गुरुवार, 17 जुलै 1947 रोजी भाऊच्या धक्क्यावरून रेवसला जाण्यास निघालेली 'रामदास' बोट अवघ्या नऊ मैलांच्या अंतरावर 'काशा'च्या खडकाजवळ वादळात सापडून, एका भयंकर मोठ्या लाटेचा तडाखा बसून समुद्रात बुडाली. बोटीवर लहानमोठी मुलेबाळे धरून सुमारे एक हजार तरी उतारू असावेत, असा लोकांचा अंदाज आहे.
त्यापैकी अवघे 232 उतारू मोठ्या मुश्किलीने जिवंत राहिले. बोटीचा कप्तानही वाचला आहे. या प्रकारामुळे मुंबई, ठाणे, कुलाबा आणि रत्नागिरी जिल्ह्यांची सारी कोकणपट्टी हवालदिल होऊन गेली आहे.
मुंबईहून रेवसकडे जाण्यास निघालेली 'रामदास' बोट 17 जुलै रोजी मुंबई बंदरापासून अवघ्या नऊ मैलांवर असलेल्या 'काशा'च्या खडकाजवळ सोसाट्याच्या वाऱ्यामुळे व दोन प्रचंड लाटांच्या तडाख्यामुळे कलती होऊन समुद्रात बुडाली आणि तिच्याबरोबर त्या बोटीने प्रवास करणारे सहा-सातशे उतारूही समुद्रात बुडून मरण पावले.
सुमारे वीस वर्षांपूर्वी तुकाराम आणि जयंती या दोन बोटी बुडाल्याच्या प्रकारानंतर घडलेला भयंकर प्रकार हाच होय. घडलेला प्रकार इतका भीषण आहे, की अंगावर काटा उभा राहतो. मन हळहळते. या प्रकाराची चौकशी झालीच पाहिजे, अशी सर्व जनतेने चोहींकडून मागणी केली आहे.
वर्तमानपत्रांनीही जनतेच्या वतीने सत्य जाणून घेण्याची मागणी केली आहे. मुंबईचे मुख्य प्रधान ना. बाळासाहेब खेर, ना. मुरारजी देसाई, ना. तपासे यांनीही पूर्ण चौकशीचे आश्वासन दिले आहे. ना. तपासे हे तर 'रामदास' बोटीच्या अपघाताच्या वेळी उरण येथे हजर होते. जगून वाचून आलेल्या उतारूंच्या तोंडून त्यांनी अपघाताची सविस्तर हकीकत ऐकिली आहे.
पार्लमेंटमध्ये अपघाताच्या बातमीचा प्रतिध्वनी उठला असून, बुडालेल्या हिंदी लोकांबद्दल सहानुभूती व्यक्त करण्यात आली आहे. हे सगळे खरे असले, तरी काही तरी आणि कोठे तरी कुणाचे तरी चुकलेले आहे. त्याचे प्रायश्चित्त सहा-सातशे अभागी, निरपराध लोकांना मृत्यूच्या किमतीने भोगावे लागले आहे, अशी जनतेची बालंबाल खात्री झाली आहे. ही चूक कोणती, हे शोधून काढले गेले पाहिजे, अशी जनतेची अनिवार इच्छा आहे.
लवकरच चौकशीच्या कामाला सुरुवात होऊन सत्य बाहेर येईल, अशी आपण आशा करू या. त्या दिवशी हवा वादळी होती. सोसाट्याचा वारा सुटला होता. पाऊस सारखा पडत होता, हे सांगायला हवामानतज्ज्ञांची जरुरी आहे, असे नाही. विरारहून येणाऱ्या लोकल गाड्यांतील हजारो लोकांनी त्या दिवशी वादळी हवा होती हे पाहिले होते.
दुर्दैवी रामदास
रामदास बोट 1936 मध्ये बांधली गेली, ती 406 टन वजनाची बोट होती. सन 1942 मध्ये ती युद्धकार्यासाठी सरकारने घेतली होती. दि. 17 रोजी सकाळी आठ वाजता रामदास बोट भाऊच्या धक्क्यावरून रेवसला जाण्यास निघाली. ना. तपासे हेदेखील या बोटीने जाणार होते; पण उरणला जाणारी स्वतंत्र बोट त्या दिवशी त्यांना मिळाल्यामुळे, या दुर्दैवी बोटीने ते निघाले नाहीत.
