समीर परांजपे
- २०२५–२६ या काळात आर्थिक तोटा वाढल्याने The Washington Postने सुमारे तीनशे पत्रकार व कर्मचाऱ्यांना सेवामुक्त करण्याचा निर्णय घेतला आहे.
- ही कपात केवळ एका वृत्तपत्रापुरती मर्यादित नसून, अमेरिकेतील संपूर्ण वृत्तपत्र उद्योग दीर्घकालीन ऱ्हासाच्या टप्प्यावर पोहोचल्याचे स्पष्ट संकेत देणारी आहे.
- सत्तेला प्रश्न विचारणारी पत्रकारिता बाजाराच्या दबावात टिकेल का, हा मूलभूत प्रश्न वॉशिंग्टन पोस्टच्या संकटामुळे पुन्हा एकदा केंद्रस्थानी आला आहे.
वॉशिंग्टन पोस्ट हे नाव अमेरिकेच्या सार्वजनिक जीवनात केवळ एका वृत्तपत्रापुरते कधीच मर्यादित राहिलेले नाही. विसाव्या शतकाच्या उत्तरार्धात आणि एकविसाव्या शतकाच्या प्रारंभी या वृत्तपत्राने अमेरिकन लोकशाहीतील सत्तासंतुलन, माध्यमांची भूमिका आणि पत्रकारितेची नैतिक जबाबदारी या संकल्पनांना प्रत्यक्ष कृतीतून आकार दिला. मात्र आज याच वॉशिंग्टन पोस्टसमोर अस्तित्वाचे गंभीर प्रश्न उभे ठाकले आहेत. २०२५–२६ या काळात आर्थिक तोटा सहन न होऊ शकल्याने सुमारे तीनशे पत्रकार व कर्मचाऱ्यांना सेवामुक्त करण्याचा निर्णय घेण्यात आला. हा निर्णय केवळ एका संस्थेतील कर्मचारी कपातीचा नाही, तर अमेरिकेतील संपूर्ण वृत्तपत्र उद्योग एका दीर्घकालीन ऱ्हासाच्या टप्प्यावर पोहोचल्याचे स्पष्ट संकेत देणारा आहे.
गेल्या दोन दशकांत अमेरिकेतील वृत्तपत्र उद्योगाच्या आर्थिक पाया पूर्णपणे बदलला आहे. अमेरिकन ब्युरो ऑफ लेबर स्टॅटिस्टिक्सच्या आकडेवारीनुसार सन २००० मध्ये अमेरिकेत सुमारे ५६ हजार पूर्णवेळ पत्रकार कार्यरत होते. २०२४ पर्यंत हा आकडा सुमारे २८ हजारांवर आला, म्हणजे जवळपास पन्नास टक्के घट. याच कालावधीत छापील वर्तमानपत्रांचा एकूण दैनिक खपही प्रचंड प्रमाणात कमी झाला. प्यू रिसर्च सेंटरच्या अभ्यासानुसार २००० साली अमेरिकेतील दैनिक वृत्तपत्रांचा एकत्रित खप सुमारे ५५ दशलक्ष प्रती इतका होता, तर २०१० मध्ये तो ४५ दशलक्षांवर आला आणि २०२४ पर्यंत तो सुमारे २० दशलक्षांपर्यंत खाली घसरला. म्हणजे अवघ्या चोवीस वर्षांत साठ टक्क्यांहून अधिक घसरण.
इंटरनेटने बदललेली बातम्या वाचण्याची सवय
ही घसरण अचानक झालेली नाही. इंटरनेटच्या आगमनाने आणि विशेषतः २००५ नंतर सोशल मीडियाच्या झपाट्याने झालेल्या विस्ताराने बातम्यांच्या वापराची पद्धतच बदलून टाकली. २००० साली अमेरिकेतील केवळ सुमारे ५० टक्के लोक इंटरनेट वापरत होते. २०२४ मध्ये हा आकडा ९२ टक्क्यांवर पोहोचला. स्मार्टफोनच्या प्रसारानंतर तर बातम्या वाचण्याची वेळ, जागा आणि सवय पूर्णपणे बदलली. प्यू रिसर्चच्या आकडेवारीनुसार २०२३ मध्ये सुमारे ८६ टक्के अमेरिकन नागरिक बातम्या मोबाईल फोनवरून घेतात, तर केवळ १६ टक्के लोक नियमितपणे छापील वर्तमानपत्र वाचतात.
