भारताने पाकिस्तानमध्ये एकूण नऊ मोठे हल्ले केले… या ऑपरेशनला नाव दिलं ऑपरेशन सिंदूर. कारण अतिशय स्पष्ट… पहलगाम हल्ल्याचा बदला. ज्या नऊ ठिकाणांवर भारताने एअर स्ट्राईक केले त्यापैकी सगळ्यात जास्त ज्या हल्ल्याची चर्चा झाली ते ठिकाण म्हणजे बहावलपुर…हे तेच बहावलपूर आहे जिथे दहशतवादी संघटना जैश ए मोहम्मदचे मुख्यालय आहे. याच भागात अनेक मदरसे आणि प्रशिक्षण केंद्र आहेत जिथून जैश ए मोहम्मदने गेल्या काही वर्षांपासून भारतात अनेक दहशतवादी कारवाया केल्या. भारताने बहावलपूरवर क्षेपणास्त्रे सोडली आणि तिथल्या अतिरेकी तळ पूर्णपणे उद्ध्वस्त झाले.
पाकिस्तानच्या बहावलपुरमध्ये 15 एकर परिसरात मरकज सुभान अल्लाह आहे. हे जैश ए मोहम्मद या अतिरेकी संघटनेच मुख्यालय आहे. पुलवामातील अतिरेक्यांनी याच मुख्यालयात प्रशिक्षण घेतलं होतं. याच ठिकाणी जैश ए मोहम्मद मोरक्या मौलाना मसूद अजहर राहतो. इतर मोठे अतिरेकी आणि जैशचे टॉप कमांडर इथेच राहतात. जैश ए मोहम्मदकडून इथे अतिरेक्यांना लष्करी आणि धार्मिक प्रशिक्षण दिलं जातं. मसूद अजहरचा भाऊ युसुफ अजगर इथेच राहतो. युसुफ अजगर हा जैश ए मोहम्मदच्या शस्त्र विभागाचा प्रमुख आहे.
भारताच्या एअर स्ट्राईकमध्ये बहावलपुरचा हल्ला का महत्वाचा ठरला?
जैश ए मोहम्मद ही संघटना भारतातील अनेक मोठ्या दहशतवादी हल्ल्यांशी संबंधित आहे, ज्यामध्ये 2001 चा संसदेवरील हल्ला आणि 2019 चा पुलवामा हल्ला यांचा समावेश आहे. बहावलपूर हे पाकिस्तानातील 12 वे सर्वात मोठे शहर आहे आणि लाहोरपासून सुमारे 400 किलोमीटर अंतरावर आहे. येथील जैशचे ऑपरेशनल बेस ‘जामिया मस्जिद मरकज सुभान अल्लाह’ या नावाने ओळखले जाते. भारताच्या कारवाईत ही मस्जिदही लक्ष्य करण्यात आली. जैश-ए-मोहम्मदचा संस्थापक मसूद अजहर हा मूळचा बहावलपूरचाच आहे. जैशचा हा कॅम्पस पाकिस्तानी लष्कराच्या 31 व्या कोरच्या मुख्यालयाजवळ आहे, जे एक मोठे लष्करी छावणी क्षेत्र आहे. यामुळे या ठिकाणाला अतिरिक्त संरक्षण मिळालेले आहे, परंतु भारताच्या कारवाईने या ठिकाणाला मोठा धक्का बसला आहे.
मौलाना मसूद अझहर याने म्हटले की, बहावलपूरमधील भारतीय हल्ल्यात त्याच्या कुटुंबातील १० सदस्य आणि ४ सहकारी मारले गेले आहेत. बीबीसी उर्दूच्या वृत्तानुसार, मसूद अझहरने एक निवेदन जारी करून म्हटले आहे की मारल्या गेलेल्यांमध्ये त्याची मोठी बहीण आणि तिचा पती, मसूद अझहरचा पुतण्या आणि त्याची पत्नी, मसूदची भाची आणि तिची पाच मुले यांचा समावेश आहे. दहशतवादी मसूदचे तीन जवळचे सहकारीही मारले गेल्याचे निवेदनात म्हटले आहे. याशिवाय, एका सहकाऱ्याच्या आईचेही निधन झाले आहे.
