लिंगबदल शस्त्रक्रीया तर केली, पण या आवाजाचं काय करू? तृतीयपंथीयांची ही समस्या आता दूर, अवघ्या 20 हजारात आवाजबदल शस्त्रक्रीया

 - संजना खंडारे (छ. संभाजी नगर)

अंगावर साडी, चेहऱ्यावर मेकअप आणि लाल भडक लिप्स्टिक, भलं मोठं कुंकू-टिंकली, डोळे भरून काजळ आणि दोन्ही हाताने टाळी वाजवत  'ये भय्या, ये दीदी देना, उपरवाला तेरा भला करेगा'  असं म्हणत सिग्नलवर भिक मागणारे अनेक किन्नर तुम्हाला रोजच दिसत असतील. त्यांचा पोशाख पूर्ण बाईसारखा असला तरी फक्त आवाजाने ते किन्नर आहेत हे ओळखू येतं… 

या किन्नरांना बाई म्हणून जगायचं असलं तरी त्यांना पूर्णपणे बाई होऊन जगता येत नाही. कारण, जिथे दोन वेळेच्या जेवणाची सोय होत नाही तिथे हे लिंगबदल शस्त्रक्रियेसाठी पैसे कसे जमवतील? बरं त्यातूनही पैसे जमवले आणि लिंगबदल शस्त्रक्रीया करून बाईचा पुरुष झाला किंवा पुरुषाची बाई झाली तरी तरी त्यांच्या आवाजाचे काय…? लिंगबदल शस्त्रक्रीयेनंतर आवाज तर तसाच राहणार. वैद्यकीय क्षेत्राने आता यावरही मात केली आहे. वैद्यकीय तंत्रज्ञानात झालेल्या प्रगतीमुळे आवाज बदल शस्त्रक्रीया आता सहज साध्य झाल्या आहेत. 

तृतीयपथीयांसाठी लिंग बदल शस्त्रक्रीया ही जितकी खर्चिक तितकीच आवाज बदल शस्त्रक्रीयाही तेवढीच खर्चिक. मात्र आता महाराष्ट्रात ही 'आवाज बदल शस्त्रक्रिया' अ‌वघ्या 20 हजारात होणार असल्यामुळे राज्यातील पारलिंगी समुदायाला मोठा दिलासा मिळालाय. 



तृतीयपंथीयांची 'आवाज बदल शस्त्रक्रिया' 20 हजारात...  

लिंगबदल शस्त्रक्रिया करून पुरुषाची बाई झाल्यानंतर मूळचा पुरुषी आवाज कायम राहतो. त्यावर वैद्यकशास्त्राने आवाज बदल शस्त्रक्रियेचा उपाय शोधला. ही शस्त्रक्रिया करण्यासाठी लाखो रुपयांचा खर्च येतो. मात्र, 'बॉम्बे हॉस्पिटल अँड मेडिकल रिसर्च सेंटर'ने  पारलिंगीयांना आवाज बदल शस्त्रक्रियेचा खर्च परवडावा म्हणून ती शस्त्रक्रिया कमी पैश्यात करण्याचा निर्णय घेतला आहे. 

बॉम्बे रुग्णालयाने यापूर्वीच पारलिंगीयांसाठी स्वतंत्र 'ट्रान्स व्हॉइस क्लीनिक' सुरू केले आहे. त्यात आवाज बदलाच्या शस्त्रक्रिया करण्यात येतात. यापुढे 20 हजारांत ही शस्त्रक्रिया करण्यात येणार असून त्यासाठी रुग्णाला जनरल वॉर्डमध्ये दाखल करण्यात येणार आहे. ही सवलत मात्र, हार्मोन्स बदलाचे उपचार घेत असलेल्या पारलिंगीयांसाठी आहे. 

पारलिंगीयांना आवाज बदल शस्त्रक्रियेचा काय फायदा होतो? यासाठी किती वेळ लागतो? बाईसारखा आवाज असण्याची गरज का वाटते? पुरुषी आवाजामुळे कोणत्या समस्यांना सामोरं जावं लागतं? या प्रश्नांची उत्तर मिळवण्यासाठी ‘बाईमाणूस’ने काही पारलिंगीयांशी संवाद साधला. 

‘’आवाज बाईसारखा असता तर मला कोणी घर नाकारलं नसतं..’’

जळगाव जिल्ह्यात भुसावळ तालुक्यातील चाँद सरवर तडवी ही पोलीस भरती प्रक्रियेत मैदानी चाचणी पूर्ण करणारी राज्यातली एकमेव पारलिंगी उमेदवार आहे. मात्र तिची अजूनही निवड झालेली नाही. तिच्या पुरुषी आवाजामुळे काय अडचणी येतात याबद्दल चाँद तडवी म्हणते, "आम्ही बाईसारखं शरीर मिळावं म्हणून टॉप-बॉटम सर्जरी करतो. चेहऱ्यावर केस येऊ नये म्हणून लेजर ट्रीटमेंट करतो. मग मलाही वाटतं की, आम्ही बाई सारखं दिसतो तर माझा आवाज देखील बाईसारखाच नाजूक असायला हवा.  जेणेकरून पूर्णपणे बाई असल्याचं समाधान मला मिळेल. मी स्वतः दिसायला पूर्णपणे बाईसारखी दिसते. पण, माझा आवाज पुरुषी असल्याकारणाने मला माझ्या बाईपणात कमीपणा वाटतो. आम्हाला भाड्याने राहायला कोणी घर देत नाही. कारण, आमच्या दिसण्यावरून नाही पण आवाजाने लगेच त्यांना कळून येतं की, आम्ही किन्नर आहोत. माझा आवाज बाईसारखा असला असता तर कदाचित मला कोणी घर नाकारलं नसतं." 



