद होणे आणि ती शेवटपर्यंत चालवणे महत्वाचे आहे.
काही वेळा पोक्सोची केस कोर्टात सुरू असतानाच पालक मुलींची लग्ने लावून देतात, लग्नानंतर मुलीला कोर्ट प्रक्रियेतून काढून टाकले जाते, पालक तारखांना येत नाहीत आणि अशा पद्धतीने ती केस कमकुवत होते आणि आरोपी सुटले जातात. कोर्टात केसच्या तारखांना जाणे पालक आणि मुलांसाठी प्रचंड वेदनदायी असते, तरीही केसच्या निकालापर्यंत पालकांनी स्वत:ला बळ दिले पाहिजे. कधीकधी तपासादरम्यान पोलिसांकडून पुरावे व्यवस्थित गोळा न केल्याने कोर्टात सबळ पुराव्यांअभावी आरोपी सुटतो. त्यामुळे पालकांनी बारकाईने तपासावर लक्ष द्यावे.
मुलांशी जवळून संवाद साधला की ही मुलं मोकळेपणाने आपल्यासोबत कुणी काय केलं हे न घाबरता सांगतात. या विषयातील विरोधाभास म्हणजे या किंवा कोणत्याही मुलांच्या पालकांशी या विषयावर बोललं तर जवळजवळ प्रत्येक पालकाला आपलं अपत्य अद्यापपर्यंत तरी सुरक्षित आहे आणि त्याच्या किंवा तिच्यासोबत असं काहीही घडलेलं नाही असं ठामपणे वाटत असतं. हे यामुळेही असतं कारण पालकांनी कधीही याबाबतीत आपल्या पाल्यासोबत या विषयावर संवाद साधलेला नसतो.
आपला पाल्य लैंगिक शोषणात सामील असेल तर....
आपला मुलगा जर नाबालिक आहे आणि केसमध्ये आरोपी म्हणून त्याचे नाव आले असेल तर पालकांनी आपल्या मुलाशी अत्यंत संयमाने बोलायला हवे. बर्याचदा प्रेम प्रकरणातून देखील पोक्सो लागण्याची शक्यता असते. मुलाचे वय आणि गुन्ह्याचे स्वरूप पाहता न्यायालये योग्य निर्णय घेतात. मुलगा अशा प्रकारच्या केसमध्ये अडकल्याने पालकांना काळजी, भीती याबरोबरच ‘लोक काय म्हणतील?’ हा प्रश्नही सतावू शकतो. कधीकधी ‘आपला मुलगा असं काही करेल’ यावर विश्वास ठेवणे कठीण जाते.
मुलगा दोषी सेल अथवा नसेल ते कायद्याच्या प्रक्रियेवर सोपवून मुलाशी असलेला मानवीय संपर्क मात्र पालकांनी कायम ठेवावा. मुलगा गुन्हा केला असेल तरी त्याला पालकांच्या मायेची, प्रेमाची गरज असतेच. त्याच्या कृत्याची शिक्षा न्यायालय त्याला देईलच, मात्र त्याने भविष्यात तसा गुन्हा पुन्हा करू नये म्हणून त्याच्या सोबत असणे गरजेचे आहे. असे शोषक आपल्या घरात तयार होऊ नयेत यासाठी मुख्यत: मुलग्यांसोबत बोलत राहणे अनिवार्य आहे. प्रतिबंध हा उपायापेक्षा कधीही सोपा आणि टिकाऊ मार्ग.
थोडक्यात, आपल्या मुलांचे लैंगिक शोषण होते आहे का, झाले आहे का हे जसे महत्वाचे आहे तसे ते भविष्यात होऊ नये यासाठी मुलांसोबत बोलत राहणे, सतर्क राहणे गरजेचे आहे. मुलांना असे शोषण होण्याचा प्रसंग आला तर प्रसंगानुसार मदत घेणे, ओरडणे, मारणे, पळून जाणे या गोष्टी सांगाव्यात.
आई वडिलांना सांगितल्या, विचारल्याशिवाय कुणाकडूनही कोणतीही वस्तू, चॉकलेट घेऊ नये असे लहान मुलांना निक्षून सांगावे. शोषण होत असेल किंवा झाले तरी ‘आम्हाला सांग, आम्ही तुझ्या सोबत आहोत’ हा विश्वास मुलांना द्यायला हवा. मुलांना कोणत्याही बाबतीत शारीरिक अथवा भावनिक शिक्षा देऊ नये, अशाने मूल संवाद साधायला घाबरते.
आपले खेळकर मूल एकदम शांत झाले आहे, शारीरिक त्रासाची तक्रार करत आहे, खेळत नाही, एकदम शांत झाले आहे असा काहीही बदल आढळल्यास बालकाशी याबाबत वेळ काढून जरूर बोलावे. प्रेमाच्या शोधात आपलं अपत्य बाहेर कशात अडकत तर नाही ना हेही पाहावे.
आपल्या आणि सभोवतालच्या लहान मुलांचे लैंगिक शोषण थांबवणे पालक आणि समाज म्हणून आपली जबाबदारी आहे. यासाठी आपल्या मुलाचं लैंगिक शोषण तर होत नाही ना हे सतत तपासत राहावं लागेल.
(साभार - पुरोगामी जनगर्जना, जून 2023)
