- विठ्ठल साबळे 

चंद्रपूर जिल्ह्याच्या नागभीड तालुक्यातील मिंथुर गावातील रोशन सदाशिव कुडे या शेतकऱ्याने काही वर्षांपूर्वी शेतीला पूरक उत्पन्न मिळावे म्हणून दुग्ध व्यवसाय सुरू केला होता. त्यासाठी त्यांनी दोन खासगी सावकारांकडून प्रत्येकी 50,000 रुपये, अशी एकूण 1,00000 रुपयांची रक्कम कर्ज म्हणून घेतली होती. सुरुवातीला व्यवसायातून नियमित उत्पन्न मिळेल, या अपेक्षेने हे कर्ज घेतल्याचे त्यांनी तक्रारीत नमूद केले आहे.

दुग्ध व्यवसाय सुरू केल्यानंतर काही काळातच अडचणी निर्माण झाल्या. आजारामुळे त्यांच्या गाई मरण पावल्या, पशुवैद्यकीय खर्च वाढला आणि दूध उत्पादन पूर्णपणे ठप्प झाले. परिणामी व्यवसायातून अपेक्षित उत्पन्न मिळाले नाही. या काळात शेतीतूनही पुरेसे उत्पन्न न मिळाल्याने कर्जाची परतफेड करणे कठीण होत गेले, असे पीडित शेतकऱ्याचे म्हणणे आहे.

कर्जाचा बोजा दिवसेंदिवस वाढतच गेला 

शेतकऱ्याच्या तक्रारीनुसार, सुरुवातीचे एक लाख रुपयांचे कर्ज हळूहळू वाढत गेले. याच काळात सावकारांकडून दरमहा दहा ते वीस टक्के दराने व्याज आकारण्यात आल्याचा आरोप आहे. काही कालावधीत व्याजाची रक्कम दिवसाला पाच ते दहा हजार रुपयांपर्यंत पोहोचल्याचेही तक्रारीत नमूद करण्यात आले आहे. व्याजावर व्याज, दंडात्मक रक्कम आणि इतर खर्च लावल्यामुळे हे कर्ज वाढत वाढत तब्बल चौऱ्याहत्तर लाख रुपयांपर्यंत पोहोचल्याचा दावा करण्यात आला आहे.

कर्ज फेडण्यासाठी रोशन कुडे यांनी शेतीतील काही भाग, ट्रॅक्टर तसेच घरातील मौल्यवान वस्तू विकल्याची माहिती समोर आली आहे. मात्र, एवढे करूनही कर्जाची रक्कम कमी झाली नाही. उलट व्याजामुळे ती अधिकच वाढत गेली. यामुळे कुटुंबावर मानसिक, आर्थिक आणि सामाजिक दबाव प्रचंड वाढला, असे कुटुंबीयांचे म्हणणे आहे.

किडनीच्या बदल्यात मिळलेल्या रकमेचा कर्ज फेडण्यासाठी वापर 

कर्जाचा ताण असह्य झाल्यानंतर सावकारांच्या दबावामुळे आपल्याला किडनी विकण्याचा निर्णय घ्यावा लागल्याचा गंभीर आरोप शेतकऱ्याने केला आहे. तक्रारीनुसार, एका सावकाराने त्याला बाहेरच्या राज्यात आणि नंतर परदेशात नेले. वैद्यकीय तपासणीनंतर कंबोडिया येथे शस्त्रक्रिया करून किडनी काढण्यात आल्याचा दावा करण्यात आला आहे. या बदल्यात मिळालेली सुमारे आठ लाख रुपयांची रक्कम कर्ज फेडण्यासाठी वापरण्यात आल्याचे शेतकऱ्याने सांगितले आहे. या संपूर्ण घटनेचे व्हिडिओ फुटेज समोर आले असून, त्यात शेतकरी स्वतः किडनी विकल्याचे सांगताना दिसत आहे.

या प्रकरणाबाबत रोशन कुडे यांनी संबंधित पोलीस यंत्रणेकडे लेखी तक्रार दिली आहे. तक्रारीत सावकारांकडून बेकायदेशीर व्याज आकारणी, मानसिक छळ आणि जबरदस्तीचे आरोप करण्यात आले आहेत. तसेच मानवी अवयव विक्रीसंबंधी गंभीर गुन्हा घडल्याचा उल्लेखही करण्यात आला आहे. प्रकरणाची गंभीरता लक्षात घेऊन पोलीस आणि प्रशासनाकडून तपास सुरू असल्याची माहिती आहे.

तपास अप्पर पोलिस अधीक्षक ईश्वर कातकडे करीत असल्याची माहिती आहे. महाराष्ट्र राज्य सरकारने या प्रकरणी गंभीर दखल घेऊन चौकशी करावी आणि सरकारवर कारवाई करावी असेही त्याने म्हटले आहे. जिल्हाधिकारी विनय गौडा यांना विचारणा केली असता या प्रकरणात काहीही तक्रार प्राप्त झालेली नाही. बातमी बघून जिल्हा उपनिबंधक यांना या प्रकरणाच्या चौकशीचे आदेश दिले आहे असे त्यांनी सांगितले.

रोशन म्हणतो जे माझ्यासोबत घडलं ते इतरांसोबत घडू नये… 

"या सावकाराने जी माझी पिळवणूक केली, आज मला माझी किडनी विकण्यास भाग पाडले. या सावकारावर कठोरात कठोर शिक्षा होऊन मला न्याय मिळाला पाहिजे आणि माझ्यासोबत जे घडलं आहे, ते कोणासोबत होऊ नये म्हणून महाराष्ट्र सरकारने या प्रकरणाची तातडीने दखल घ्यावी." अशी मागणी रोशन कुडे यांनी केली आहे. 

यापूर्वी अशी घटना घडल्याची नोंद नाही… 

कर्ज फेडण्यासाठी थेट किडनी विकल्याची अशी घटना महाराष्ट्रात किंवा देशात यापूर्वी मोठ्या प्रमाणावर नोंदली गेल्याचे स्पष्ट पुरावे आढळत नाहीत. भारतात अवैध अंग व्यापार किंवा किडनी तस्करीची प्रकरणे याआधी समोर आली आहेत, मात्र खासगी सावकारांच्या कर्जामुळे शेतकऱ्याला स्वतःची किडनी विकावी लागल्याचा आरोप असलेले हे प्रकरण दुर्मिळ आणि गंभीर मानले जात आहे. त्यामुळे या घटनेचे सामाजिक आणि कायदेशीर परिणाम अधिक व्यापक असू शकतात.

या घटनेमुळे ग्रामीण भागातील सावकारी, अवैध व्याजदर आणि आर्थिक असुरक्षिततेचा मुद्दा पुन्हा ऐरणीवर आला आहे. सावकारीविरोधी कायदे अस्तित्वात असतानाही अशा प्रकारच्या घटना घडत असल्याने त्यांच्या अंमलबजावणीवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे. या प्रकरणाचा तपास पूर्ण झाल्यानंतरच संपूर्ण सत्य समोर येणार असले तरी, सध्या तरी या घटनेने राज्यभरात गंभीर चर्चा सुरू केली आहे.