अप्सरा आगा
- आंतरजातीय विवाह केल्यामुळे पाच वर्षे समाजबहिष्कार सहन केलेल्या विवाहितेचे अखेर सन्मानाने माहेरी पुनरागमन.
- ‘अंनिस’ आणि डॉ. नीलम गोऱ्हे यांच्या हस्तक्षेपानंतर पोलिस संरक्षणात भावाच्या विवाहाला उपस्थिती.
- संवाद, समेट आणि सामाजिक दबावामुळे जातपंचायतीने बहिष्कार मागे घेतला; अंधश्रद्धा व जुन्या रूढींवर पुन्हा चर्चा.
आंतरजातीय विवाह केल्यामुळे पाच वर्षे समाजाने बहिष्कृत केलेल्या एका विवाहित महिलेचे अखेर सन्मानाने माहेरी पुनरागमन झाले आहे. जातपंचायतीचा निर्णय बदलण्यासाठी ‘अंनिस’ आणि विधान परिषदेच्या उपसभापती डॉ. नीलम गोऱ्हे यांच्या हस्तक्षेपानंतर तिला पोलिस संरक्षणात भावाच्या विवाहाला उपस्थित राहता आले. संवाद, समेट आणि सामाजिक दबावाच्या माध्यमातून अखेर बहिष्कार मागे घेण्यात आला. अंधश्रद्धा आणि जुन्या रूढींवर या निमित्ताने पुन्हा एकदा चर्चा रंगली आहे.
आंतरजातीय लग्न केल्यामुळे समाजाने बहिष्कृत केलेली आणि तब्बल पाच वर्षे माहेरापासून दूर राहिलेली एक विवाहित महिला अखेर पुन्हा आपल्या आई-वडिलांच्या घरी परतली आहे. बदलत्या काळाचा आणि विचारांचा हा मोठा विजय मानला जात आहे. नंदुरबार जिल्ह्यातील ही घटना सध्या चर्चेचा विषय ठरली आहे.
प्राची (नाव बदलले आहे) ही भटके-विमुक्त प्रवर्गातील आहे. तिच्या अंगावर पांढरे डाग (कोड) असल्यामुळे अशी स्त्री धार्मिक कार्यात चालत नाही, अशा अंधश्रद्धेमुळे तिच्याशी जातीतला चांगला मुलगा लग्नासाठी तयार होत नव्हता. अखेर तिने दुसऱ्या समाजातील संकेतसोबत (नाव बदलले आहे) आंतरजातीय प्रेमविवाह केला. मात्र तिच्या समाजात मुलींना आंतरजातीय विवाह करण्यास बंदी असल्याने, तिच्या या निर्णयाला तीव्र विरोध झाला. तरुणीने स्वतःच्या इच्छेने वेगळ्या जातीत विवाह केल्यामुळे गावातील जातपंचायतीने कठोर भूमिका घेत तिला समाजबाह्य घोषित केले.
इतकेच नव्हे तर तिच्या कुटुंबालाही दबावाखाली आणण्यात आले. समाजाच्या भीतीमुळे आणि सामाजिक दडपणामुळे माहेरच्यांनी तिच्याशी संपर्क तोडला. एकीकडे नव्या संसाराची जबाबदारी, तर दुसरीकडे आपल्या लोकांचा दुरावा—अशा दुहेरी संघर्षाला ती सामोरी जात होती.
Photo Credit : लोकसत्ता
या पाच वर्षांच्या काळात तिला एकदाही माहेरी जाता आले नाही. संसार सांभाळताना माहेरची ओढ कायम होती. आई-वडिलांनाही लेकीची आठवण येत होती; परंतु समाजाच्या भीतीमुळे उघडपणे काही करण्याचे धाडस होत नव्हते. गावातही या विषयावर मतभेद होते. काही जण जातपंचायतीच्या निर्णयाच्या समर्थनात होते, तर काहींनी बदलाची गरज व्यक्त केली.
अलीकडे गावातील काही तरुण आणि प्रगत विचारांचे नागरिक पुढे सरसावले. ‘एखाद्या मुलीने स्वतःच्या आयुष्याचा निर्णय घेतला म्हणून तिच्यावर बहिष्कार टाकणे योग्य नाही,’ अशी भूमिका त्यांनी मांडली. संवाद आणि चर्चेचा मार्ग स्वीकारण्यात आला. अनेक बैठका घेण्यात आल्या. कुटुंबीय, समाजातील ज्येष्ठ मंडळी आणि सामाजिक कार्यकर्त्यांनी मध्यस्थी केली.
