भागा वरखडे
- बांगला देशाच्या माजी पंतप्रधान हसीना शेख यांच्या बांगला देशाच्या परतण्याच्या घोषणेचा बांगला देशाच्या अंतर्गत राजकारणावर पडणारा प्रभाव अत्यंत दूरगामी आणि स्फोटक स्वरूपाचा असू शकतो.
- हसीना यांनी देश सोडल्यानंतर बांगला देशामध्ये जो राजकीय पोकळीचा काळ निर्माण झाला, तो भरून काढण्यासाठी अंतरिम सरकार आणि लष्कराने अनेक प्रयत्न केले; मात्र हसीना यांचा अवामी लीग हा पक्ष आजही बांगला देशाच्या तळागाळात मुळे रुजलेला पक्ष आहे.
- हसीना यांच्या परतण्यामुळे अवामी लीगच्या विस्कळीत झालेल्या कार्यकर्त्यांना आणि नेत्यांना नवसंजीवनी मिळेल यात शंका नाही.
दक्षिण आशियाच्या भूराजकीय पटलावर सध्या एका अत्यंत नाट्यमय आणि वादळी पर्वाची नांदी होत आहे. बांगला देशाच्या माजी पंतप्रधान हसीना शेख यांनी नुकतीच मायदेशी परतण्याची केलेली घोषणा हा केवळ एका नेत्याचा राजकीय पुनरुज्जीवनाचा प्रयत्न नाही, तर तो संपूर्ण उपखंडातील राजकीय आणि मुत्सद्दी समीकरणांना मुळापासून हादरवून टाकणारा एक अत्यंत संवेदनशील घटनाक्रम आहे.
विद्यार्थी आंदोलन आणि त्यानंतर उसळलेल्या हिंसक असंतोषाच्या लाटेवर स्वार होऊन बांगला देशातील सत्तांतराचे वारे वाहिले, ज्यामध्ये तब्बल पंधरा वर्षे सलग सत्तेत असलेल्या हसीना यांना अचानक देश सोडून भारतात आश्रय घ्यावा लागला. आता काही काळ लोटल्यानंतर त्यांनी पुन्हा बांगला देशात परतण्याचा जो मानस व्यक्त केला आहे, त्याचे पडसाद केवळ बांगला देशाच्या रस्त्यांवरच नाही, तर भारत आणि पाकिस्तानच्या सत्ताकेंद्रांमध्येही तीव्रतेने उमटणार आहेत.
या घोषणेमुळे बांगला देशाचे अंतर्गत राजकारण, भारत-बांगला देश संबंधांचे भविष्य आणि बांगला देश-पाकिस्तान यांची नव्याने वाढत चाललेली जवळीक या सर्वच आघाड्यांवर अनेक प्रश्नचिन्हे निर्माण झाली आहेत. दुसरीकडे हसीना यांच्या विरोधकांचा, विशेषतः ‘बांगला देश नॅशनलिस्ट पार्टी’ (बीएनपी), ‘जमात-ए-इस्लामी’ आणि ज्या विद्यार्थी संघटनांनी त्यांना सत्तेवरून खाली खेचले, त्यांचा या परतीला प्रखर विरोध असेल. हसीना यांचे पुनरागमन हे या गटांसाठी त्यांच्या अस्तित्वावरील संकट वाटू शकते. परिणामी, बांगला देशामध्ये पुन्हा एकदा उग्र राजकीय संघर्ष, रस्त्यांवरील हिंसाचार आणि टोकाचे ध्रुवीकरण होण्याची दाट शक्यता आहे. हा संघर्ष केवळ राजकीय पक्षांपुरता मर्यादित न राहता त्यात लष्कर आणि कट्टरतावादी गट यांचाही सहभाग वाढू शकतो. त्यामुळे बांगला देश पुन्हा एकदा गृहयुद्धासारख्या अस्थिरतेच्या खाईत लोटला जाण्याची भीती नाकारता येत नाही.
परतीची घोषणा का महत्त्वाची?
या सर्व राजकीय उलथापालथीत भारत-बांगला देश संबंधांना मिळणारे वळण हा भारतासाठी अत्यंत चिंतेचा आणि कळीचा मुद्दा आहे. हसीना यांच्या कार्यकाळात भारत आणि बांगला देश यांच्यातील संबंध त्यांच्या सुवर्णकाळात होते असे म्हणता येईल. सीमावाद सोडवणे, दहशतवादाला आणि ईशान्य भारतातील फुटीरतावाद्यांना बांगला देशातून मिळणारा आश्रय नष्ट करणे, तसेच व्यापार आणि दळणवळण वाढवणे यांसारख्या अनेक आघाड्यांवर हसीना यांनी भारताला खंबीर साथ दिली होती. त्यांच्या राजवटीत भारताला आपल्या पूर्वेकडील सीमेच्या सुरक्षेबाबत मोठी निश्चिंती मिळाली होती; मात्र हसीना यांच्या हकालपट्टीनंतर या संबंधांमध्ये लक्षणीय कटुता आली आहे.