पाकिस्तानमध्ये जैश-ए-मोहम्मदचे पुन्हा डोके वर
जैश ए मोहम्मदच्या मसूद अझहरने अलीकडेच आपल्या दहशतवादी कार्यकर्त्यांना दिलेल्या भाषणात काश्मीरमध्ये जिहाद करण्यासाठी आपल्या दहशतवाद्यांना पाठवणार असल्याची ग्वाही दिली आणि इस्रायलविरोधातही मोहीम सुरू करण्याचे संकेत दिले होते. त्यानंतर बाबरी मशीद 'मुक्त' करू आणि अयोध्येतील रामजन्मभूमीच्या मंदिरावरही हल्ला करू, असा संदेश त्याने दिला होता. जैश-ए-महंमद-ए-जैश पुन्हा एकदा पडद्यामागून सक्रिय होत असून विशेषत: भारताविरोधात उघडपणे कारवाया करेल, याचे स्पष्ट संकेत अलीकडच्या काळात मिळाले होते.
गेल्या काही वर्षांत पाकिस्तानने सातत्याने जमात-उद-दावाची जागा जिहादी मोहरा म्हणून घेतली आहे. जमातच्या अनेक उच्चपदस्थांना तुरुंगात डांबण्यात आले आहे (त्यापैकी बहुतेकांवर मनी लॉन्ड्रिंग आणि दहशतवादाचे आरोप आहेत), आणि बहुतेक जणांना किमान ताबडतोब हद्दपार करण्यात आले आहे. किंबहुना जिहादी दहशतवादाचा वापर पाकिस्तान ज्या प्रकारे आपल्या परराष्ट्र आणि सुरक्षा धोरणाच्या स्वार्थासाठी करत आहे, त्यामुळे पाकिस्तानला आंतरराष्ट्रीय समुदायाच्या रोषाला सामोरे जावे लागत होते. त्यातच जमात-उद-दावा हा पाकिस्तानसाठी एक ओझे बनला होता.
फायनान्शियल ॲक्शन टास्क फोर्सने (एफएटीएफ) पाकिस्तानला 'ग्रे लिस्ट'मध्ये टाकल्याने पाकिस्तानवर प्रचंड दबाव होता. यामुळे पाकिस्तानला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर बंदी घातलेल्या दहशतवादी संघटनांविरोधात ठोस पावले उचलावी लागली. त्याचवेळी जमात-उद-दावाची जागा जैश-ए-मोहम्मदने घेतली, ज्याचे पुनर्वसन आणि पुनरुज्जीवन करण्यात आले. ज्यानंतर जैशने झपाट्याने आपल्या कारवाया वाढवल्या. मात्र, जैशने हे काम अत्यंत शांतपणे आणि कोणतीही प्रसिद्धी न करता केले. मात्र, जमात-उद-दावावर पूर्णपणे बंदी घालण्यात आली नव्हती. मात्र, या निर्बंधानंतर पाकिस्तानचे जैश-ए-मोहम्मदवरील अवलंबित्व मोठ्या प्रमाणात वाढले आहे.
संबंधित लेख वाचा: 1) ‘’त्यांनी आमचं कुटुंब उध्वस्त केलं…’’ वाघा बॉर्डरवरचे पाकिस्तानी नागरिक दहशतवाद्यांना देत आहेत शिव्या-शाप |
मसूद अझहरला वाचवण्यासाठी पाकिस्तानचे डावपेच
जैश-ए-मोहम्मद आणि मसूद अझहर या दोन्ही संघटनांवर संयुक्त राष्ट्रांच्या सुरक्षा परिषदेने बंदी घातली आहे. तरीही पाकिस्तानने त्यांना प्रोत्साहन दिले. एफएटीएफने पाकिस्तानला उदाहरण देऊन मसूद अझहरची चौकशी करून खटला चालवण्यास सांगितले होते. मसूद अझहरव्यतिरिक्त २६/११ च्या मुंबई हल्ल्याचा मास्टरमाइंड लष्कर-ए-तोयबाचा साजिद मीर याच्यावरही कारवाई करण्यास पाकिस्तानला सांगण्यात आले होते. मसूद अझहरला वाचवण्यासाठी पाकिस्तानने साजिद मीरचा बळी देण्याचा निर्णय घेतल्याचे दिसत आहे.
