शामसुंदर सोन्नर
- गेल्या काही वर्षांत NEET परीक्षेबाबत अनेक प्रश्न, वाद आणि संशय निर्माण झाले असून आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील संशोधन, शैक्षणिक अभ्यास आणि प्रत्यक्ष अनुभवाधारित आकडेवारी या सर्व गोष्टी नीट व्यवस्थेतील गंभीर त्रुटींकडे लक्ष वेधत आहेत.
- ग्रामीण भागातील, मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबातील विद्यार्थ्यांना स्पर्धेत टिकून राहणे कठीण जाते. ही बाब सामाजिक समतेच्या दृष्टीने गंभीर ठरते.
भारतामध्ये वैद्यकीय शिक्षणासाठी प्रवेश मिळवण्याचा प्रमुख मार्ग म्हणून राष्ट्रीय पात्रता व प्रवेश परीक्षा म्हणजेच नीट परीक्षा राबवली जाते. देशभरातील लाखो विद्यार्थी आणि त्यांच्या पालकांसाठी नीट ही केवळ एक परीक्षा नसून भवितव्य ठरवणारी प्रक्रिया ठरली आहे. गुणवत्तेच्या आधारे प्रवेश, पारदर्शकता आणि एकसमान निकष हे उद्दिष्ट समोर ठेवून नीट परीक्षा सुरू करण्यात आली. मात्र गेल्या काही वर्षांत या परीक्षेबाबत अनेक प्रश्न, वाद आणि संशय निर्माण झाले असून आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील संशोधन, शैक्षणिक अभ्यास आणि प्रत्यक्ष अनुभवाधारित आकडेवारी या सर्व गोष्टी नीट व्यवस्थेतील गंभीर त्रुटींकडे लक्ष वेधत आहेत.
दरवर्षी नीट परीक्षा देणाऱ्या विद्यार्थ्यांची संख्या सुमारे २३ ते २४ लाखांपर्यंत पोहोचली आहे. यामध्ये उपलब्ध सरकारी वैद्यकीय जागांची संख्या अत्यंत मर्यादित १ लाखच आहे.(1) त्यामुळे प्रचंड स्पर्धा, उच्च कटऑफ आणि प्रवेशासाठी होणारी चढाओढ ही या परीक्षेची स्थायी वैशिष्ट्ये बनली आहेत. आंतरराष्ट्रीय वृत्तपत्रे आणि शिक्षणविषयक नियतकालिकांमध्ये प्रकाशित झालेल्या लेखांनुसार भारतातील नीट परीक्षा ही जगातील सर्वात तणावपूर्ण आणि असमान प्रवेश प्रक्रियांपैकी एक मानली जात आहे. या व्यवस्थेत गुणवत्तेइतकेच आर्थिक क्षमता, कोचिंग उपलब्धता आणि सामाजिक पार्श्वभूमी निर्णायक ठरत असल्याचे अभ्यासातून स्पष्ट झाले आहे.
'नीट' समान की असमान?
नीट परीक्षा एकसमान असल्याचा दावा केला जात असला तरी विविध राज्यांतील शैक्षणिक मंडळे, अभ्यासक्रमांची पातळी आणि अध्यापन पद्धती यामध्ये मोठी तफावत आहे. अनेक संशोधन लेखांनुसार नीट परीक्षा मुख्यत्वे एनसीईआरटी अभ्यासक्रमावर आधारित असल्याने राज्य मंडळातील विद्यार्थ्यांना तुलनेने अधिक अडचणी येतात. परिणामी, ग्रामीण भागातील, मध्यमवर्गीय आणि गरीब कुटुंबातील विद्यार्थ्यांना स्पर्धेत टिकून राहणे कठीण जाते. ही बाब सामाजिक समतेच्या दृष्टीने गंभीर ठरते.
‘नीट’ अभ्यासक्रमाच्या प्रवेशावेळची गुणवत्ता आणि कामगिरी यामधील संबंध किती?
वैद्यकीय शिक्षणातील गुणवत्तेचा विचार केला असता, आंतरराष्ट्रीय जर्नल्समध्ये प्रकाशित झालेल्या काही शास्त्रीय अभ्यासांमध्ये असे आढळून आले आहे, की नीट परीक्षेत मिळालेले गुण आणि एमबीबीएस अभ्यासक्रमातील प्रत्यक्ष शैक्षणिक कामगिरी यामध्ये थेट आणि ठोस संबंध दिसून येत नाही. काही अभ्यासांमध्ये पहिल्या वर्षातील वैद्यकीय शिक्षणातील निकाल आणि नीट गुण यांचा ताळमेळ मर्यादित असल्याचे नमूद करण्यात आले आहे. यामुळे केवळ प्रवेश परीक्षेच्या गुणांवर आधारित गुणवत्ता मोजण्याची पद्धत कितपत योग्य आहे, हा प्रश्न उपस्थित होतो.