सद्यस्थितीत बांगला देश आणि भारत यांच्यातील संबंध अत्यंत नाजूक आणि तणावपूर्ण वळणावर आहेत. बांगला देशातील सध्याचे सत्ताधारी आणि जनमानसात भारताबद्दल संशयाचे आणि रोषाचे वातावरण निर्माण झाले आहे. भारताने हसीना यांना दिलेला आश्रय हा बांगला देशच्या अंतर्गत बाबींमधील हस्तक्षेप असल्याचे तिथल्या नव्या नेतृत्वाचे आणि कट्टरतावादी गटांचे म्हणणे आहे. त्यामुळे सध्या दोन्ही देशांमधील व्यापार, व्हिसा प्रक्रिया आणि राजनैतिक संवाद जवळपास थंडावलेल्या अवस्थेत आहेत.
भारत–बांगलादेश संबंध नव्या वळणावर
हसीना सरकार गेल्यानंतर बांगला देशाच्या परराष्ट्र धोरणात झालेला सर्वात मोठा आणि भारतासाठी धोक्याचा बदल म्हणजे बांगला देश आणि पाकिस्तान यांच्यात वाढू लागलेली जवळीक. १९७१ च्या मुक्ती संग्रामात पाकिस्तानच्या जुलमी राजवटीतून स्वतंत्र झालेल्या बांगला देशाने हसीना यांच्या काळात पाकिस्तानशी कायम एक सुरक्षित आणि अनेकदा तणावपूर्ण अंतर ठेवले होते; परंतु आताच्या स्थित्यंतरानंतर बांगला देश आणि पाकिस्तान यांच्यातील बर्फ वेगाने वितळताना दिसत आहे. दोन्ही देशांमधील राजनैतिक पातळीवरील भेटीगाठी, वाढता लष्करी संवाद आणि व्यापारातील भागीदारी भारताच्या राष्ट्रीय सुरक्षेसाठी गंभीर आव्हाने निर्माण करणारी आहे.
पाकिस्तान या परिस्थितीचा फायदा घेऊन बांगला देशामध्ये भारताविरोधी कारवायांना खतपाणी घालण्याचा, तसेच भारताच्या ईशान्येकडील राज्यांमध्ये अस्थिरता निर्माण करण्याचा प्रयत्न करू शकतो. बांगला देशातील कट्टरतावादी शक्तींना मिळणारे पाकिस्तानी पाठबळ हे केवळ भारतासाठीच नव्हे, तर संपूर्ण दक्षिण आशियाच्या सुरक्षेसाठी एक मोठा धोका आहे. चीन आणि पाकिस्तान या भारताच्या दोन्ही पारंपारिक प्रतिस्पर्ध्यांना आता बांगला देशच्या रूपाने भारताला घेरण्यासाठी एक नवी संधी मिळाली आहे.
या सर्व गुंतागुंतीच्या पार्श्वभूमीवर, भारतातून हसीना यांचे बांगला देशात परतणे हा विषय भारतासाठी एक मोठी मुत्सद्दी कसोटी आहे. भारताने एका बाजूला आपल्या जुन्या आणि विश्वासू मित्र असलेल्या हसीना यांना संकटाच्या काळात आश्रय देऊन आपली मैत्री निभावली आहे; मात्र आता जर त्यांनी भारतातूनच आपल्या राजकीय पुनरागमनाची मोहीम आखली आणि त्या भारतातून बांगला देशात परतल्या, तर बांगला देशातील सध्याचे सरकार आणि जनता याला भारताचे थेट आणि उघड आव्हान मानेल. यामुळे भारताच्या बांगला देशातील नव्या सत्ताधीशांसोबत जुळवून घेण्याच्या आणि नव्याने संबंध प्रस्थापित करण्याच्या प्रयत्नांना मोठा सुरुंग लागू शकतो. आंतरराष्ट्रीय राजकारणात भावनांपेक्षा व्यावहारिकतेला महत्त्व असते.
