मेधा कुळकर्णी / हारून शेख
- “जगातील सर्व युद्धांचे मूळ इस्लाम किंवा मुस्लीम समाजात आहे.” हे विधान इतक्या आत्मविश्वासाने मांडले जाते की, सामान्य माणसाला ते सत्य वाटू लागते.
- मानवी इतिहासातील सर्वात भीषण आणि विध्वंसक युद्धांचा अभ्यास केला, तर या दाव्यातील फोलपणा त्वरित उघड होतो.
- युद्धांची खरी कारणे सत्ता आणि साधनसंपत्ती हीच आहेत.
आजच्या माहितीच्या युगात 'नॅरेटिव्ह' किंवा धारणांना तथ्यांपेक्षा जास्त महत्त्व प्राप्त झाले आहे. सार्वजनिक चर्चा, राजकीय भाषणे आणि सोशल मीडियावरील वादविवादांमध्ये एक ठरावीक विधान वारंवार ऐकायला मिळते “जगातील सर्व युद्धांचे मूळ इस्लाम किंवा मुस्लीम समाजात आहे.” हे विधान इतक्या आत्मविश्वासाने मांडले जाते की, सामान्य माणसाला ते सत्य वाटू लागते. परंतु, जेव्हा आपण इतिहासाची पाने उलटतो आणि आंतरराष्ट्रीय राजकारणाचे काळजीपूर्वक अन्वेषण करतो, तेव्हा एक लक्षात येते की हे केवळ एक 'राजकीय मिथक' आहे. हे मिथक भीती, अज्ञान आणि विशिष्ट राजकीय अजेंडा यावर आधारलेले आहे.
मानवी इतिहासातील सर्वात भीषण आणि विध्वंसक युद्धांचा अभ्यास केला, तर या दाव्यातील फोलपणा त्वरित उघड होतो. विसाव्या शतकातील दोन महायुद्धे ही मानवी इतिहासातील सर्वात मोठी नरसंहाराची उदाहरणे आहेत.
- पहिले महायुद्ध (१९१४-१९१८):
या युद्धात ९० लाखांहून अधिक सैनिक आणि लाखो नागरिक मारले गेले. हे युद्ध प्रामुख्याने युरोपीय राष्ट्रांमधील वसाहतवादी स्पर्धा, सामरिक आघाड्या आणि आक्रमक राष्ट्रवादामुळे झाले होते. यामध्ये इस्लामचा कोणताही संबंध नव्हता.
- दुसरे महायुद्ध (१९३९-१९४५):
हे मानवी इतिहासातील सर्वाधिक विनाशकारी युद्ध होते, ज्यात ७ ते ८ कोटी लोक मृत्युमुखी पडले. नाझीवाद, फॅसिझम आणि जागतिक वर्चस्वाची लढाई ही या युद्धाची कारणे होती. जपानवर टाकलेले अणुबॉम्ब असोत किंवा ज्यूंचा झालेला नरसंहार (Holocaust), यामागे कोणतीही धार्मिक प्रेरणा नव्हती, तर ती शुद्ध राजकीय आणि वांशिक सत्तास्पर्धा होती.
(मिनाब, इराणमधील शजारेह तय्येबेह मुलींच्या प्राथमिक शाळेवर २८ फेब्रुवारी २०२६ रोजी झालेल्या हवाई हल्ल्यात १६५ ते १८० शाळकरी मुली आणि कर्मचारी मृत्युमुखी पडले, तर सुमारे ९५ जखमी झाले. तिथल्या एका मृत्युमुखी पडलेल्या चिमुकलीचे हे दप्तर आहे.)
युद्धांची खरी कारणे: सत्ता आणि साधनसंपत्ती
युद्धे ही सहसा 'धर्मा'साठी लढली जात नाहीत, तर ती 'धर्माच्या नावाने' लढली जातात. युद्धाची खरी कारणे खालील तीन मुद्द्यांमध्ये दडलेली असतात
- भू-राजकारण (Geopolitics): जमिनीच्या तुकड्यावर नियंत्रण मिळवणे किंवा मोक्याच्या ठिकाणांवर आपला कब्जा असणे, ही युद्धांची मुख्य प्रेरणा असते. रशिया-युक्रेन संघर्ष असो वा चीनची विस्तारवादी नीती, यात धर्म कुठेही येत नाही.