या बदलाचा थेट परिणाम वॉशिंग्टन पोस्टसारख्या वृत्तपत्रांच्या उत्पन्नावर झाला. पारंपरिक काळात वृत्तपत्रांचे उत्पन्न मुख्यतः जाहिरातींवर अवलंबून होते. २००० साली अमेरिकेतील वृत्तपत्र उद्योगाचा एकूण जाहिरात महसूल सुमारे ६५ अब्ज डॉलर इतका होता. २०१० मध्ये तो सुमारे ४० अब्ज डॉलरवर आला आणि २०२३ मध्ये तो ९ अब्ज डॉलरच्या खाली घसरला. याच काळात डिजिटल जाहिरात महसूल मात्र झपाट्याने वाढत गेला, परंतु तो वृत्तपत्रांकडे न जाता प्रामुख्याने गुगल, मेटा ( फेसबुक), अमेझॉन आणि इतर तंत्रज्ञान कंपन्यांकडे केंद्रित झाला. २०२४ मध्ये अमेरिकेतील एकूण डिजिटल जाहिरात महसुलापैकी सुमारे ६५ टक्के हिस्सा या चार कंपन्यांकडे होता.
वॉशिंग्टन पोस्टने या बदलाला सामोरे जाण्यासाठी डिजिटल माध्यमांकडे वळण्याचा प्रयत्न केला. जेफ बेझोस यांनी २०१३ मध्ये हे वृत्तपत्र विकत घेतले तेव्हा त्याची वार्षिक तोटा क्षमता सुमारे ५० ते ६० दशलक्ष डॉलर इतकी होती. पुढील काही वर्षांत तांत्रिक गुंतवणूक, डिजिटल सबस्क्रिप्शन आणि आंतरराष्ट्रीय विस्तारामुळे परिस्थिती काही प्रमाणात सुधारली. २०१८ ते २०२० या काळात वॉशिंग्टन पोस्टच्या डिजिटल सबस्क्राइबर्सची संख्या सुमारे ३० लाखांपर्यंत पोहोचली. मात्र कोविडनंतरच्या काळात ही वाढ थांबली. २०२३–२४ मध्ये सदस्यता रद्द करणाऱ्यांचे प्रमाण वाढले आणि नव्या डिजिटल वाचकांची भर अपेक्षेप्रमाणे पडली नाही.
न्यूयॉर्क टाइम्स अपवाद ठरतो का
याच काळात न्यूयॉर्क टाइम्ससारख्या वृत्तपत्राने तुलनेने अधिक यशस्वी डिजिटल मॉडेल उभारले. २०२४ अखेरीस न्यूयॉर्क टाइम्सकडे सुमारे १ कोटी डिजिटल सबस्क्राइबर्स होते आणि त्याचे वार्षिक उत्पन्न २.३ अब्ज डॉलरच्या आसपास होते. मात्र हे यश सर्व वृत्तपत्रांना मिळाले असे नाही. वॉशिंग्टन पोस्ट, लॉस एंजेलिस टाइम्स, शिकागो ट्रिब्यून आणि इतर अनेक वृत्तपत्रे आर्थिक तणावाखालीच राहिली.
वॉशिंग्टन पोस्टचे संकट अधिक गंभीर वाटण्याचे कारण म्हणजे या वृत्तपत्राचा ऐतिहासिक आणि संस्थात्मक दरारा. १९७० च्या दशकात वॉटरगेट प्रकरण उघडकीस आणताना वॉशिंग्टन पोस्टने ज्या प्रकारे सत्तेला आव्हान दिले, ते अमेरिकन
पत्रकारितेतील मैलाचा दगड ठरले. त्या काळात या वृत्तपत्राचा छापील खप सुमारे ५ लाख प्रतींच्या आसपास होता, परंतु त्याचा प्रभाव खपाच्या आकड्यांपेक्षा कितीतरी पटीने मोठा होता. आज मात्र परिस्थिती उलट आहे. डिजिटल माध्यमांमुळे वॉशिंग्टन पोस्टचे लेख जगभर वाचले जात असले तरी त्या वाचनातून मिळणारे आर्थिक पाठबळ अपुरे ठरत आहे.
