शंतनू खुजे
- 'फादर्स डे'च्या वडिलांना ग्रीटिंग कार्ड्स, एखादी खास भेटवस्तू देऊन किंवा सोशल मीडियावर पोस्ट टाकून कृतज्ञता व्यक्त केली जाते.
- परंतु, या वरवरच्या साजरीकरणापलीकडे जाऊन, १८ वर्षांच्या अलीने आपल्या वडिलांना दुसरे आयुष्यच भेट दिले.
काल जगभरात 'फादर्स डे' साजरा करण्यात आला. साधारणपणे या दिवशी वडिलांना ग्रीटिंग कार्ड्स, एखादी खास भेटवस्तू देऊन किंवा सोशल मीडियावर पोस्ट टाकून कृतज्ञता व्यक्त केली जाते. परंतु, या वरवरच्या साजरीकरणापलीकडे जाऊन, १८ वर्षांच्या अलीने आपल्या वडिलांना दुसरे आयुष्यच भेट दिले.
काही महिन्यांपूर्वी, १८ वर्षांचा अली रझा त्याच्या वयाच्या इतर मुलांप्रमाणेच कॉलेजच्या प्रवेश याद्यांची उत्सुकतेने वाट पाहत होता. मात्र त्याचवेळी तो एका वेगळ्याच गोष्टीचीही तयारी करत होता, तो आपली किडनी दान करण्यासाठी सज्ज होत होता. ती किडनी घेणारी व्यक्ती कोणी अनोळखी नव्हती, तर ते खुद्द त्याचे वडील होते.
जेव्हा डॉक्टरांनी ४९ वर्षीय आबिद रझा यांना सांगितले की त्यांच्या दोन्ही किडन्या निकामी झाल्या आहेत आणि आयुष्य जगण्यासाठी किडनी प्रत्यारोपण हाच सर्वोत्तम मार्ग आहे, तेव्हा कुटुंबाने आपापसातच किडनी दात्याचा शोध सुरू केला. कुणाची तरी किडनी जुळेल अशी त्यांना आशा होती, पण कोणाचीच जुळली नाही. सर्वांत लहान मुलगा, अली हा एकमेव असा होता जो दाता म्हणून पात्र ठरला.
अली म्हणतो, "मीच त्यांच्यासाठी एकमेव आशेचा किरण होतो आणि त्यांचा जीव वाचवण्यासाठी दाता बनण्याचा निर्णय घेताना मी दोनदा विचार केला नाही. त्यांनी मला या जगात आणले, आणि मी त्यांच्यासाठी काहीतरी परत देण्याचे ठरवले. पण यात आणखी एक अडथळा होता. आमचा रक्तगट समान नव्हता. वैद्यकीय भाषेत याला डॉक्टर 'एबीओ-इनकम्पॅटिबल ट्रान्सप्लांट' म्हणतात. ही अशी प्रक्रिया आहे ज्यामध्ये नेहमीच्या किडनी प्रत्यारोपणापेक्षा खूप जास्त पूर्वतयारी करावी लागते."
'परफेक्ट मॅच'च्या पलीकडचे आव्हान
मॅक्स सुपर स्पेशालिटी हॉस्पिटल, पटपडगंज येथील युरोलॉजी आणि किडनी ट्रान्सप्लांट सर्जरीचे वरिष्ठ संचालक डॉ. परेश जैन, ज्यांनी या प्रत्यारोपण टीमचे नेतृत्व केले, ते सांगतात की दोन गोष्टींमुळे हे प्रकरण आव्हानात्मक होते. एक म्हणजे रक्तगट न जुळणे आणि दुसरे म्हणजे आबिद यांच्या किडनी निकामी होण्याचे कारण मधुमेह किंवा उच्च रक्तदाब यांसारखे सामान्य नसून, तो एक दुर्मिळ 'ऑटोइम्यून' आजार होता. या दोन्ही बाबींमुळे प्रत्यारोपण करणाऱ्या वैद्यकीय टीमला प्रत्येक टप्प्याचे अतिशय काळजीपूर्वक नियोजन करावे लागले.
