लोकशाहीचे सजग प्रहरी व संघर्षाचे प्रतीक : जॉर्ज फर्नांडिस

विकास मेश्राम 

• फुटपाथवरच्या संघर्षमय आयुष्यातून देशाच्या संरक्षणमंत्री पदापर्यंत पोहोचलेले जॉर्ज फर्नांडिस हे भारतीय राजकारणातील सर्वात प्रभावी समाजवादी नेत्यांपैकी एक होते.

• १९७४ च्या ऐतिहासिक रेल्वे संपापासून ते आणीबाणीविरोधातील लढ्यापर्यंत त्यांनी सत्तेविरोधात निर्भीड भूमिका घेत लोकशाही मूल्यांचे रक्षण केले.

• कामगार नेता, उद्योगमंत्री, रेल्वेमंत्री, संरक्षणमंत्री आणि लोकशाहीचा कट्टर पुरस्कर्ता अशा विविध भूमिकांमधून त्यांनी भारतीय सार्वजनिक जीवनावर अमिट ठसा उमटवला.

भारतीय राजकारणात विचारांची धार, निर्भीड भूमिका आणि संघर्षशील स्वभाव यांनी स्वतःचा खोल ठसा उमटवणारे जॉर्ज मॅथ्यू फर्नांडिस हे देशातील सर्वाधिक प्रभावशाली समाजवादी नेत्यांपैकी एक होते. कामगार चळवळीतून घडलेला हा नेता भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात एक असाधारण व्यक्तिमत्त्व म्हणून आजही स्मरणात आहे. नऊ वेळा लोकसभेवर निवडून येणे, समता पक्षाची स्थापना करणे आणि केंद्र सरकारमध्ये उद्योग, रेल्वे, संरक्षण यांसारखी महत्त्वाची मंत्रालये सांभाळणे ही त्यांच्या दीर्घ राजकीय जीवनाची काही ठळक वैशिष्ट्ये. समाजवादी विचारसरणीच्या भक्कम पायावर उभ्या राहिलेल्या या व्यक्तिमत्त्वाने १९७० च्या दशकात भारतीय तरुणांसाठी प्रतिकार, बंडखोरी आणि अन्यायाविरुद्धच्या संघर्षाचे एक जिवंत प्रतीक उभे केले होते.

३ जून १९३० रोजी कर्नाटकातील मंगळुरू येथे एका ख्रिश्चन कुटुंबात त्यांचा जन्म झाला. वडील जॉन जोसेफ फर्नांडिस आणि आई ॲलिस मार्था फर्नांडिस यांच्या सहा अपत्यांमध्ये जॉर्ज हे ज्येष्ठ. आईला ब्रिटनचे राजा जॉर्ज पंचम यांच्याबद्दल विशेष आदर असल्याने तिने आपल्या थोरल्या मुलाचे नाव जॉर्ज ठेवले. लहानपणापासूनच जॉर्ज अत्यंत बुद्धिमान आणि स्वतंत्र विचारांचे होते. घरातील वातावरण ख्रिश्चन धार्मिकतेने भारलेले असले तरी प्रश्न विचारण्याची वृत्ती आणि आधिकारांना आव्हान देण्याचा स्वभाव त्यांच्यात लहानपणापासूनच रुजलेला होता. वयाच्या सोळाव्या वर्षी त्यांना ख्रिश्चन मिशनरीमध्ये धर्मगुरू बनण्यासाठी पाठवण्यात आले. मात्र तेथील कठोर परंपरा, नियम आणि उपदेश व प्रत्यक्ष आचरण यांमधील भेद त्यांना असह्य वाटला. धर्मशिक्षणाचे जग त्यांच्या बंडखोर स्वभावाशी जुळणारे नव्हते. अखेर १९४९ मध्ये रोजगाराच्या शोधात ते मुंबईत आले. प्रारंभीचे दिवस कठीण होते. फुटपाथवर रात्र काढणे, वृत्तपत्रात प्रूफरीडरची नोकरी, असे संघर्षमय आयुष्य.