अमेरिकेतील इतर आघाडीच्या वृत्तपत्रांची स्थिती पाहिली तरी हेच चित्र दिसते. लॉस एंजेलिस टाइम्सचा छापील खप १९९० मध्ये सुमारे १० लाख प्रती होता; २०२४ मध्ये तो १.५ लाखांच्या खाली आला. शिकागो ट्रिब्यूनचा खप याच कालावधीत सुमारे ७ लाखांवरून १ लाखाच्या आसपास घसरला. अनेक स्थानिक वृत्तपत्रे पूर्णपणे बंद पडली. २००५ ते २०२४ या काळात अमेरिकेत सुमारे २,५०० पेक्षा अधिक स्थानिक वृत्तपत्रे बंद झाली किंवा विलीन झाली.
या परिस्थितीचा लोकशाहीवर होणारा परिणामही अभ्यासकांनी अधोरेखित केला आहे. अनेक संशोधनांनुसार ज्या भागात स्थानिक वृत्तपत्रे बंद झाली, त्या भागात स्थानिक प्रशासनातील भ्रष्टाचार वाढला, निवडणुकांमधील मतदानाचे प्रमाण घटले आणि नागरिकांचा सार्वजनिक प्रक्रियेवरील विश्वास कमी झाला. म्हणजेच वृत्तपत्रांचा ऱ्हास हा केवळ मीडिया उद्योगाचा प्रश्न न राहता सामाजिक आणि राजकीय प्रश्न बनला आहे.
इंटरनेट आणि सोशल मीडियाने बातम्यांचा वेग वाढवला, परंतु त्याचबरोबर माहितीची खोली कमी केली. पारंपरिक वृत्तपत्रे ज्या प्रकारे तपास पत्रकारिता, दीर्घ विश्लेषण आणि संदर्भपूर्ण लेखन करीत होती, त्यासाठी लागणारा वेळ आणि पैसा आजच्या डिजिटल अर्थव्यवस्थेत खर्चिक ठरत आहे. परिणामी अनेक वृत्तपत्रांनी कर्मचारी कपात, परदेशी ब्युरो बंद करणे आणि तपास पत्रकारितेचे प्रकल्प थांबवणे असे निर्णय घेतले.
एआय आणि सर्च इंजिन्समुळे तुटणारी वाचक साखळी
वॉशिंग्टन पोस्टमध्ये तीनशे पत्रकारांची सेवामुक्ती हा याच प्रक्रियेचा भाग आहे. या निर्णयाचा थेट परिणाम राजकीय वार्तांकन, आंतरराष्ट्रीय बातम्या आणि विशेष तपास प्रकल्पांवर होणार आहे. ही कपात एका रात्रीत झालेली नसून, ती दीर्घकाळ साचत गेलेल्या आर्थिक दबावाची परिणती आहे.
आज अमेरिकेतील वृत्तपत्र उद्योग एका संक्रमणाच्या टप्प्यावर उभा आहे. छापील वर्तमानपत्रांचा सुवर्णकाळ संपत चालला आहे, पण पत्रकारितेची गरज संपलेली नाही. प्रश्न इतकाच आहे की बदलत्या माध्यमविश्वात वॉशिंग्टन पोस्टसारख्या संस्थांना आपली मूल्ये टिकवून आर्थिकदृष्ट्या कसे उभे राहता येईल.
या संक्रमणाच्या टप्प्यावर इंटरनेट आणि विशेषतः सर्च इंजिन्स व सोशल मीडियाचा प्रभाव अधिक खोलवर समजून घ्यावा लागतो. एकेकाळी वृत्तपत्रांच्या वेबसाइटवर येणाऱ्या वाचकांचा मोठा हिस्सा गुगल सर्चमधून येत असे. एखाद्या विषयावर माहिती हवी असल्यास वाचक थेट सर्च इंजिनवर शोध घेत आणि त्या शोधातून वॉशिंग्टन पोस्ट, न्यूयॉर्क टाइम्स किंवा इतर नामांकित वृत्तपत्रांचे लेख उघडत. मात्र गेल्या काही वर्षांत ही साखळीही तुटू लागली आहे. आर्टिफिशियल इंटेलिजन्सवर आधारित सर्च सिस्टिम्स, ऑटोमॅटिक समरी आणि चॅटबॉट्समुळे वाचकांना थेट उत्तर मिळू लागले आहे. त्यामुळे मूळ बातमीच्या वेबसाइटवर जाण्याची गरज कमी होत आहे.