बोट समुद्रातून निघाली, त्यानंतर एका तासाच्या आत ती बुडाली. त्या दिवशी समुद्रावर वादळ होते, असे एका वाचून आलेल्या खलाशाच्या सांगण्यावरून दिसते. तो म्हणतो, 'वादळाचा जोर पाहून आसऱ्यासाठी जवळच्याच खाडीत बोट घालण्याचा प्रयत्न कप्तान शेख सुलेमान यांनी केला, तेव्हा एखाद्या कचकड्याच्या खेळण्याप्रमाणे बोट लाटांवर डुलत होती आणि समुद्राच्या व वादळाच्या जोराशी झगडत होती. फक्त एकदाच तिने गटंगळी खाल्ली आणि ती पाचच मिनिटांच्या आत अदृश्य झाली.'
'काशा'चे खडक
आगबोट कंपनीचे जनरल मॅनेजर सी. ए. बुच म्हणतात, 'आज सकाळी ही बोट बंदरातून निघाली, तेव्हा पावसाळ्यात नेहमी असते त्यापेक्षा फारशी निराळी हवा दिसत नव्हती.' खलाशांच्या म्हणण्याशी हे विधान जुळत नाही. अपघाताच्या वेळी उपयोगी पडावे, म्हणून जीव वाचविण्याच्या पिशव्या बोटीवर असतात.
त्या घेण्याचीही फुरसद मिळाली नाही. बिनतारी यंत्राचा संदेश पाठवून मदत मिळविता आली असती; पण असे यंत्र बोटीवर मुदलात नव्हतेच, असे म्हणतात. ही गोष्ट खरी असेल, तर ती बोट कंपनीची अक्षम्य चूक आहे, असे म्हटले पाहिजे. एकटा 'काशाचा खडक' निर्विकार मुद्रेने हे दृश्य पाहत होता.
हाहा:कार उडाला!
ही भयंकर बातमी सायंकाळी चारच्या सुमारास मुंबईला समजली. अवघ्या नऊ मैलांवरचा हा भीषण प्रकार मुंबईकरांना संध्याकाळी समजला. बंदरावरील बोट कंपनीलाही तो लवकर समजू शकला नाही.
सकाळी सुटलेली रामदास बोट वास्तविक दुपारी दोन वाजता मुंबई बंदरात परत यायची; पण तिचा एवढा वेळ पत्ता न लागल्यामुळे कंपनीच्या अधिकाऱ्यांनी चौकशी सुरू केली आणि बोट बुडाल्याची नक्की बातमी त्यांना संध्याकाळी चार वाजता समजली.
मुंबई शहरात ती बातमी संध्याकाळी वादळाच्या वेगाने पसरली आणि जनतेमध्ये हाहा:कार उडाला. ज्यांची आप्तइष्ट मंडळी त्या दिवशी सकाळच्या बोटीने अमावास्या साजरी करण्यासाठी गावाला गेली होती, ते त्यांच्या काळजीने वेडेपिसे झाले. लोकांच्या झुंडीच्या झुंडी ठिकठिकाणच्या आगबोट कंपनीच्या तिकिटविक्रीच्या ऑफिसवर चौकशी करण्यासाठी जाऊ लागल्या. ती रात्र नातेवाइक मंडळींनी कशी घालविली असेल, याची कल्पनाच करावी!
प्रथम बातमी कोणी आणली?
रेवस येथील काही कोळी त्यावेळी रात्रौ पकडलेली मासळी घेऊन मुंबईला निघाले होते. त्यांना वाटेत माणसे तरंगत असलेली दिसली. त्यांनी तत्काळ होडीतील मासळी फेकून देऊन, बुडत्या माणसांना होड्यांत घेऊन किनाऱ्यावर आणले. त्यांच्याकडून बोट बुडाल्याची बातमी प्रथम रेवसला कळली.
ही बातमी कळल्यावर 'मीरा' व 'गंगा' या बोटींनी जाऊन प्राण वाचविण्याच्या कामाला सुरुवात केली. बचावून आलेल्या खलाशांपैकी एकाने, त्यांना होडीवाल्यांनी वाचवून मुंबईच्या ससून डॉक्समध्ये आणल्याचे सांगितले. मुंबईनजीकच्या निरनिराळ्या किनाऱ्यांवर बरेच लोक लागले. अलिबाग व रेवस येथील हॉस्पिटलमध्ये 125 लोकांना दाखल करून घेण्यात आले.