मुंबईत आल्यानंतर त्यांनी कामगार चळवळीत सक्रिय सहभाग घेतला. समाजवादी विचारसरणी आणि ट्रेड युनियनच्या माध्यमातून त्यांनी कामगारांच्या हक्कांसाठी संघर्ष सुरू केला. डॉक कामगार, नगरपालिका कर्मचारी, टॅक्सीचालक आणि हॉटेल कर्मचारी यांच्या प्रश्नांवर त्यांनी आंदोलने उभी केली. त्यांच्या नेतृत्वगुणांमुळे आणि निर्भीड स्वभावामुळे त्यांची प्रतिमा हळूहळू एक प्रभावी कामगार नेता म्हणून तयार झाली. १९५० च्या दशकात ते टॅक्सीचालक संघटनेचे महत्त्वाचे नेते बनले. सामान्य कामगारांचा आवाज बनलेल्या जॉर्ज फर्नांडिस यांनी अन्यायाविरोधात लढण्याची भूमिका कधीही सोडली नाही. भारतीय रेल्वेतील कामगारांच्या प्रश्नांवरही त्यांनी आंदोलनांचे नेतृत्व केले. समाजवादी नेते डॉ. राममनोहर लोहिया यांच्या विचारांचा त्यांच्यावर खोल प्रभाव होता. समाजातील दुर्बल घटकांसाठी संघर्ष करणे आणि सत्तेला धाडसाने प्रश्न विचारणे हा त्यांचा राजकीय स्वभाव बनला होता.

१९६७ च्या लोकसभा निवडणुकीत त्यांनी काँग्रेसचे दिग्गज नेते एस. के. पाटील यांचा दक्षिण मुंबई मतदारसंघातून पराभव केला. हा विजय इतका अनपेक्षित होता की त्यांना "जायंट किलर" ही ओळख मिळाली. मुंबईसारख्या महानगरात एका कामगार नेत्याने दिग्गज काँग्रेसजनाला धूळ चारणे ही घटना राष्ट्रीय राजकारणातही मोठी चर्चेची ठरली. या विजयानंतर भारतीय राजकारणात त्यांचे स्थान अधिक भक्कम होत गेले. १९६९ ते १९७३ या काळात ते संयुक्त समाजवादी पक्षाचे सरचिटणीस होते.

त्यांच्या राजकीय जीवनातील एक ऐतिहासिक टप्पा १९७३ मध्ये आला, जेव्हा ते ऑल इंडिया रेल्वेमेंस फेडरेशनचे अध्यक्ष निवडले गेले. रेल्वे कामगारांच्या विविध न्याय्य मागण्यांसाठी त्यांनी मे १९७४ मध्ये देशव्यापी रेल्वे संपाची हाक दिली. सुमारे १७ लाख कर्मचाऱ्यांनी या संपात सहभाग घेतला. हा संप भारतीय इतिहासातील सर्वात मोठ्या औद्योगिक आंदोलनांपैकी एक मानला जातो. सलग वीस दिवस देशभर रेल्वे सेवा ठप्प राहिली. या आंदोलनामुळे तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्या सरकारसमोर अभूतपूर्व आव्हान उभे राहिले. पण सरकारने कठोर दडपशाहीने संप मोडून काढला. हजारो कामगारांना अटक झाली, अनेकांच्या घरादाराची तोडफोड झाली. या सर्व दमनकारी उपाययोजनांनंतरही जॉर्ज फर्नांडिस कामगारांचे नि:स्वार्थ नेते म्हणून लोकमानसात अधिक उंचावले.

१९७५ मध्ये इंदिरा गांधी यांनी देशात आणीबाणी लागू केली. लोकशाहीची गळचेपी करणाऱ्या या निर्णयाचा जॉर्ज फर्नांडिस यांनी तीव्र विरोध केला. सरकारविरोधी प्रतिकार सुरू ठेवण्यासाठी ते भूमिगत राहून काम करत होते. याच काळात त्यांच्यावर सरकारी संस्था आणि रेल्वेमार्ग उडवण्यासाठी डायनामाइटची तस्करी केल्याचा गंभीर आरोप ठेवण्यात आला. या प्रकरणाला "बडोदा डायनामाइट केस" म्हणून इतिहासात ओळखले जाते. १९७६ मध्ये जॉर्ज फर्नांडिस यांना अटक करून दिल्लीतील तिहार तुरुंगात ठेवण्यात आले. त्यांच्यासह आणखी २४ जणांवर राजद्रोह आणि सरकार उलथवून टाकण्याचा कट रचल्याचा आरोप ठेवण्यात आला. या प्रकरणात विरेन जे. शाह, जी. जी. पारिख, सी. जी. के. रेड्डी, प्रभुदास पटवारी, देवी गुज्जर यांच्यासह अनेक जण आरोपी होते. केंद्रीय अन्वेषण विभागाने या प्रकरणाची चौकशी केली.