पारलिंगीयांना त्यांच्या आवाजामुळे फक्त घरच नाही तर अनेक ठिकाणी नाकारलं जातं.  "एखाद्या मुलासोबत लग्न करायचं असेल तर तू बाई सारखी दिसतेस पण तुझा आवाज.. माझ्या घरचे होकार देणार नाहीत असं म्हणून आमच्याशी कोणी लग्नाला ही तयार होत नाही", असं चाँद तडवी सांगते.  "माझा आवाज बाईसारखा असेल तर मी कॉल सेंटरला काम करून पैसे कमवू शकते. ब्युटी पार्लर मध्येही काम करू शकते. तिथे कोणाला माझ्या हिजडा असण्यापासून काही  फरक पडणार नाही."

अशी केली जाते आवाज बदल शस्त्रक्रिया.. 

बॉम्बे हॉस्पिटलच्या व्हॉईस क्लिनिक विभागाच्या प्रमूख डॉ. नुपूर नेरुरकर यांनी 60 हून अधिक पारलिंगीयांवर आवाज बदलाची शस्त्रक्रिया केली आहे. त्या सांगतात,  "पारलिंगीयांमध्ये  पुरुष ते महिला असा लिंगबदल करताना हॉर्मोन्सचे उपचार दिले जातात. मात्र महिलांचे हॉर्मोन्स त्या व्यक्तीला मिळाले तरी आवाज मात्र पुरुषीच राहतो. त्यामुळे अनेक जण आवाज बदलासाठी प्रयत्न करतात. मात्र त्याचा फारसा उपयोग होत नाही. त्यामुळे शस्त्रक्रिया करण्यास ते तयार होतात. पूर्वी गळ्यावर चीर घेऊन ही शस्त्रक्रिया केली जात होती. मात्र आता एंडोस्कोपिकली म्हणजे गळ्यावर कोणतीही चीर न घेता शस्त्रक्रिया केली जाते. यात स्वरयंत्राच्या घडीची लांबी कमी केली जाते. त्यामुळे पुरुषांचा आवाज महिलांसारखा होतो." 


(डॉ. नुपूर नेरुरकर)

व्हॉइस चेंज सर्जरी म्हणजे काय?  डॉक्टरांनी मलाच विचारलं..

पारलिंगीयांच्या हक्कांसाठी काम करणाऱ्या निकिता मुख्यदल यांच्याशी संवाद साधला तेव्हा त्या म्हणाल्या, "बॉम्बे हॉस्पिटलला जेव्हा 'ट्रान्स व्हॉइस क्लीनिक' सुरु झालं तेव्हा अशी शस्त्रक्रियाही होऊ शकते हे पहिल्यांदा मला कळालं. मी त्यांच्याशी संपर्क साधला तेव्हा 'आम्ही असं काही पहिल्यांदा ऐकतोय. व्हॉइस चेंज सर्जरी म्हणजे  काय असतं' असा प्रश्न मला केला. त्यानंतर मी त्या रुग्णालयात ही गेले पण आमच्याकडे असं काही होत नाही असं उत्तर देऊन त्यांनी मला माघारी पाठवलं." 

निकिता पुढे सांगतात, "आता जर कमी पैश्यात ही शस्त्रक्रिया होणार असले तर मी नक्कीच करू इच्छिते. कारण, यामुळे मला माझ्या वैवाहिक जीवनात आणि सामाजिक काम करतांना फायदा होईल." 



'बाईचा आवाज नाजूकच असावा' या पुरुषी मानसिकतेतून आलेल्या गोष्टी..

पारलिंगी समुदायाचे प्रश्न लोकांसमोर आणणाऱ्या आणि सामाजिक कार्यकर्ता शमीभा पाटील यांनी या आवाज बदल शस्त्रक्रियेला 20 हजारात करण्याच्या निर्णयाचे एकाबाजूला स्वागत केले.  पण, दुसऱ्या बाजूला त्यांनी या समाजातील पुरुषी मानसिकतेचा संकुचितपणा समोर आणलाय. त्या म्हणाल्या, " महाराष्ट्रात मुंबईच्या हॉस्पिटलमध्ये निम्या किंमतीमध्ये ही सर्जरी उपलब्ध करून देण्यात आली ही पारलिंगी समुदायातील महिलांसाठी चांगली बाब आहे. आवाज मोठा असावा की बारीक असावा असं काही नसतं. पण, आवाजतील मृदुता आणि त्यासोबत आपण स्वतःहून स्वीकारलेलं बाईपण शरीराच्या अनेक बदलांच्या प्रक्रियांमध्ये शारिरीक शस्त्रक्रियांबरोबर आवाजाच्या शस्त्रक्रियेतून जर आवाजात मृदुता येणार असेल तर पारलिंगी समुदायातील महिलांना आत्मिक आनंद मिळेल. या गोष्टींमुळे पारलिंगी समुदायातील महिलांचा आत्मविश्वास वाढायला ही मदत होईल." 

शमीभा या निर्णयाचं स्वागत करतांना म्हणतात, "एका बाजूने हे स्वागतार्ह्य आहे मात्र दुसऱ्या बाजूला विचार केला तर, पुरुषी संकल्पनेमध्ये बाईचा आवाज मृदू असावा आणि पुरुषाचा भरडा असावा. अश्या मानसिकतेवर ही आपण संवेदनशीलतेने विचार करायला हवा. आवाजाला ही आपण जर लिंगाशी जोडत असू तर समानतेच्या दिशेने आपण कधी वाटचाल करणार हा प्रश्न पुन्हा उभा राहतो."