“मॅडम! काहीतरी करा हो खूप त्रास होत आहे.” नेहाने प्रसूती दरम्यान ओरडत म्हटलं. “नवऱ्याकडून आत घालून घेताना त्रास झाला नाही का?” महिला डॉक्टरने तिच्या पायावर थापड मारत म्हटलं. नेहा दिल्लीच्या गुरू तेगबहादूर हॉस्पिटलमध्ये प्रसूतीसाठी आली होती. डॉक्टरचं बोलणं ऐकून तिला धक्काच बसला. डॉक्टरांकडून अशा उत्तराची तिने अपेक्षाच केली नव्हती.
प्रत्येक गर्भवतीला आपल्या गरोदरकाळात आणि प्रसूती दरम्यान सन्मानजनक आरोग्य सेवा मिळण्याचा अधिकार आहे. जागतिक आरोग्य संघटनेच्या सन्मानजनक मातृत्त्व देखभाल (आरएमसी) अंतर्गत प्रत्येक महिलेला प्रसूती आणि प्रसूतीवेळी सन्मानाने वागणूक मिळण्याची तसेच गोपनियता राखण्याची तरतूद आहे. तिला कोणताही त्रास होऊ नये, अपमानास्पद वागणूक मिळू नये याचीही दक्षता घेतली जाते.
गरोदरपण आणि प्रसूती दरम्यानच्या काळात एक स्त्री आणि तिची देखभाल करणाऱ्यांच्या मध्ये विकसित होणारा संबंध महत्त्वाचा असतो. या संवेदनशील काळातील आलेला अनुभव त्या स्त्रीचा आत्मसन्मान वाढवू शकतो किंवा तिचा अपमान अथवा दुर्व्यवहार झाल्यामुळे तिच्यावर भावनिक आघात होण्याचीही शक्यता असते. मुलांना जन्म देतेवेळी स्त्रिया ज्या अनुभवातून जातात त्यामुळे त्यांच्या मनात मातृत्व देखभाल सेवासंस्थांविषयी आत्मविश्वास किंवा संशय निर्माण होऊ शकतो. त्याचा विपरीत परिणाम बाळंतबाई आणि नवजात मुलावरही पडू शकतो.
सरकारी रुग्णालयातील प्रसूती गृहाच्या नरक यातना
सरकारी रुग्णालयातील प्रसूती गृह हे डॉक्टर्स, नर्सेस आणि गरोदर बायकांसाठी फार तणावाची जागा असते. इथं गरोदर बायकांसोबत शाब्दिक आणि शारिरीक हिंसा होणं सामान्य बाब झाली आहे. एका संशोधनानुसार 31 प्रसूतींपैकी 10 जणींना शारिरीक हिंसेचा सामना करावा लागला. 17 जणींना अपमानित करण्यात आलं, धमकवण्यात आलं किंवा शिवीगाळ झाली.
उदा. एका मेडिकल कॉलेजमध्ये प्रसूतीच्या वेळी नीरजाला तिचं ओरडणं बंद करण्यासाठी अनेकदा धमकवण्यात आलं. नर्सने तिथं उपस्थित नसलेल्या एका स्टाफचा उल्लेख करत नीरजाला म्हटलं, “ती इथं असती तर तिनं तुझ्या योनीत हात घातला असता, आपले ग्लोव्ज घाणेरडे केले असते आणि मग त्यानंच तुला थापडलं असतं. ज्या पेशंट खूप ओरडतात त्यांचा इलाज ती अशीच करते.”
प्रसूतीच्या वेळी बायकांना आपल्या रडण्या किंवा ओरडण्यावर नियंत्रण ठेवणं सहसा शक्य होत नाही. त्यामुळे त्या काळात त्या होणाऱ्या त्रासानं, वेदनेनं त्या ओरडत असतात. पण त्यावेळी सहानुभूती, धीर मिळण्याऐवजी, डॉक्टरांच्या, नर्सेसच्या शिव्या, अपमान, मारही त्यांना मिळतो. साक्षी म्हणते की, प्रसूतीच्या वेळी ती वारंवार आपली कूस बदलत होती. त्यात तिच्या बेडवरची चादर खाली पडली.
त्यावर तिथल्या सहाय्यकानं तिला थापडत म्हटलं, “ही पुन्हा खाली पडली तर तूच उचलायची.” यामुळे ती भ्याली. नंतर सारा वेळ ती चादर घट्ट धरून बसली होती. प्रसूतीच्या त्रासातून सुटण्यासाठी फारच थोडे पर्याय दिले जातात. एपिओस्टॉमिज, किंवा चिर रोखण्यासाठी योनीवर कट मारणे, यात गरोदर बाईची सहमती घेतली जात नाही आणि अनेकदा भूल दिल्याशिवायच हे केलं जातं.
“मुल करण्याआधी त्याचा विचार करायला पाहिजे होता.”
दिल्लीच्या नॉर्थ ईस्ट डिस्ट्रिक्ट विभागातील 100 बायकांशी चर्चा केल्यानंतर समजलं की प्रत्येकीसोबतच सरकारी रुग्णालयात प्रसूतीच्या काळात हिंसाचार घडलेला होता. 45 महिलांना शारिरीक हिंसेला सामोरं जावं लागलं. 22 महिलांसोबत सहाय्यकांनी असभ्य वागणूक दिली. 80 बायकांना डॉक्टरांनी कधी ना कधी तरी अपशब्द वापरले होते. एंक्झायटी असलेल्या एका बाईला प्रसूतीवेळी खूप त्रास होत होता.