पहिल्याच दिवशी सुमारे 25 लोक मुंबईला सुखरूप येऊन पोचले. त्यांनी सांगितलेल्या माहितीवरून, रेवसच्या कोळ्यांनी बुडत्यांना वाचविण्याचे काम अतिशय मेहनतीने केले, असे समजले. रामदास बोटीवरचा कप्तान शेख सुलेमान हा या अपघातातून वाचला. बोटीवर काही युरोपियन उतारूही होते. मुंबईला आणण्यात आलेल्या १९ लोकांना अधिकाऱ्यांच्या देखरेखीखाली ठेवण्यात आले असून, त्यांच्याशी कोणासही बोलू देण्यात येत नाही.
किनाऱ्यालगत फिरताना रामदासवर 1050 उतारू व 42 खलाशी घेण्याची परवानगी होती. ज्यावेळी गोवा वगैरे भागांत ही बोट जाई, तेव्हा 695 उतारू, हॉटेलचे 10 नोकर व 42 खलाशी नेण्याची परवानगी असे. साधारणतः रेवसला इतके लोक कधीच जात नसत.
दि. 17 रोजी गटारी अमावास्या असल्यामुळे, त्या दिवशी घरी जाण्यासाठी उतारूंची एवढी गर्दी झाली होती. रामदास बोटीची या वर्षीच नाविक अधिकाऱ्यांकडून पाहणी करण्यात आली होती व बोट चांगल्या स्थितीत असल्याचे शिफारसपत्रही मिळाले होते. सरकारी वर्गवारीत ही बोट नवव्या प्रतीची होती.
तार खात्याची अक्षम्य दिरंगाई
रामदास बुडाल्याची तार कंपनीच्या रेवस येथील एजंटाने दुपारी 2.15 वाजता मुंबईला धाडली; पण ती मुंबईला दुपारी तीन वाजता आली असूनही, कंपनीच्या कचेरीत संध्याकाळी 7.15 वाजता मिळाली. तारेचा शिपाई कोणत्या वाहनावर बसून तार द्यायला निघाला होता, याची चौकशी होणे अवश्य आहे आणि ज्याने तार घेतली, त्या तारमास्तरला इंग्रजी येते की नाही, याची चौकशी व्हायला पाहिजे.
त्याला इंग्रजी येत असले, तर तारेचा अर्थही कळला पाहिजे. अर्थ कळला असला, तर त्यातील अनर्थाचीही जाणीव झाली असली पाहिजे. जाणीव झाली असली, तर ती तार टेलिफोनवरून बोट कंपनीला कळवायला हवी होती. त्याला सद्सद्विवेक बुद्धी असती, तर त्याने असली अक्षम्य चूक केली नसती. त्याला याचा जाब अवश्य विचारला पाहिजे.
उरणकरांचे धाडस
बोट बुडाल्याची बातमी उरणला दीड वाजता समजली. करंजे बंदरात पोहत आलेल्या लोकांकडून हकीकतही समजली. लगेच लोक मोटारी, टांगे वगैरे घेऊन मदतीसाठी करंजे, मोरे, पिरवाड येथील बंदरकिनारी गेले. त्यांना काही माणसे समुद्रात तरंगत असलेली दिसताच, धाडसी मंडळींनी आपल्या जिवाची पर्वा न करता समुद्रात उड्या टाकल्या.
त्यांनी वीस लोकांना जिवंत बाहेर काढले. पैकी करंजे बंदरात १२ व पिरवाड येथे आठ असे लोक वाचविण्यात आले. आषाढी एकादशीच्या यात्रेसाठी पंढरपूरला गेलेल्या जंजिरा संस्थानातील अठरा माणसांच्या कुटुंबांतील एक माणूस काशिनाथ बाळ्या कोंडाजी हा करंजे बंदरी जिवंत लागला.
ना. तपासे यांचे कार्य
उद्योगमंत्री ना. तपासे यापूर्वी उरणला दुसऱ्या बोटीने जाऊन पोचले होते. त्यांनी आपले पार्लमेंटरी सेक्रेटरी वांद्रेकर यांच्यासमवेत करंजे, पिरवाडी बंदराला भेटी देऊन संकटात सापडलेल्या लोकांची विचारपूस केली. त्यांच्याबरोबर डी. के. कुंटे हेही होते. बोट बुडल्याचे समजताच येथील कोळी मंडळींनी वादळी वारा, वादळी लाटा यांची पर्वा न करता आपल्या होड्या तुफान दर्यात लोटल्या. कोळ्यांनी वाचविलेल्यांत पंढरपूरची यात्रा करून आलेले 60 वारकरी आहेत.