२०२३ आणि २०२४ मध्ये अमेरिकेतील अनेक वृत्तसंस्थांनी जाहीरपणे मान्य केले की त्यांच्या वेबसाइटवरील सर्च-आधारित ट्रॅफिकमध्ये २० ते ४० टक्क्यांपर्यंत घट झाली आहे. काही अहवालांनुसार वॉशिंग्टन पोस्टच्या एकूण डिजिटल ट्रॅफिकपैकी सुमारे ३० टक्के हिस्सा फक्त सर्च इंजिन्समधून येत होता. हा ट्रॅफिक कमी होताच डिजिटल जाहिरात महसूल आणि नव्या सबस्क्रिप्शनमध्ये थेट घट दिसून आली. म्हणजेच इंटरनेटने एकेकाळी जे दार उघडले होते, तेच दार आता अंशतः बंद होत आहे.
सोशल मीडियाचाही परिणाम तसाच गुंतागुंतीचा आहे. फेसबुक, एक्स (माजी ट्विटर), इन्स्टाग्राम आणि टिकटॉक यांसारख्या प्लॅटफॉर्म्सवरून बातम्या मोठ्या प्रमाणात पसरतात, परंतु त्यातून थेट उत्पन्न मिळत नाही. २०१६ ते २०२० या काळात फेसबुकवरून वृत्तपत्रांच्या वेबसाइटवर मोठ्या प्रमाणात ट्रॅफिक येत असे. मात्र त्यानंतर फेसबुकने आपले अल्गोरिदम बदलले आणि न्यूज कंटेंटला कमी प्राधान्य दिले. परिणामी अनेक अमेरिकन वृत्तपत्रांच्या सोशल मीडिया ट्रॅफिकमध्ये एका वर्षात ५० टक्क्यांपर्यंत घट झाली.
लोकशाहीचा आधार कमकुवत करणारी माध्यमांची कोंडी
या सगळ्या बदलांचा एकत्रित परिणाम असा झाला की वृत्तपत्रांचा पारंपरिक आर्थिक मॉडेल पूर्णपणे विस्कळीत झाला. छापील खप कमी, जाहिराती कमी, डिजिटल उत्पन्न अपुरे आणि तंत्रज्ञान कंपन्यांवर वाढते अवलंबित्व—या चौफेर संकटात वॉशिंग्टन पोस्टसारखी संस्था अडकली आहे. त्यामुळे कर्मचारी कपात हा शेवटचा पर्याय म्हणून समोर आला.
अमेरिकेतील इतर आघाडीच्या वृत्तपत्रांकडे पाहिले तरी चित्र फारसे वेगळे नाही. न्यूयॉर्क टाइम्सने जरी डिजिटल यश मिळवले असले, तरी त्यासाठी मोठ्या प्रमाणात खर्च करावा लागला आहे. त्याचे वार्षिक कंटेंट बजेट अब्ज डॉलरच्या आसपास आहे, जे लहान किंवा मध्यम वृत्तपत्रांना अशक्य आहे. वॉल स्ट्रीट जर्नल आर्थिक बातम्यांवर लक्ष केंद्रित करून तुलनेने स्थिर आहे, पण त्याचाही छापील खप सतत घटत आहे. वॉशिंग्टन पोस्टचे वैशिष्ट्य असलेले राजकीय आणि धोरणात्मक वार्तांकन मात्र अत्यंत खर्चिक आहे आणि त्यातून थेट आर्थिक परतावा मिळणे कठीण आहे.
याच काळात अमेरिकेत ‘न्यूज डेजर्ट्स’ ही संकल्पना पुढे आली. ज्या भागात स्थानिक वृत्तपत्रे बंद पडली आहेत, त्या भागांना न्यूज डेजर्ट्स म्हटले जाते. २०२४ पर्यंत अमेरिकेत सुमारे २० कोटी लोक अशा भागात राहत असल्याचा अंदाज आहे जिथे स्थानिक वृत्तपत्र नाही किंवा अत्यंत मर्यादित आहे. याचा परिणाम राष्ट्रीय वृत्तपत्रांवरही होतो, कारण स्थानिक पातळीवरील बातम्या, तपास आणि माहितीचा पाया कमकुवत होत जातो.
वॉशिंग्टन पोस्टसारखी राष्ट्रीय पातळीवरील वृत्तपत्रे एकेकाळी स्थानिक वृत्तपत्रांच्या नेटवर्कवर अवलंबून होती. स्थानिक पत्रकारांकडून मिळणाऱ्या माहितीवर आधारित मोठ्या तपास कथा उभ्या राहत. आज हा आधारही कमी होत चालला आहे. त्यामुळे पत्रकारितेची साखळीच तुटण्याचा धोका निर्माण झाला आहे.