याच प्रकरणात त्यांच्या निकटच्या सहकारी स्नेहलता यांनाही अटक झाली. त्या आधीपासूनच गंभीर दमा आणि फुफ्फुसांच्या आजाराने ग्रस्त होत्या. बेंगळुरूच्या तुरुंगात अत्यंत कठोर परिस्थितीत ठेवल्यामुळे त्यांची प्रकृती झपाट्याने खालावली. १५ जानेवारी १९७७ रोजी त्यांना पॅरोलवर सोडण्यात आले. परंतु अवघ्या पाच दिवसांनी त्यांचे निधन झाले. आणीबाणीतील त्या पहिल्या शहीद म्हणून इतिहासात ओळखल्या जातात.

बडोदा डायनामाइट प्रकरणाच्या सुनावणीदरम्यान जेव्हा जॉर्ज फर्नांडिस यांना दिल्लीतील तीस हजारी न्यायालयात आणले जाई, त्या वेळी जवाहरलाल नेहरू विद्यापीठाच्या विद्यार्थ्यांनी "जेल का फाटक तोड़ दो, जॉर्ज फर्नांडिस को छोड़ दो" अशा घोषणा दिल्या. त्या काळात देशातील राजकीय वातावरण अतिशय तप्त होते. विरोधकांना गप्प करण्यासाठी काँग्रेस सरकार सर्व शक्ती पणाला लावत होते, तर दुसरीकडे निवडणुकांची चाहूल लागली होती.

१९७७ मध्ये इंदिरा गांधी यांनी निवडणुका जाहीर केल्या आणि आणीबाणी संपुष्टात आली. त्या वेळी जॉर्ज फर्नांडिस तुरुंगाच्या कोठडीत बंद होते. त्यांनी बिहारमधील मुजफ्फरपूर मतदारसंघातून निवडणूक लढवली. संपूर्ण प्रचारकाळात ते एकदाही स्वतः मतदारसंघात जाऊ शकले नाहीत. तरीही लोकांनी त्यांना विक्रमी मताधिक्याने विजयी केले. त्यांच्या हातात बेड्या असलेल्या छायाचित्रांचा प्रचारासाठी मोठ्या प्रमाणावर वापर करण्यात आला आणि जनतेच्या मनात दडपशाहीविरुद्ध संतापाची जी आग धगधगत होती, ती त्या मतांमधून प्रकट झाली. ते सुमारे तीन लाख मतांनी विजयी झाले. जनता पक्षाचे सरकार स्थापन झाल्यानंतर पंतप्रधान मोरारजी देसाई यांच्या मंत्रिमंडळात त्यांना उद्योगमंत्री करण्यात आले.

उद्योगमंत्री म्हणून त्यांनी परकीय चलन नियमन कायद्यांतर्गत बहुराष्ट्रीय कंपन्यांवर ठोस कारवाई केली. परिणामी कोका-कोला आणि आयबीएम या दोन महाकाय परदेशी कंपन्यांनी भारतातील व्यवसाय बंद केला. हा निर्णय धाडसाचा आणि राजकीयदृष्ट्या महत्त्वाचा होता. स्वदेशी उद्योगांना प्रोत्साहन देण्याच्या या भूमिकेमुळे ते जनमानसात आणखी लोकप्रिय झाले. जनता पक्षात नंतर फूट पडली आणि राजकीय समीकरणे बदलली. या काळात त्यांनी समता पक्षाची स्थापना केली आणि भारतीय जनता पक्षासोबत राजकीय सहकार्य केले.

रेल्वेमंत्री म्हणून त्यांचे एक महत्त्वपूर्ण योगदान म्हणजे कोकण रेल्वेच्या विकासातील भूमिका. दुर्गम कोकण किनारपट्टीला देशाच्या मुख्य रेल्वे जाळ्याशी जोडण्याचे जे स्वप्न अनेक वर्षे अपूर्ण होते, ते साकार करण्यात त्यांचे योगदान विशेष मानले जाते. डोंगर, दऱ्या, नद्या आणि जंगले ओलांडत कोकणात धावणाऱ्या रेल्वेने लाखो लोकांचे जीवन बदलले.