2018 च्या कृती आराखड्याअंतर्गत आशिया पॅसिफिक संयुक्त गटाला सादर करण्यात आलेल्या प्रगती अहवालात पाकिस्तानने मसूद अझहरचा ठावठिकाणा माहित नसल्याचा युक्तिवाद केला होता. पाकिस्तानच्या म्हणण्यानुसार, सुरक्षा परिषदेने मे 2019 पर्यंत मसूद अझहरला प्रतिबंधित दहशतवादी घोषित केले नव्हते म्हणून आम्ही त्याच्यावर नजर ठेवली नाही. संयुक्त राष्ट्रसंघाने मसूद अझहरला प्रतिबंधित दहशतवादी घोषित करण्यापूर्वी काही आठवड्यांपूर्वी पाकिस्तानचे तत्कालीन परराष्ट्रमंत्री शाह मेहमूद कुरेशी यांनी मसूद अझहर गंभीर आजारी असून तो आपल्या घरात पडून असल्याचा दावा केला होता.
आश्चर्याची बाब म्हणजे मसूद अझहर योग्य वेळी बरा झाला आणि सुरक्षा परिषदेने त्याच्यावर बंदी घातली तेव्हाच तो 'बेपत्ता' झाला आणि तेव्हापासून त्याचा काहीच सुगावा लागलेला नाही! ऑगस्ट 2021 मध्ये मसूद अझहरला गैरहजेरीत ९ वर्षांच्या तुरुंगवासाची शिक्षा सुनावण्यात आली होती आणि पाकिस्तान सरकारने मसूद अझहरला पकडण्यासाठी अफगाणिस्तानच्या तालिबान सरकारकडे मदत मागितली होती, असा दावाही पाकिस्तानने केला आहे.
सप्टेंबर 2022 मध्ये एफएटीएफच्या ग्रे लिस्टमधून अझहरला हटवण्याआधी पाकिस्तानने अझहर अफगाणिस्तानात लपल्याचा दावा केला होता. यावर तालिबानने तीव्र प्रतिक्रिया व्यक्त केली. मसूद अझहर आपल्या देशात नसल्याचे तालिबानने म्हटले होते आणि पाकिस्तानवर निशाणा साधताना तालिबानने असेही म्हटले होते की, अशा 'दहशतवादी संघटना' केवळ पाकिस्तानातच 'सरकारी संरक्षणाखाली' सक्रिय राहू शकतात.
ऑक्टोबर 2022 मध्ये पाकिस्तानला फायनान्शियल ॲक्शन टास्क फोर्सच्या 'ग्रे लिस्ट'मधून वगळण्यात आल्यानंतर पाकिस्तानने जैश-ए-मोहम्मदच्या कारवायांवरील काही निर्बंध उठवले होते. त्यानंतर जम्मू-काश्मीरमध्ये हिंसक कारवायांमध्ये सातत्याने वाढ होत आहे. या दरम्यान लष्कराच्या ताफ्यावर अनेक मोठे दहशतवादी हल्ले झाले.
पाकिस्तान बनला आश्रयस्थान
गेल्या अनेक वर्षांपासून जैश-ए-मोहम्मद पीपल्स अँटी फॅसिस्ट फ्रंट (पीएएफएफ) आणि काश्मीर टायगर्स सारख्या शेल संघटनांच्या नावाखाली कार्यरत आहे. परंतु, एफएटीएफचा फास पाकिस्तानच्या गळ्यातून शिथिल झाल्यापासून त्यांच्या कारवायांमध्ये अचानक वाढ झाली आहे. जैश-ए-मोहम्मद या दहशतवादी संघटना स्थलांतरित कामगार, अल्पसंख्याक समुदायाचे सदस्य, पर्यटक आणि स्थानिक अशा सॉफ्ट टार्गेटला लक्ष्य करत आहेत. मात्र, लष्कराच्या ताफ्यावर व्यावसायिक दहशतवादी हल्ले जैश-ए-मोहम्मदच्या अनुभवी दहशतवाद्यांनी केले आहेत. मात्र, पाकिस्तानकडे बोट दाखवू नये म्हणून जैशने या हल्ल्यांची जबाबदारी घेण्याचे टाळले आहे. जसे त्याने 2019 च्या पुलवामा आत्मघातकी हल्ल्यावेळी केले होते. 