- संसाधनांवरील नियंत्रण (Resource Control): आधुनिक काळातील मध्यपूर्वेतील संघर्षांकडे पाहिले तर असे दिसते की, तिथे होणारी युद्धे ही 'तेला'साठी (Oil) आहेत. ज्या राष्ट्राकडे ऊर्जेची साधने आहेत, त्यावर नियंत्रण मिळवण्यासाठी पाश्चिमात्य महासत्तांनी तिथे हस्तक्षेप केला. कोणते प्रदेश सामरिकदृष्ट्या महत्त्वाचे आहेत, कोणत्या भागात तेल किंवा इतर संसाधने आहेत, कोणत्या मार्गांवर व्यापार आणि ऊर्जा वाहतूक अवलंबून आहे हे घटक आंतरराष्ट्रीय राजकारणाला आकार देतात. मध्यपूर्वेचे महत्त्वही याच कारणांमुळे वाढले. परिणामी या प्रदेशात अनेक परकीय हस्तक्षेप झाले, प्रादेशिक संघर्ष वाढले आणि स्थानिक समाज त्यात अडकत गेले.या हस्तक्षेपातून निर्माण झालेली अस्थिरता 'धार्मिक संघर्ष' म्हणून जगासमोर मांडली गेली.
- आर्थिक हितसंबंध: शस्त्रविक्री हा जगातील सर्वात मोठा आणि नफा मिळवून देणारा व्यवसाय व्यवसाय आहे ज्याचा थेट परिणाम युद्धांच्या निर्मितीवर आणि त्यांच्या कालावधीवर होतो. अनेकदा युद्धे ही शस्त्र उत्पादक कंपन्यांच्या फायद्यासाठी लादली जातात किंवा लांबवली जातात. युद्ध आणि शस्त्रास्त्र व्यापार यांच्यातील संबंध हा आधुनिक जागतिक राजकारणातील सर्वात भीषण सत्य आहे. अनेकदा युद्धे ही केवळ राजकीय मतभेदांमुळे होत नाहीत, तर ती शस्त्र उत्पादक कंपन्यांच्या (Military-Industrial Complex) फायद्यासाठी जाणीवपूर्वक लादली जातात किंवा मुद्दाम लांबवली जातात. जेव्हा एखाद्या प्रदेशात शांतता असते, तेव्हा शस्त्रास्त्रांची मागणी कमी होते. याउलट, जिथे संघर्ष किंवा भीतीचे वातावरण असते, तिथे कोट्यवधी डॉलर्सच्या शस्त्रास्त्रांची विक्री वाढते. या कंपन्यांचा सरकारवर आणि धोरणकर्त्यांवर इतका प्रभाव असतो की, अनेकदा राजनैतिक मार्गांनी सुटू शकणारे प्रश्न लष्करी संघर्षाकडे वळवले जातात. युद्ध जितके लांबेल, तितका दारुगोळा, क्षेपणास्त्रे आणि लढाऊ विमानांचा खप वाढतो. 'मध्यपूर्वेतील अशांतता' हे याचे मोठे उदाहरण आहे; जिथे परकीय महासत्ता एका बाजूला शांततेच्या गप्पा मारतात आणि दुसऱ्या बाजूला तिथल्या देशांना अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रे विकून आपले आर्थिक हितसंबंध जपतात. थोडक्यात, युद्धांच्या मागे अनेकदा धार्मिक किंवा वैचारिक कारणे नसून, ती 'वॉर इकॉनॉमी' किंवा युद्धाच्या अर्थकारणातून चालवली जातात. यामध्ये सामान्य जनतेचा बळी जातो, पण शस्त्रास्त्रे बनवणाऱ्या बहुराष्ट्रीय कंपन्यांचे खिसे भरले जातात. म्हणूनच, युद्धांचे विश्लेषण करताना केवळ 'धर्मा'कडे न पाहता, त्यामागील या आर्थिक नफेखोरीच्या गणिताकडे पाहणे अनिवार्य ठरते.