तिनं डॉक्टरांना त्याविषयी सांगितलं तर त्या म्हणाल्या, “मुल करण्याआधी त्याचा विचार करायला पाहिजे होता.” प्रसूती कक्षातील वातावरणाविषयी त्या सांगतात, “आत फारच वाईट अवस्था होती. डॉक्टर प्रत्येकीलाच ओरडत होते. एकही बाई अशी नव्हती जिला एखाद्या कारणानं डॉक्टर ओरडले नव्हते.” प्रसूती कक्षात अनादर, अव्यवस्था ही नवीन गोष्ट नाही. ही एक सार्वजनिक चिंतेची गोष्ट आहे कारण ती शारिरीक शोषण, विनाअनुमती देखभाल, अपमानास्पद वागणूक, भेदभाव अशा प्रकारात सुरू असते.
जगभरात सगळीकडेच असंच वातावरण आहे. भारत अर्थातच याला अपवाद नाही. प्रसूतीच्या वेळी गरोदर बाईच्या शरीरातून विष्ठा बाहेर येणं ही एक सामान्य गोष्ट असते. त्यावर या बायकांचं काही नियंत्रण नसतं. असं असूनही सफाई कर्मचारी या बायकांचा त्यासाठी वारंवार अपमान करतात. तिथले डॉक्टरही त्यांना असं बोलण्यापासून थांबवत नाही.
रुग्णालयातील मुलांचा जन्म दर 89 टक्क्यांवर पोहोचलाय, पण…?
माता मृत्यू दर कमी करण्याच्या सरकारी अभियाना अंतर्गत अधिकाधिक गरोदर बायकांची प्रसूती रुग्णालयात व्हावी यासाठी प्रयत्न केले जात आहेत. त्यामुळे रुग्णालयातील मुलांचा जन्म दर ८९ टक्क्यांवर पोहोचला आहे. पण त्यामुळे आरोग्य यंत्रणांवरील ओझंही वाढलं आहे. त्यामुळे त्यांना सर्व रुग्णांकडे नीट लक्ष देता येत नाहीये. सरकार एकीकडे प्रसूती सुलभ व्हावी म्हणून प्रयत्न करत आहेत पण त्यासाठी आवश्यक यंत्रणा उभारण्याकडे दूर्लक्ष करत आहे.
याचा सारा त्रास या गरोदर बायकांनाच भोगावा लागत आहे. माझा स्वतःचा अनुभवही असाच आहे. दिल्लीतील नामवंत रुग्णालयातही गरोदर बायकांसोबत दुर्वर्तन होताना मी पाहिलं आहे. माझ्या मुलीचा जन्म दिल्लीच्या लेडी हार्डिंग रुग्णालयात झाला. प्रसूतीच्या वेळी माझी अवस्था बिकट होती. माझ्या डॉक्टरानं मला सुचवलं की मी अशा ठिकाणी भर्ती व्हावं जिथे सर्व सुविधा असतील आणि इमरजेंसी आलीच तर दुसरीकडे धावपळ करत जाण्याची गरज भासणार नाही. म्हणून डॉक्टरांच्या सांगण्यावरूनच मी या रुग्णालयात भर्ती झाले.
पण प्रसूती कक्षात डॉक्टर, नर्सेस यांची वागणूक फारच नकारात्मक होती. डॉक्टर रुग्णांकडे लक्ष देत नव्हते. ते तेव्हाच यायचे जेव्हा बाळाचं डोकं बाहेर यायचं किंवा एखादी बाई फारच ओरडू लागायची. अनेक डॉक्टर्स गरोदर बाईची परवानगी न घेताच त्यांना आययूडी लावत होत्या ज्यांची पहिलीच वेळ होती.
सरकारी रुग्णालयात प्रसूतीच्या वेळी बायकांना प्रजनन पर्यायासाठी अपमानित केलं जातं. त्यांना न सांगता, परवानगी न घेता त्यांच्या गर्भाशयात उपकरणं टाकली जातात. अनेकदा बोलताना बायकांच्या सेक्स लाईफविषयी, प्रजननाच्या पर्यायाविषयी टिंगल टवाळी केली जाते.
जीटीबीच्या एका डॉक्टरने एका बाईला म्हटलं, “तुम्ही आधी मौजमस्ती करता आणि मग आम्हाला त्रास देता. आता तुला आययूडी लावून घ्यायला त्रास होतोय पण नवऱ्यानं सेक्सची गोष्ट केली तर लगेच त्याच्याकडे धावशील.” भारतात अनेक बायका मुल होण्याचा निर्णय स्वतः घेऊ शकत नाहीत. असं असूनही प्रसूती कक्षात त्यावरून त्यांचा सर्रास अपमान केला जातो. तिथं स्त्रियांची सुरक्षा, सन्मान आणि मानवाधिकारांची अनेकदा पायमल्ली होते. त्याचा बाळंतीन आणि नवजात मुल दोघांवरही नकारात्मक प्रभाव पडतो.
त्यामुळेच अनेक बायका सरकारी रुग्णालयाऐवजी, घरी किंवा अपुऱ्या सुविधा असलेल्या पण ओळखीच्या खासगी डॉक्टरांकडे प्रसूतीसाठी जातात. यात कधीकधी त्यांच्या किंवा मुलाच्या जीवालाही धोका पोहोचू शकतो. सरकारी रुग्णालयातील सुविधांमध्ये सुधारणा करणं ही आरोग्य आणि स्त्रियांच्या मानवाधिकाराचा प्रश्न आहे, गरज आहे.
(सौजन्य - फेमिनिजन इन इंडिया)
अनुवाद - प्रतिक पुरी