दरम्यान, तिला आपल्या भावाच्या विवाहाला उपस्थित राहायचे होते. मागील पाच वर्षांत ती माहेरी जाऊ शकली नव्हती. त्यामुळे तिने ‘जातपंचायत मूठमाती अभियान’ आणि ‘अंनिस’चे राज्य कार्याध्यक्ष कृष्णा चांदगुडे यांच्याकडे मदत मागितली. तिने आपली व्यथा त्यांच्यासमोर मांडली. त्यानंतर चांदगुडे यांनी डॉ. नीलम गोऱ्हे यांची मदत घेतली.
डॉ. नीलम गोऱ्हे यांचा हस्तक्षेप
डॉ. नीलम गोऱ्हे यांच्या नाशिक दौऱ्यादरम्यान त्यांनी पोलिस अधिकाऱ्यांसोबत बैठक घेतली. त्यानुसार नंदुरबारच्या पोलिस अधीक्षकांना संबंधित महिलेला सुरक्षा पुरवून भावाच्या विवाहाला उपस्थित राहण्यासाठी मदत करण्याचे निर्देश देण्यात आले.
यानंतर अक्कलकुवा पोलिस ठाण्यात जातपंचायतीच्या पंचांना बोलावण्यात आले. चर्चेनंतर पंचांनी लेखी स्वरूपात विवाहाला येण्यास कोणताही अडसर नसल्याचे नमूद केले.
अखेर बहिष्कार उठवला
या प्रक्रियेनंतर समाजाने आपली भूमिका मवाळ केली आणि बहिष्कार मागे घेण्याचा निर्णय घेतला. संबंधित विवाहितेला सन्मानाने माहेरी येण्याची परवानगी देण्यात आली. पाच वर्षांनंतर झालेल्या या पुनर्मिलनाचा क्षण अत्यंत भावनिक होता. आई-वडिलांनी लेकीला मिठी मारली; डोळ्यांत आनंदाश्रू दाटले आणि घरात पुन्हा आनंदाचे वातावरण पसरले. अशा प्रकारे दीर्घकाळाचा दुरावा संपुष्टात आला.
सामाजिक माध्यमांवर स्वागत
‘जुनी परंपरा असली तरी काळानुसार बदलायला हवे,’ अशी प्रतिक्रिया काही ज्येष्ठ नागरिकांनी व्यक्त केली. समाजात सलोखा टिकवण्यासाठी संवाद आणि परस्पर समज आवश्यक असल्याचे अधोरेखित करण्यात आले. ही घटना समोर आल्यानंतर सामाजिक माध्यमांवरही निर्णयाचे स्वागत करण्यात आले.
जातपंचायतींच्या निर्णयांवर पुन्हा चर्चा
अंधश्रद्धा आणि जातीच्या जुन्या रूढींमुळे व्यक्तींना किती मानसिक व सामाजिक त्रास सहन करावा लागतो, याचे हे उदाहरण मानले जात आहे. मात्र समाजातील सकारात्मक घटक, सामाजिक संस्था आणि प्रशासन एकत्र आले तर बदल शक्य होतो, हे या घटनेतून स्पष्ट झाले.
डॉ. नीलम गोऱ्हे आणि कृष्णा चांदगुडे यांच्या हस्तक्षेपामुळे एका महिलेचे आयुष्य बदलले आणि समाजानेही आपला निर्णय पुनर्विचाराने बदलला. या घटनेमुळे आंतरजातीय विवाह, वैयक्तिक स्वातंत्र्य आणि जातपंचायतींच्या अधिकारांबाबत नव्याने चर्चा सुरू झाली आहे.
या प्रकरणातून एक बाब अधोरेखित होते—आजच्या पिढीला स्वतःच्या आयुष्याचे निर्णय घेण्याचा अधिकार हवा आहे. जाती-परंपरा महत्त्वाच्या असल्या तरी माणुसकी, कुटुंब आणि व्यक्तीस्वातंत्र्य यापेक्षा मोठे काहीच नाही. पाच वर्षांचा दुरावा संपून एक कुटुंब पुन्हा एकत्र आले, हा बदलत्या समाजाचा सकारात्मक संकेत मानला जात आहे.