डॉ. जैन म्हणतात, "गेल्या अनेक दशकांपासून, रक्तगट न जुळल्यास कुटुंबातील सदस्याकडून प्रत्यारोपण करणे शक्य नसायचे. पण आज प्रत्यारोपण वैद्यकशास्त्रातील प्रगतीमुळे हे चित्र बदलत आहे. अशी प्रकरणे लोकांसमोर आणण्याचा उद्देश हाच आहे की, फक्त 'मॅचिंग' प्रत्यारोपणच शक्य असते, हा गैरसमज दूर व्हावा.
आता 'एबीओ-इनकम्पॅटिबल' आणि 'एचएलए-इनकम्पॅटिबल' प्रत्यारोपणदेखील यशस्वीपणे केले जात आहेत. यात रुग्णाची रोगप्रतिकारक शक्ती दात्याच्या अवयवाविरुद्ध लढण्यासाठी आधीच तयार असते, तरीही डॉक्टर तो धोका कमी करण्याचे मार्ग शोधून प्रत्यारोपण यशस्वी करतात. असे पर्याय आता उपलब्ध आहेत, याची माहिती रुग्णांच्या कुटुंबांना असायला हवी."
सर्वात महत्वाचा घटक म्हणजे अलीचे वय
प्रत्यारोपणाच्या वैद्यकीय गुंतागुंतीइतकाच आणखी एक महत्वाचा घटक होता तो म्हणजे अलीचे वय. १८ वर्षांच्या अलीने नुकतीच बारावीची परीक्षा दिली होती आणि तो कॉलेज सुरू होण्याची वाट पाहत होता. "राष्ट्रीय प्रत्यारोपण मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार वयाच्या १८ व्या वर्षापासून किडनी दान करण्यास परवानगी आहे, परंतु १८ ते २१ वयोगटातील दात्यांची विशेष काळजीपूर्वक तपासणी केली जाते," असे डॉ. जैन स्पष्ट म्हणतात. अलीला दाता म्हणून मान्यता देण्यापूर्वी, तो एका किडनीवरही निरोगी राहील याची खात्री करण्यासाठी डॉक्टरांनी त्याची अत्यंत सखोल तपासणी केली.
त्याची 'सीटी रेनल अँजिओग्राम' चाचणी करण्यात आली, ज्यामध्ये किडनी आणि त्यांना रक्तपुरवठा करणाऱ्या रक्तवाहिन्यांच्या 3D प्रतिमा मिळतात. या चाचणीमुळे सर्जन्सला शरीररचनेचा काळजीपूर्वक अभ्यास करून कोणती किडनी दानासाठी अधिक योग्य आहे, हे ठरवण्यास मदत होते. याशिवाय त्याची डीटीपीए स्कॅन ही न्यूक्लिअर मेडिसिन चाचणीही करण्यात आली; ज्याद्वारे किडनीच्या एकूण कार्यक्षमतेमध्ये दोन्हीपैकी प्रत्येक किडनीचे वैयक्तिक योगदान किती आहे, हे मोजले जाते.
डॉ. जैन म्हणतात, "आम्हाला दोन्ही किडन्यांचे स्वतंत्र कार्य जाणून घेणे आवश्यक असते. उजवी किडनी किती काम करत आहे आणि डावी किडनी किती काम करत आहे. 'क्रिएटीनिन' चाचणीवरून केवळ एकंदर अंदाज येतो. दात्याची तपासणी करताना, प्रत्येक किडनी नेमके कसे काम करत आहे हे आम्हाला माहीत असणे गरजेचे असते, जेणेकरून दाता स्वतःकडे अधिक चांगली किडनी ठेवू शकेल आणि ती उर्वरित आयुष्यभर त्याला साथ देण्याइतकी सक्षम असेल."