मध्यपूर्वेतील अस्थिरता आणि पाश्चात्य हस्तक्षेप
पहिल्या महायुद्धाच्या काळात, १९१६ मध्ये ब्रिटन आणि फ्रान्स यांच्यात झालेला 'सायक्स-पिकॉट' (Sykes-Picot) करार हा या संघर्षाचा पाया ठरला. या करारानुसार, ओटोमन साम्राज्याच्या पतनानंतर अरबी जगाची विभागणी करताना स्थानिक लोकांच्या वांशिक, भाषिक किंवा सांस्कृतिक अस्मितेचा पूर्णपणे विचार केला गेला नाही. नकाशावर केवळ स्केल आणि पेन्सिलने ओढलेल्या या कृत्रिम सीमांनी परस्परविरोधी हितसंबंध असलेल्या समुदायांना एकाच देशात कोंडले, तर एकाच समूहाचे दोन तुकडे केले. परिणामी, या राष्ट्रांमध्ये अंतर्गत कलह आणि ओळखीचे संकट (Identity Crisis) निर्माण झाले, ज्याचा फायदा पुढे हुकूमशहा आणि परकीय महासत्तांनी घेतला.
आज या देशांमध्ये जे युद्ध सुरू आहे, ते केवळ धर्मासाठी नसून ते या विस्कळीत सीमांमुळे निर्माण झालेली राजकीय अस्थिरता, नैसर्गिक संसाधनांवरील (विशेषतः तेल) ताबा आणि शीतयुद्धाच्या काळापासून चालत आलेल्या महासत्तांच्या 'प्रॉक्सि वॉर' (Proxy War) चा परिणाम आहे. उदाहरणार्थ, अफगाणिस्तानमध्ये सोव्हिएत रशियाला रोखण्यासाठी अमेरिकेने दिलेली शस्त्रास्त्रे असोत किंवा लिबियातील सत्तांतरासाठी पाश्चात्य देशांनी केलेला लष्करी हस्तक्षेप असो; या सर्व घटनांनी त्या प्रदेशातील सामाजिक वीण उसवून टाकली. त्यामुळे, या अशांततेचे खापर केवळ मुस्लिम समाजावर फोडणे हे ऐतिहासिकदृष्ट्या चुकीचे असून, ते पाश्चात्य वसाहतवादाने निर्माण केलेल्या भौगोलिक जखमांकडे दुर्लक्ष करण्यासारखे आहे. आज या देशांमध्ये जे युद्ध सुरू आहे, ते केवळ धर्मासाठी नसून ते या विस्कळीत सीमांमुळे निर्माण झालेली राजकीय अस्थिरता, नैसर्गिक संसाधनांवरील (विशेषतः तेल) ताबा आणि शीतयुद्धाच्या काळापासून चालत आलेल्या महासत्तांच्या 'प्रॉक्सि वॉर' (Proxy War) चा देखील परिणाम आहे.
शीतयुद्धाचा इतिहास हा जागतिक महासत्तांनी आपल्या राजकीय स्वार्थासाठी कशा प्रकारे लहान देशांना 'कुरुक्षेत्र' बनवले, याचे जिवंत उदाहरण आहे. अमेरिका आणि सोव्हिएत युनियन यांच्यातील वैचारिक संघर्षाने (भांडवलशाही विरुद्ध साम्यवाद) केवळ युरोपलाच नाही, तर आशिया आणि आफ्रिकेतील अनेक देशांना विनाशाच्या उंबरठ्यावर उभे केले. विशेषतः १९७९ च्या अफगाणिस्तान युद्धाचा विचार केल्यास, अमेरिकेची मध्यवर्ती गुप्तचर संस्था (CIA) आणि पाकिस्तानच्या मदतीने 'ऑपरेशन सायक्लोन' राबवण्यात आले. या मोहिमेअंतर्गत सोव्हिएत रशियाला खिळखिळे करण्यासाठी कोट्यवधी डॉलर्सचा निधी आणि अत्याधुनिक शस्त्रास्त्रे (उदा. स्टिंगर मिसाईल्स) स्थानिक अतिरेकी गटांना पुरवण्यात आली.