या सगळ्या पार्श्वभूमीवर वॉशिंग्टन पोस्टच्या ऐतिहासिक भूमिकेचे महत्त्व अधिक ठळकपणे समोर येते. वॉटरगेटनंतरच्या काळात या वृत्तपत्राने अमेरिकन जनतेला हे दाखवून दिले की पत्रकारिता ही केवळ बातम्या देण्याचे साधन नसून सत्तेवर अंकुश ठेवण्याची यंत्रणा आहे. त्या काळात आर्थिक तोटा, जाहिरातदारांचा दबाव किंवा राजकीय धमक्या असूनही पोस्टने आपली भूमिका सोडली नाही. आज मात्र बाजाराच्या दबावापुढे तीच संस्था झुकताना दिसत आहे, हे वास्तव अनेकांच्या दृष्टीने चिंताजनक आहे.
पत्रकारितेच्या भवितव्याचा मूलभूत सवाल
अमेरिकेतील मीडिया अभ्यासकांनी या संकटाचे विश्लेषण करताना असे नमूद केले आहे की समस्या केवळ वॉशिंग्टन पोस्टची नाही, तर संपूर्ण प्रणालीची आहे. माहिती ही सार्वजनिक मालमत्ता मानायची की खासगी उत्पादन, हा मूलभूत प्रश्न अजूनही अनुत्तरित आहे. जर माहिती पूर्णपणे बाजाराच्या हाती सोपवली गेली, तर नफा न देणारी पण लोकशाहीसाठी आवश्यक असलेली पत्रकारिता टिकेल का, हा प्रश्न गंभीर आहे.
यासंदर्भात काही पर्यायांवर चर्चा सुरू आहे. सार्वजनिक निधीतून पत्रकारितेला मदत, नॉन-प्रॉफिट मॉडेल्स, विद्यापीठे आणि माध्यम संस्थांमधील सहकार्य, तसेच वाचकांकडून थेट पाठबळ मिळवण्याच्या योजना यांचा विचार केला जात आहे. मात्र हे सर्व प्रयोग अजून प्राथमिक टप्प्यावर आहेत. वॉशिंग्टन पोस्टसारख्या मोठ्या संस्थेला अशा प्रयोगांकडे वळणे सोपे नाही.
आजची परिस्थिती पाहता असे वाटते की छापील वर्तमानपत्रांचा सुवर्णकाळ इतिहासजमा झाला आहे. परंतु त्याचबरोबर हेही स्पष्ट आहे की विश्वसनीय, तपासाधारित आणि सखोल पत्रकारितेची गरज कधी नव्हे इतकी वाढली आहे. माहितीचा पूर असलेल्या काळात योग्य माहितीची किंमत अधिक असते. वॉशिंग्टन पोस्ट आणि इतर अमेरिकन वृत्तपत्रांसमोरचे खरे आव्हान हेच आहे—या गरजेचा आर्थिकदृष्ट्या टिकाऊ मार्ग शोधणे.
तीनशे पत्रकारांची सेवामुक्ती हा त्या संघर्षातील एक टप्पा आहे. हा निर्णय वेदनादायक असला तरी तो व्यापक वास्तवाचे प्रतिबिंब आहे. अमेरिकेतील वृत्तपत्र उद्योग सध्या इतिहासाच्या एका निर्णायक वळणावर उभा आहे. या वळणावर घेतलेले निर्णय पुढील काही दशकांसाठी पत्रकारितेचे स्वरूप ठरवणार आहेत.
वॉशिंग्टन पोस्टचे संकट हे केवळ एका संस्थेचे संकट नाही. ते अमेरिकन लोकशाहीच्या माहिती संरचनेसमोरील प्रश्नचिन्ह आहे. सत्तेला प्रश्न विचारणारी, तथ्यांवर आधारित आणि सार्वजनिक हिताला प्राधान्य देणारी पत्रकारिता टिकेल की ती केवळ आठवणींत उरेल, हा प्रश्न अजूनही खुला आहे. आज जे घडत आहे ते इतिहासाचा भाग ठरणार आहे, आणि भविष्यात याकडे पाहताना कदाचित हा काळ अमेरिकन पत्रकारितेच्या पुनर्जन्माचा किंवा अंतिम ऱ्हासाचा क्षण म्हणून ओळखला जाईल.