अटल बिहारी वाजपेयी यांच्या नेतृत्वाखालील राष्ट्रीय लोकशाही आघाडी सरकारमध्ये १९९८ ते २००४ या काळात ते संरक्षणमंत्री होते. हा त्यांच्या राजकीय जीवनातील एक महत्त्वाचा आणि गाजलेला कार्यकाळ ठरला. त्यांच्या कार्यकाळात १९९८ मध्ये पोखरण येथे यशस्वी अणुचाचण्या पार पडल्या. १९९९ मधील कारगिल युद्धात त्यांनी संरक्षणमंत्री म्हणून महत्त्वाची भूमिका बजावली. सियाचीनसारख्या अत्यंत दुर्गम आणि अवघड भागात तैनात असलेल्या जवानांचे मनोबल उंचावण्यासाठी ते त्यांना भेटायला जात. त्यांच्या या संवेदनशीलतेने जवानांच्या मनात त्यांच्याबद्दल विशेष आदर निर्माण झाला. ऑपरेशन पराक्रमच्या काळातही त्यांनी महत्त्वाची भूमिका पार पाडली. मात्र याच काळात ताबूत घोटाळा आणि तहलका प्रकरणात त्यांचे नाव चर्चेत आले. तहलका स्टिंग ऑपरेशनमुळे त्यांना राजकीय संकटाला सामोरे जावे लागले. परंतु न्यायालयाने नंतर त्यांना या आरोपांतून मुक्त केले.

२००४ मध्ये राष्ट्रीय लोकशाही आघाडीचा देशभर पराभव झाला तरी जॉर्ज फर्नांडिस मुजफ्फरपूर मतदारसंघातून पुन्हा विजयी झाले. मात्र वय वाढत होते, प्रकृती हळूहळू खालावत होती आणि राजकीय परिस्थिती बदलत होती. २००९ च्या लोकसभा निवडणुकीत जनता दल (युनायटेड) पक्षाने त्यांना उमेदवारी नाकारली. तरीही त्यांनी अपक्ष म्हणून निवडणूक लढवली, पण यावेळी मात्र त्यांना पराभवाचा सामना करावा लागला. त्यानंतर ते राज्यसभेवर बिनविरोध निवडून गेले. जेडीयूने त्यांच्या विरोधात उमेदवार उभा न केल्यामुळे हे शक्य झाले.

जॉर्ज फर्नांडिस यांचा विवाह २२ जुलै १९७१ रोजी लैला कबीर यांच्याशी झाला. त्या माजी केंद्रीय राज्यमंत्री हुमायूं कबीर यांच्या कन्या होत्या. या दाम्पत्याला शॉन फर्नांडिस नावाचा पुत्र आहे. मात्र राजकीय जीवनाचा धकाधकीचा प्रवास आणि वैयक्तिक जीवनातील ताण यांमुळे १९८४ मध्ये लैला त्यांच्यापासून दूर गेल्या. नियतीचा एक विलक्षण खेळ म्हणजे तब्बल पंचवीस वर्षांनंतर, जेव्हा जॉर्ज गंभीर आजारांनी ग्रस्त झाले, तेव्हा लैला पुन्हा त्यांच्या आयुष्यात परतल्या. आयुष्याच्या अखेरीस ते अल्झायमर आणि पार्किन्सन या दोन आजारांनी त्रस्त होते. स्मरणशक्ती मंदावत होती, शरीर थकत होते. पण लैला यांनी त्या कठीण काळात त्यांची काळजी घेतली.

१९७७ मध्ये जॉर्ज फर्नांडिस यांची भेट जया जेटली यांच्याशी झाली. त्या पुढे त्यांच्या जवळच्या राजकीय सहकारी बनल्या आणि समता पक्षाच्या कामात त्यांनी महत्त्वाची भूमिका पार पाडली. जया जेटली यांनी अनेकदा सांगितले आहे की जॉर्ज महिलांच्या राजकीय आणि बौद्धिक क्षमतेचा मनापासून आदर करत असत. त्यांची विचारसरणी अत्यंत मानवतावादी होती. तुरुंगात असताना पंख्यावरील घरट्यातून पडलेल्या पक्ष्याच्या पिल्लांसाठी त्यांनी स्वतःच्या लोकरी टोपीचे घरटे बनवले होते. मुलांना टॉफ्या देण्याची त्यांना सवय होती. अशा छोट्या-छोट्या कृतींमधून त्यांचा संवेदनशील, माणुसकी जपणारा स्वभाव प्रकट होत असे.