तरुण दात्यांच्या बाबतीत ही काळजी घेणे अधिक महत्त्वाचे ठरते. अलीला एकाच किडनीच्या आधारावर अनेक दशके जगायचे आहे. डॉक्टरांच्या मते, या सर्व तपासण्यांमागील मुख्य हेतू हाच असतो की, दात्याने स्वतःकडे ठेवलेली किडनी त्याला पूर्ण आणि सामान्य आयुष्य जगण्यासाठी पुरेपूर साथ देईल आणि त्याचवेळी दान केलेली किडनी रुग्णाला जास्तीत जास्त फायदेशीर ठरेल.
शस्त्रक्रियेनंतरचे बाप-लेकाचे आयुष्य
शस्त्रक्रिया यशस्वी झाली आणि चार दिवसांनंतर अलीला रुग्णालयातून सुट्टी देण्यात आली. ऑपरेशनपूर्वी त्याला खेळ आणि शारीरिक व्यायाम खूप आवडायचा. पण आता शरीर पूर्णपणे बरे होईपर्यंत त्याला या गोष्टींपासून दूर राहावे लागणार आहे.
तो सांगतो, "मी सध्या या गोष्टी करू शकत नाही, पण मी माझ्या शरीराची किंमत करायला शिकलो आहे आणि आता मला माझ्या आरोग्याबाबत किती जबाबदारीने वागावे लागेल, याची जाणीव झाली आहे." शरीर पूर्णपणे बरे व्हावे यासाठी शस्त्रक्रियेनंतर काही आठवडे जड व्यायाम आणि मैदानी खेळ टाळण्याचा सल्ला डॉक्टर सहसा दात्यांना देतात.
दुसरीकडे, आबिद यांना आपल्या प्रकृतीत तात्काळ सकारात्मक बदल जाणवू लागला आहे. "प्रत्यारोपणानंतर शरीरात झालेली सुधारणा मला जाणवत आहे," ते म्हणतात. सध्या 'इम्युनोसप्रेसिव्ह' औषधांचा शरीराला व्यवस्थित सराव होईपर्यंत ते शक्यतो घरातच असतात, तसेच गर्दी आणि बाहेरचे अन्न टाळतात. शरीराने प्रत्यारोपित केलेली किडनी नाकारू नये यासाठी त्यांची रोगप्रतिकारक शक्ती वैद्यकीयदृष्ट्या दाबून ठेवण्यात आली आहे, त्यामुळे डॉक्टरांनी त्यांना तीन ते चार महिने घरातच राहण्याचा आणि केवळ घरचेच अन्न खाण्याचा सल्ला दिला आहे.
अलीदेखील आता भविष्याकडे पाहत आहे. तो म्हणतो, "पूर्णपणे बरा झाल्यावर मला बी.एस्सी. कॉम्प्युटर सायन्सला प्रवेश घ्यायचा आहे. मी माझ्या शरीराचा एक अवयव दिला म्हणून माझे आयुष्य थांबलेले नाही. उलटपक्षी, त्याला फक्त एक वेगळे वळण मिळाले आहे." डॉ. जैन म्हणतात की आजकाल प्रत्यारोपण वैद्यकशास्त्रामध्ये अनेक नवनवीन पर्याय उपलब्ध आहेत. "एक १८ वर्षांचा तरुण किडनी दान करू शकतो आणि तो एका किडनीवर सामान्य आयुष्य जगेल, याची खात्री बाळगता येते. न जुळणारे दातेदेखील आता पात्र ठरू शकतात.
त्याच्या वयाच्या इतर मुलांपेक्षा अलीला हा 'फादर्स डे' नक्कीच एका वेगळ्या कारणासाठी लक्षात राहील. कारण, त्याने आपल्या वडिलांना दुसरे आयुष्य भेट म्हणून देण्याचा निर्णय घेतला," असं डॉ. जैन अभिमानाने सांगतात.