प्रचंड मानसिक दबावाची स्थिती
नीट परीक्षेचा विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्यावर होणारा परिणाम हा आणखी एक गंभीर मुद्दा आहे. विविध आंतरराष्ट्रीय आणि राष्ट्रीय संशोधनांनुसार नीटची तयारी करणाऱ्या विद्यार्थ्यांमध्ये तणाव, चिंता, नैराश्य आणि आत्मविश्वासातील घट मोठ्या प्रमाणात दिसून येते. सततची स्पर्धा, वर्षानुवर्षे चालणारी तयारी, अपयशाची भीती आणि सामाजिक दबाव यामुळे अनेक विद्यार्थी मानसिकदृष्ट्या खचून जातात. काही अभ्यासांमध्ये निम्म्याहून अधिक विद्यार्थ्यांनी उच्च स्तरावरील तणाव अनुभवत असल्याचे नमूद केले आहे. हे वास्तव शैक्षणिक धोरणकर्त्यांसाठी चिंतेचा विषय ठरते.
पेपर फुटी
नीट परीक्षेशी संबंधित भ्रष्टाचार, प्रश्नपत्रिका फुटणे, अनियमितता आणि प्रशासनातील त्रुटी या बाबी गेल्या काही वर्षांत सातत्याने चर्चेत राहिल्या आहेत. विविध राज्यांमध्ये प्रश्नपत्रिका लीक, नकल रॅकेट आणि निकालांतील संशयास्पद नमुने समोर आले आहेत. या प्रकरणांमुळे राष्ट्रीय पातळीवरील परीक्षेच्या विश्वासार्हतेवर प्रश्नचिन्ह निर्माण झाले आहे. परीक्षा घेणारी यंत्रणा आणि केंद्र सरकार यांची जबाबदारी, पारदर्शकता आणि उत्तरदायित्व यावरही सार्वजनिक चर्चा सुरू झाली आहे.
खासगी वैद्यकीय महाविद्यालयात नाईलाजाने जाण्यास विद्यार्थी मजबूर ?
खासगी महाविद्यालयाचा लक्षणीयरीत्या प्रभाव नीटमुळे वाढला आहे. सरकारी जागांची संख्या मर्यादित असल्याने अनेक विद्यार्थ्यांना खाजगी महाविद्यालयांकडे वळावे लागते. मात्र या महाविद्यालयांमधील शुल्क अत्यंत जास्त असून अनेक वेळा ते सामान्य कुटुंबांच्या आवाक्याबाहेर असते. परिणामी वैद्यकीय शिक्षण हे सेवा क्षेत्राऐवजी बाजारकेंद्रित व्यवसाय बनत असल्याची टीका अभ्यासकांकडून केली जाते. आर्थिक क्षमता असलेले विद्यार्थी सहज प्रवेश मिळवतात, तर गुण असूनही आर्थिक अडचणींमुळे अनेकांना संधीपासून वंचित राहावे लागते.
संधी समानतेऐवजी असमानता वाढवणारी
काही आंतरराष्ट्रीय धोरणात्मक विश्लेषणांनुसार भारतातील नीटसारखी केंद्रीकृत प्रवेश परीक्षा ही संधी समानतेऐवजी असमानता वाढवणारी ठरत आहे. शहरी कोचिंग उद्योग, महागडी तयारी साधने आणि माहितीचा असमान प्रसार यामुळे शैक्षणिक दरी अधिक रुंदावत आहे. यामुळे वैद्यकीय शिक्षणात सामाजिक प्रतिनिधित्वाचा प्रश्नही निर्माण होतो.
आंतरराष्ट्रीय स्तरावरील संशोधकांनी काय सुचवले?
या सर्व पार्श्वभूमीवर नीट परीक्षेच्या रचनेचा, अंमलबजावणीचा आणि परिणामांचा पुनर्विचार करणे आवश्यक ठरत आहे. आंतरराष्ट्रीय संशोधन सुचवते की प्रवेश प्रक्रियेत केवळ एका परीक्षेवर अवलंबून न राहता बहुआयामी मूल्यमापन पद्धतीचा विचार करणे गरजेचे आहे. तसेच परीक्षा व्यवस्थेतील पारदर्शकता, सुरक्षा, उत्तरदायित्व आणि विद्यार्थ्यांच्या मानसिक आरोग्याचा विचार या बाबींना धोरणात्मक पातळीवर प्राधान्य देणे आवश्यक आहे.
एकूणच नीट परीक्षा ही भारतातील वैद्यकीय शिक्षणाची कणा मानली जात असली तरी प्रत्यक्षात ती अनेक संरचनात्मक, सामाजिक आणि शैक्षणिक प्रश्न उघड करत आहे. गुणवत्ता, समान संधी आणि सार्वजनिक हित या मूलभूत उद्दिष्टांची पूर्तता करण्यासाठी नीट व्यवस्थेतील त्रुटी दूर करणे आणि आंतरराष्ट्रीय अनुभवांचा अभ्यास करून सुधारणा करणे ही काळाची गरज बनली आहे.
स्त्रोत आणि संदर्भ लिंक
Analysis of NEET exam controversies and impacts — International Journal of Medical Science in Clinical Research and Review:
Retrospective study linking NEET scores with MBBS performance:
https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC12178463/
Quantitative results on stress & anxiety among NEET aspirants:
https://ijmscrr.in/index.php/ijmscrr/article/view/1063
Historical context and evolution of NEET: https://www.ijfmr.com/papers/2025/4/50496.pdf
IJFMR
Survey on NEET aspirants’ challenges and effectiveness: https://africanjournalofbiomedicalresearch.com/index.php/AJBR/article/download/2155/1858/3983
Policy analysis on NEET implications: https://thelawwaywithlawyers.com/1571-2/