भारताला आपल्या सीमा सुरक्षित ठेवायच्या असतील आणि बांगला देशातील वाढता पाकिस्तानी व चीनी प्रभाव रोखायचा असेल, तर तिथे सत्तेवर असलेल्या कोणत्याही सरकारशी संवाद ठेवणे क्रमप्राप्त आहे. हसीना यांचे भारतातून होणारे पुनरागमन या संवादाचे दरवाजे कायमचे बंद करू शकते. बांगला देशचे सध्याचे सरकार भारतावर आंतरराष्ट्रीय स्तरावर टीका करू शकते आणि हसीना यांना परत न पाठवल्यास किंवा त्यांना राजकीय कार्यवाही करू दिल्यास द्विपक्षीय करार मोडले जात असल्याचा आरोपही करू शकते.
पाकिस्तान आणि चीनच्या वाढत्या प्रभावाची चिंता
भारतासमोर आता एक मोठी तारेवरची कसरत आहे. हसीना यांना वाऱ्यावर सोडणे भारताच्या ऐतिहासिक परराष्ट्र धोरणाच्या आणि नैतिकतेच्या चौकटीत बसत नाही, कारण यामुळे भविष्यात भारताच्या इतर मित्र राष्ट्रांमध्येही असा संदेश जाईल, की भारत संकटाच्या वेळी पाठीशी उभा राहत नाही; परंतु त्याच वेळी बांगला देशाच्या भूमीवर भारताचा तिरस्कार करणाऱ्या शक्तींना बळ मिळणे हेही परवडणारे नाही.
हसीना यांचा मायदेशी परतीचा मार्ग हा केवळ त्यांचा वैयक्तिक राजकीय निर्णय नसून तो दोन देशांमधील संबंधांची दिशा ठरवणारा एक महत्त्वाचा टप्पा आहे. जर हसीना परतल्या आणि त्यांनी बांगला देशात पुन्हा राजकीय जम बसवण्यात यश मिळवले, तर ते भारताच्या पथ्यावर पडू शकते; पण जर त्यांच्या जाण्याने तिथे रक्तपात, गृहयुद्ध किंवा प्रखर राजकीय अस्थिरता निर्माण झाली, तर त्याचे थेट चटके भारताच्या सीमावर्ती राज्यांना बसतील. वाढती घुसखोरी, निर्वासितांचे लोंढे आणि सीमावर्ती भागातील तणाव या समस्या भारताच्या अर्थव्यवस्थेवर आणि सुरक्षेवर मोठा ताण आणू शकतात.
थोडक्यात सांगायचे, तर हसीना यांची बांगला देशात परतण्याची घोषणा ही एक राजकीय वादळाची पूर्वसूचना आहे. या वादळात बांगला देशाचे सध्याचे ढासळलेले राजकीय स्थैर्य आणखी कोलमडणार का, भारत आणि बांगला देश यांच्यातील ऐतिहासिक संबंधांचे भवितव्य काय असणार, आणि पाकिस्तानच्या वाढत्या हस्तक्षेपाला भारत कसा पायबंद घालणार, या सर्व प्रश्नांची उत्तरे येणारा काळच देईल; परंतु एक गोष्ट निश्चित आहे, की हसीना यांचा हा निर्णय दक्षिण आशियाच्या इतिहासातील एक असा अध्याय ठरेल, जो या संपूर्ण भूभागाची राजकीय, सामाजिक आणि आर्थिक दिशा कायमची बदलून टाकेल.
पुनरागमनामुळे गृहसंघर्षाचा धोका वाढेल का?
भारताला या बदलत्या परिस्थितीत अत्यंत सावधगिरीने, संयमाने आणि दूरदृष्टीने पावले टाकावी लागतील, कारण या बुद्धिबळाच्या पटावर झालेली एक चुकीची खेळ मोठी महागात पडू शकते. हसीना यांनी ‘मी याच वर्षी बांगलादेशात परतणार’ अशी केलेली घोषणा ही केवळ एका निर्वासित नेत्याच्या मायदेशी परतण्याची इच्छा नाही, तर ती दक्षिण आशियातील बदलत्या राजकीय समीकरणांना नवे वळण देणारी घटना ठरू शकते. गेल्या दोन वर्षांत बांगला देशात जे काही घडले, त्याने केवळ त्या देशातील सत्ताच बदलली नाही, तर भारत-बांगला देश संबंधांचे स्वरूप, दक्षिण आशियातील सामरिक संतुलन आणि चीन-पाकिस्तानसारख्या देशांच्या प्रादेशिक धोरणांवरही परिणाम केला आहे. अशा परिस्थितीत हसीना यांच्या पुनरागमनाच्या घोषणेकडे केवळ बांगला देशच्या अंतर्गत राजकारणाच्या चौकटीत पाहणे योग्य ठरणार नाही. तिचे परिणाम भारताच्या परराष्ट्र धोरणापासून बंगालच्या उपसागरातील सामरिक समीकरणांपर्यंत जाणवू शकतात