जॉर्ज फर्नांडिस यांची ओळख केवळ राजकारणी म्हणून नव्हे, तर एका बंडखोर विचारवंताच्या रूपातही होती. त्यांना वाचनाची अमाप आवड होती. हॅरी पॉटरसारख्या लोकप्रिय कादंबऱ्यांपासून महात्मा गांधी आणि विन्स्टन चर्चिल यांच्या चरित्रांपर्यंत विविध प्रकारची पुस्तके ते आवडीने वाचत. त्यांनी आयुष्यभर मोठी ग्रंथसंपदा जमवली होती. त्यांनी स्वतःचे कपडे स्वतः धुण्याची सवय ठेवली. आयुष्यात कधीही कंगवा विकत घेतला नाही किंवा वापरला नाही, असेही सांगितले जाते. कलफ लावलेले पांढरेशुभ्र कपडे त्यांना अजिबात आवडत नसत. त्यांना चवदार जेवणाची आवड होती आणि विशेषतः कोकणातील ताज्या माशांची आणि खेकड्यांची करी त्यांना अत्यंत प्रिय होती.

त्यांच्या साधेपणाची अनेक उदाहरणे सांगितली जातात. संरक्षणमंत्री असतानाही त्यांच्या निवासस्थानी कोणतेही भव्य प्रवेशद्वार किंवा कडक सुरक्षा व्यवस्था नव्हती आणि कोणीही सामान्य नागरिक त्यांना सहज भेटू शकत होता. एकदा तत्कालीन गृहमंत्री शंकरराव चव्हाण यांच्या सुरक्षा व्यवस्थेमुळे त्यांच्या घराचा रस्ता बंद करण्यात आला. त्याचा निषेध म्हणून जॉर्ज यांनी स्वतःच्या घराचे गेटच काढून टाकले. संरक्षणमंत्री झाल्यानंतरही त्यांनी सुरक्षा रक्षक ठेवण्यास नकार दिला. पंतप्रधान अटल बिहारी वाजपेयी यांनीही त्यांना सुरक्षा वाढवण्याची विनंती केली होती. परंतु संसदेवरील दहशतवादी हल्ल्यानंतर देशाच्या संरक्षणमंत्र्यांच्या सुरक्षेचा प्रश्न किती गंभीर आहे, हे जेव्हा त्यांच्या लक्षात आणून दिले, तेव्हाच त्यांनी अनिच्छेने काही सुरक्षा रक्षक स्वीकारले.

जॉर्ज फर्नांडिस हे त्यांच्या भाषणाच्या जोरावरही लाखो लोकांना आकर्षून घेत. ते अतिशय प्रभावी वक्ते होते. ट्रेड युनियनच्या व्यासपीठापासून संसदेच्या सभागृहापर्यंत त्यांची वाणी ऐकणाऱ्यांना खिळवून ठेवी. मुंबईपासून मुजफ्फरपूरपर्यंत, कामगारांपासून शेतकऱ्यांपर्यंत  त्यांची बांधिलकी सार्वत्रिक होती. ते समाजवादी होते पण डोळस समाजवाद त्यांचा होता. ते राष्ट्रवादी होते पण आंधळ्या राष्ट्रवादाला त्यांनी कधी थारा दिला नाही. पारतंत्र्याच्या काळातही आणि स्वातंत्र्यानंतरच्या आणीबाणीसारख्या गडद प्रसंगीही त्यांनी आपला आवाज दाबला नाही.

२९ जानेवारी २०१९ रोजी नवी दिल्लीत त्यांचे निधन झाले. भारतीय समाजवादी राजकारणाचा एक उज्ज्वल तारा मावळला. कामगार चळवळीतील नेता, आणीबाणीविरोधी योद्धा, उद्योगमंत्री, रेल्वेमंत्री, संरक्षणमंत्री, समाजवादी विचारवंत आणि लोकशाहीचा कट्टर पुरस्कर्ता अशा अनेक रूपांमध्ये त्यांनी भारतीय सार्वजनिक जीवन समृद्ध केले. १९६७ ते २००४ या सुमारे चार दशकांच्या काळात नऊ वेळा लोकसभेवर निवडून येणे ही त्यांच्या जनाधाराची निर्विवाद साक्ष आहे. जॉर्ज फर्नांडिस यांच्या जयंतीनिमित्त त्यांचे स्मरण करताना, संघर्षातून घडलेला, सत्तेपेक्षा तत्त्वांना सर्वोच्च महत्त्व देणारा आणि आयुष्याच्या शेवटच्या श्वासापर्यंत सामान्य माणसासाठी लढत राहिलेला हा  नेता भारतीय लोकशाहीच्या इतिहासात सदैव अजरामर राहील.