तसे पाहिले तर जैश-ए-मोहम्मद सामान्यत: छुप्या पद्धतीने आपल्या कारवाया चालवत आली आहे. मात्र, काही वेळा दहशतवादाचा खेळ उघडपणे खेळणे ही त्याच्या मालकाची आणि त्याच्या संघटनेची सक्ती होऊ शकते. याचे एक कारण म्हणजे आपल्या दहशतवाद्यांचे मनोबल वाढविणे आणि जोरदार प्रक्षोभक भाषणे करून नवीन भरती करणे आणि आत्मघातकी मोहिमेवर जाण्यासाठी जिहादी भावना निर्माण करणे.
याचे आणखी एक कारण म्हणजे लष्करी प्रमुखांवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करणे, जेणेकरून आपल्या कारवायांची व्याप्ती वाढवता येईल आणि जैश आपले निर्णय अधिक मोकळेपणाने घेऊ शकेल. याशिवाय शत्रूला (म्हणजे भारताला) जिहादचा पर्याय नेहमीच खुला आहे आणि जिहादसाठी तयार असलेल्या दहशतवाद्यांची कमतरता नाही आणि त्यांचा वापर दहशतवादाची आग भडकवण्यासाठी करण्याची क्षमता पाकिस्तानकडे आहे, असा संदेशही शत्रूला (म्हणजे भारताला) देणे हाही अशा उत्कट भाषणांचा हेतू असतो.
मसूद अझहरची भाषणे आणि संदेश भारताला हे सांगण्यासाठी आहेत की त्याची कृती केवळ जम्मू-काश्मीरपुरती मर्यादित राहणार नाही, तर भारतातील मुस्लिमांच्या वैध आणि काल्पनिक समस्या सोडविण्यासाठी देखील त्याचा वापर केला जाऊ शकतो. पाकिस्तानसाठी मसूद अझहरची भाषणे आणि धमक्या हेच आपल्या देशातील बलुच आणि तेहरीक-ए-तालिबान (टीटीपी) अतिरेक्यांना भारताच्या पाठिंब्याचे उत्तर आहे.
पाकिस्तानसाठी जैशची उपयुक्तता
पाकिस्तानसाठी जैशची उपयुक्तता केवळ भारतापुरती मर्यादित नाही; देवबंदी जिहादी संघटना म्हणून जैश केवळ तालिबानशी (पाकिस्तानी आणि अफगाण दोन्ही) जवळचे संबंध ठेवत नाही तर लष्कर-ए-झांगवी आणि त्याची राजकीय शाखा, सिपाह-ए-सहाबा किंवा त्याचा नवा अवतार असलेल्या अहले सुन्नत वाल जमात (एएसडब्ल्यूजे) सारख्या कट्टर सुन्नी देवबंदी दहशतवादी गटांशीही घनिष्ठ संबंध ठेवते. तहरीक-ए-तालिबान पाकिस्तान (टीटीपी) च्या वाढत्या धोक्याचा सामना करणाऱ्या पाकिस्तानसाठी जैश-ए-मोहम्मद पंजाबी तालिबानी अतिरेक्यांना टीटीपीपासून वेगळे करण्यात उपयुक्त भूमिका बजावू शकते, ज्याचा वापर नंतर पूर्वेकडील भारताविरूद्ध केला जाऊ शकतो.
पाकिस्तान आता एका दशकापासून हा प्रयत्न करत आहे, परंतु कदाचित अलीकडच्या काळात त्याला गती मिळाली आहे. जरी पंजाबी तालिबान आणि देवबंदी मुल्ला पाकिस्तानी राजवटीच्या वतीने पश्तून तालिबानमध्ये मध्यस्थी करू शकत नसले, तरी त्यांना टी. टी. पी. पासून वेगळे केल्याने किमान जैशसारख्या संघटनांना पंजाब आणि सिंधमध्ये त्यांचे जाळे आणि क्षमता वापरण्यापासून रोखले जाईल.