धर्माच्या नावाखाली लढणाऱ्या या गटांना 'फ्रीडम फायटर्स' किंवा 'मुजाहिद्दीन' म्हणून गौरवले गेले.मात्र, रशियाने माघार घेतल्यावर महासत्तांनी या शस्त्रास्त्रांनी सज्ज असलेल्या गटांना त्यांच्या नशिबावर सोडून दिले. परिणामी सत्तेची जी पोकळी निर्माण झाली त्यातून अफगाणिस्तानात प्रचंड अस्थिरता निर्माण झाली, ज्याचा फायदा घेऊन तालिबानसारख्या संघटनांचा उदय झाला. ज्या गटांना रशियाविरोधात उभे केले होते, त्यांनीच नंतर आपली बंदूक अमेरिकेच्या आणि जागतिक शांततेच्या दिशेने वळवली. अल-कायदाचा उदय आणि '९/११' सारखे हल्ले हे याच धोरणांचे भयाण प्रत्युत्तर होते.
राजकारणात 'शत्रू' निर्माण करणे हे सत्ता मिळवण्याचे सर्वात सोपे साधन असते. जेव्हा एखादा समाज आर्थिक किंवा सामाजिक समस्यांनी ग्रासलेला असतो, तेव्हा त्याचे लक्ष विचलित करण्यासाठी 'एक सामायिक शत्रू' उभा केला जातो. मुस्लिमांना युद्धाचे कारण ठरवणे हे याच 'वेगळीकरण' प्रक्रियेचा भाग आहे. यामुळे लोकांना वाटते की आपली सुरक्षा धोक्यात आहे आणि मग ते रक्षणाच्या नावाखाली विशिष्ट राजकीय विचारसरणीकडे वळतात.
मिडियाची भूमिकाही यात नकारात्मक राहिली आहे. जगातील एखाद्या कोपऱ्यात मुस्लिमांकडून घडलेल्या गुन्ह्याला जागतिक स्वरूप दिले जाते, पण त्याच वेळी व्हिएतनाममधील अमेरिकन अत्याचार, आफ्रिकेतील वांशिक नरसंहार किंवा लॅटिन अमेरिकेतील यादवी युद्धे यावर मौन पाळले जाते. या पक्षपातीपणामुळे "मुस्लिम म्हणजे युद्ध" हे समीकरण लोकांच्या मनात घट्ट बसवले जाते.
वास्तव काय आहे?
जगातील ५० पेक्षा जास्त मुस्लीम बहुसंख्य देश आहेत. त्यातील इंडोनेशिया, मलेशिया यासारखे अनेक देश प्रगती करत आहेत आणि शांततेने नांदत आहेत. दुसरीकडे, हिंसाचार असलेल्या देशांमध्ये (उदा. येमेन किंवा सीरिया) मृतांमध्ये सर्वाधिक संख्या ही मुस्लिमांचीच आहे. म्हणजेच, मुस्लीम हे युद्धाचे जनक नसून ते जागतिक राजकारणाचे बळी आहेत. कोण युद्ध सुरू करतो आणि कोण त्याचा सर्वात मोठा बळी ठरतो हा प्रश्न निष्पक्षपणे विचारल्यास लाभ कुणाला झाला ते दिसून येते. गेल्या दोन दशकांतील मध्यपूर्वेतील युद्धांकडे पाहिले तर लाखो सामान्य नागरिक विस्थापित झाले, हजारो शहरांचे विनाश झाले. या सर्व संघर्षांमध्ये मृत्युमुखी पडलेले आणि विस्थापित झालेले बहुतेक लोक स्वतः मुस्लीम समाजातील होते.
इस्त्रायल-पॅलेस्टाईन संघर्षात इस्त्रायलने 'हॉलोकॉस्ट' (ज्यू नरसंहार) या ऐतिहासिक शोकांतिकेचा वापर करून जागतिक सहानुभूतीचे प्रभावी नरेटिव्ह मार्केटिंग केले आहे. या छत्राखाली गाझामध्ये सुरू असलेला भीषण नरसंहार (ज्यामध्ये ७०% बळी महिला व मुले आहेत) 'स्वसंरक्षण' म्हणून जगासमोर सादर केला जातो. दुसरीकडे, मानवी हक्कांचा उदोउदो करणाऱ्या पाश्चात्त्य देशांचा वर्णवाद आणि दुटप्पीपणा उघड झाला आहे; युक्रेनसाठी धावून जाणारे हे देश पॅलेस्टिनींच्या मृत्यूवर मात्र सोयीस्कर मौन बाळगतात. आंतरराष्ट्रीय न्यायालयाने (ICJ) इस्त्रायलचा ताबा बेकायदेशीर ठरवूनही, पाश्चात्य पाठबळामुळे हा मानवी संहार सुरूच असून, हे आधुनिक जगातील सर्वात मोठे राजकीय आणि नैतिक अपयश मानले जात आहे.