म्हात्रे यांचे शौर्य
कुलाबा जिल्हा काँग्रेस कमिटीचे चिटणीस म्हात्रे यांनी खवळलेल्या समुद्रात उडी मारली व सात इसमांना वाचविले. जीव वाचून आलेला एक 18 वर्षांचा मुलगा उरणला दौऱ्यावर असता भेटला. तो म्हणाला, 'बोट बुडाल्यानंतर प्रत्येक जण किनाऱ्याच्या दिशेने जाण्याचा प्रयत्न करू लागला.
मीही त्यातच होतो. थोड्याच वेळात मला एका झाडाचा शेंडा दिसला. मोठ्या निश्चयाने पोहून किनाऱ्यावर आलो. त्या ठिकाणी मला सर्व प्रकारची मदत मुसलमान गृहस्थांनी केली.'
पिरवाडी येथे उरणहून काही मुसलमान लोक पिकनिक पार्टीसाठी आले होते. त्यांनी 12 इसमांना किनाऱ्यावर आणले. अलिबागला 92 इसम जिवंत लागले. मेलेल्या माणसांत काही युरोपियनही होते. प्रत्येक ठिकाणी नातेवाइक मंडळी आपल्या मंडळींच्या शोधाला आली होती. ठिकठिकाणी दहन व दफनविधी उरकण्यात आले.
कुंटे नामक गृहस्थाचा अनुभव
त्या दिवशी हवा चांगली होती, असे रामदास बोटीचा कप्तान म्हणतो; पण शंकर विष्णू कुंटे नावाचे एक गृहस्थ 'लोकमान्य' पत्रातून जी हकीकत सांगतात ती चिंतनीय आहे. 'आदल्या दिवशी आपण या बोटीने मुंबईला आलो; त्या वेळी वाटेत वादळ असल्यामुळे बोट मोठ्या मुश्किलीनेच मुंबई बंदराला लागली.
यामुळे बोट मुंबईला लागताच कप्तान शेख सुलेमान याने 'आज आपण मोठ्या मुश्किलीने बोट आणली, उद्या बोट नेणार नाही' अशा आशयाचा कंपनीला फोन करण्यास आपल्या असिस्टंटला सांगितले. त्याने तसा फोन केल्यावर, 'उद्याचे उद्या बघू' असे उत्तर मिळाले, असे या पत्रात लिहिले असून, खुद्द त्या असिस्टंटकडून ती बातमी मिळाली आहे,' असे कुंटे यांनी लिहिले आहे.
शोधाचे कार्य
जिवंत माणसे आणि प्रेते यांच्या शोधाचे काम सरकारी व बिनसरकारी रीतीने चालू झाले. बोट कंपनीने त्यांना सर्व प्रकारचे साह्य दिले. नातलगांच्या झुंडीच्या झुंडी ठिकठिकाणी फिरत होत्या. बोटीवरील नोकरवर्ग बहुतेक वाचला, याचे लोकांना वैषम्य वाटून एका खलाशावर लोकांनी हल्लाही केला. 'आमचे नातलग मारलेस आणि तू रे कसा जिवंत आलास?' हा लोकांचा प्रश्न जितका कठोर होता, तितकाच करुणास्पदही होता.
बोटीचा शोध व चौकशी
बुडालेल्या जागेची विमानाने पाहणी करण्यात आली. त्यानंतर लाँचच्या साह्याने आतापर्यंत 11 वेळा बोटीचा शोध केला; पण तिचा कुठेच पत्ता नाही. मर्चंट मरिन डिपार्टमेंटचे अधिकारी या अपघाताची चौकशी सध्या करीत आहेत. 'बोट समुद्रात जाण्यास लायक होती काय?', 'तिच्यात अधिक माणसे भरली होती काय?' वगैरे प्रश्नांची कसून चौकशी होऊन, त्याबद्दलचा रिपोर्ट हिंदुस्थान सरकारकडे जाणार आहे आणि सरकारला वाटल्यास विस्तृत चौकशीही होईल.
या अपघातात प्राणहानी झालेली असल्यामुळे, त्यांच्या संबंधात मॅजिस्ट्रेट पुढे चौकशी करविण्याचा प्रांतिक सरकारला अधिकार आहे. मुख्यमंत्री ना. बाळासाहेब खेर यांच्या निवेदनावरून ते सर्व प्रकारची चौकशी करतील, अशी जनतेची अपेक्षा आहे.
('दर्यावर्दी' मासिकातील हा लेख अमोल सरतांडेल यांच्या संग्रहातून.)