संसदेवरील हल्ल्याव्यतिरिक्त, अझहर पठाणकोट-पुलवामा हल्ल्याचाही मास्टरमाइंड
संसदेवरील हल्ल्याव्यतिरिक्त, अझहर पठाणकोट-पुलवामा हल्ल्याचाही मास्टरमाइंड आहे. अझहर भारतात फक्त एकच नाही तर अनेक दहशतवादी हल्ल्यांसाठी जबाबदार आहे. संसदेवरील हल्ल्याव्यतिरिक्त, मसूद हा 2016 च्या पठाणकोट हल्ल्याचाही मास्टरमाइंड आहे. या प्रकरणातील दिल्ली पोलिसांच्या आरोपपत्रानुसार, मसूदने भारतावर हल्ले करण्यासाठी जैश-ए-मोहम्मदच्या कार्यकर्त्यांचा वापर केला होता. त्याने 2005 मध्ये अयोध्येतील रामजन्मभूमीवर आणि 2019 मध्ये पुलवामा येथे सीआरपीएफ जवानांवर हल्ला केला होता. याशिवाय, 2016 मध्ये उरी हल्ला आणि अफगाणिस्तानातील मजार-ए-शरीफ येथील भारतीय वाणिज्य दूतावासावरील हल्ल्यासाठीही मसूद जबाबदार आहे.
मसूद अझहर 1994 मध्ये पहिल्यांदा भारतात आला होता.
मसूद अझहर पहिल्यांदा 29 जानेवारी 1994 रोजी बांगलादेशहून विमानाने ढाकाहून दिल्लीला पोहोचला. 1994 मध्ये अझहरने बनावट ओळखपत्र वापरून श्रीनगरमध्ये प्रवेश केला. हरकत-उल-जिहाद अल-इस्लामी आणि हरकत-उल-मुजाहिदीन गटांमधील तणाव कमी करणे हा त्याचा उद्देश होता.
दरम्यान, दहशतवादी कारवायांमध्ये सहभागी असल्याबद्दल भारताने त्याला अनंतनाग येथून अटक केली. तेव्हा अझहर म्हणाला होता- काश्मीर मुक्त करण्यासाठी 12 देशांमधून इस्लामचे सैनिक आले आहेत. आम्ही तुमच्या कार्बाइनला रॉकेट लाँचरने उत्तर देऊ. चार वर्षांनंतर, जुलै 1995 मध्ये, जम्मू आणि काश्मीरमध्ये सहा परदेशी पर्यटकांचे अपहरण करण्यात आले. अपहरणकर्त्यांनी पर्यटकाच्या बदल्यात मसूद अझहरची सुटका करण्याची मागणी केली. दरम्यान, ऑगस्टमध्ये दोन पर्यटक अपहरणकर्त्यांच्या तावडीतून पळून जाण्यात यशस्वी झाले. तथापि, उर्वरित लोकांबद्दल कोणतीही माहिती मिळू शकली नाही.
1999 मध्ये विमान अपहरणानंतर भारत सरकारने अझहरला सोडले
24 डिसेंबर 1999 रोजी काठमांडूहून दिल्लीला येणाऱ्या एका भारतीय विमानाचे अझहरच्या भावाने आणि इतर दहशतवाद्यांनी अपहरण केले. तो ते अफगाणिस्तानातील कंधार येथे घेऊन गेला, जिथे त्यावेळी तालिबानचे राज्य होते. विमानात कैद केलेल्या लोकांच्या बदल्यात मसूद अझहरसह ३ दहशतवाद्यांना सोडण्याची मागणी करण्यात आली. दहशतवाद्यांच्या मागण्या पूर्ण झाल्या आणि मसूदची सुटका करण्यात आली. यानंतर तो पाकिस्तानात पळून गेला. चीन सरकारने अनेक वेळा मसूदला संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत जागतिक दहशतवादी घोषित होण्यापासून वाचवले आहे.
2009 मध्ये, अझहरला जागतिक दहशतवाद्यांच्या यादीत समाविष्ट करण्याचा प्रस्ताव पहिल्यांदाच आला. त्यानंतर सलग चार वेळा चीनने पुराव्याअभावी प्रस्ताव मंजूर होऊ दिला नाही. ऑक्टोबर 2016 मध्ये, चीनने पुन्हा एकदा भारताच्या प्रस्तावाला विरोध केला आणि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत अझहरला वाचवले. यानंतर, 2017 मध्ये अमेरिकेने संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत अझहरला दहशतवादी घोषित करण्याची मागणी केली, परंतु चीनने पुन्हा हस्तक्षेप केला. अखेर, मे 2019 मध्ये, चीनने आपला अडथळा दूर केला आणि संयुक्त राष्ट्र सुरक्षा परिषदेत मसूदला जागतिक दहशतवादी घोषित करण्यात आले.
(संदर्भ - ऑब्झर्व्हर रिसर्च फाउंडेशन)