ऑक्टोबर २०२५ नंतर इस्त्रायल-इराण युद्धाने या संघर्षाला अधिक हिंसक वळण दिले आहे. इराणच्या क्षेपणास्त्र हल्ल्यांना उत्तर म्हणून इस्त्रायलने इराणच्या अणुकेंद्र आणि लष्करी तळांना लक्ष्य केल्याने हा संघर्ष आता केवळ प्रादेशिक न राहता पूर्णपणे जागतिक युद्धाच्या उंबरठ्यावर येऊन ठेपला आहे, ज्यामुळे संपूर्ण पश्चिम आशियात अस्थिरता निर्माण झाली आहे.त्यामुळे “मुस्लीम युद्ध करतात” असा निष्कर्ष काढणे केवळ अर्धसत्य नव्हे, तर वास्तवाच्या उलट चित्र उभे करणारे आहे.
निष्कर्ष
“मुस्लिमांमुळे युद्धे होतात” हे विधान केवळ अज्ञानातून आलेले नाही, तर ते जाणीवपूर्वक पसरवलेले एक राजकीय मिथक आहे. इस्लाम हा मुळातच एक हिंसक धर्म आहे आणि म्हणूनच मुस्लीम समाजात संघर्ष अपरिहार्य आहे ही धारणा वस्तुस्थितीपेक्षा अधिक पूर्वग्रहांवर आधारित आहे. यामागे पद्धतशीर पसरवलेला 'इस्लामोफोबिया' आहे. जेव्हा एखाद्या समाजाला आधीच 'संशयित' मानून त्याच्याकडे पाहण्याची मानसिकता तयार केली जाते, तेव्हा जगातील प्रत्येक संघर्षाचा संबंध जाणीवपूर्वक त्या धर्माशी जोडला जातो. ही मानसिकता केवळ चुकीची नसून अत्यंत धोकादायकही आहे; कारण ती युद्धांच्या वास्तविक कारणांकडे म्हणजेच भू-राजकारण, आर्थिक हितसंबंध आणि सामरिक स्पर्धा दुर्लक्ष करण्यास भाग पाडते.
धर्म अनेकदा युद्धाच्या भाषेला नैतिक किंवा सांस्कृतिक चौकट देतो, परंतु तो त्याचा मूळ स्रोत नसतो. इतिहासात हे सर्व धर्मांबाबत दिसते. युरोपातील वसाहतवादी मोहिमा, अमेरिकेच्या विस्तारवादी धोरणे किंवा आशियातील राष्ट्रवादी संघर्ष या सर्वांमध्ये धार्मिक ओळख अस्तित्वात होती; परंतु संघर्षाची कारणे सत्ता आणि संसाधनांवरील नियंत्रणाशी संबंधित होती. इतिहास सांगतो की मानवी लोभ, सत्तेची लालसा आणि आर्थिक वर्चस्व या गोष्टी युद्धाला कारणीभूत ठरतात. जोपर्यंत आपण युद्धाच्या मुळाशी असलेल्या 'साम्राज्यवाद' आणि 'शस्त्र स्पर्धे'कडे लक्ष देत नाही, तोपर्यंत शांतता प्रस्थापित होणे कठीण आहे. धर्माला युद्धाचे लेबल लावणे हे केवळ खऱ्या गुन्हेगारांना वाचवण्याचे काम करते.
युद्धे समजून घेण्यासाठी आपल्याला धर्माच्या पलीकडे जावे लागेल. खऱ्या शांततेसाठी आपल्याला राजकीय नॅरेटिव्हच्या पलीकडे जाऊन, ऐतिहासिक तथ्यांचा स्वीकार करणे गरजेचे आहे. कोणत्याही एका समूहाला दोषी ठरवून आपण जगातील समस्या सोडवू शकत नाही, उलट त्या अधिक गुंतागुंतीच्या करतो.
(साभार - जन-गण-मंगलदायक फेसबुक पेजवरून)
