- भरत यादव
असुर म्हणजे दैत्य, दानव, राक्षस अशी प्रतिमा पौराणिक साहित्याने आपल्यावर पक्की ठसवली आहे. झारखंड - बिहारच्या दुर्गम भागात 'असुर' नावाची, स्वतःला महिषासुराची वंशज मानणारी आदिवासी जमात अस्तित्वात आहे. पण आज ती नष्ट होण्याच्या मार्गावर आहे, याची माहिती सर्वव्यापी मीडियालाही असण्याची शक्यता कमीच आहे. जगभरात बोलीभाषा मोठ्या प्रमाणात नष्ट होत असतांना, एका असुर तरुण कवीने त्याच्या या आदिम भाषेला जगवण्याचा आशादायी प्रयत्न सुरू केला आहे. मुख्य प्रवाहाने नाकारलेल्या असुर आदिवासींनी त्यांची भाषा वाचवण्यासाठी चालवलेल्या लढाईचा हा एक आश्वासक दस्तावेज आहे.
झारखंडच्या निसर्गरम्य पण दुर्गम अशा लुपुंगपाट गावात राहणारे श्रद्धानंद असुर हे एक असामान्य व्यक्तिमत्त्व आहे. त्यांचे जीवन, त्यांची कला आणि त्यांचा संघर्ष यांची कहाणी केवळ एका व्यक्तीची नव्हे, तर एका संपूर्ण समुदायाची आणि त्यांच्या मातृभाषेची, मायबोलीची आहे. असुर आदिवासी समुदायातील श्रद्धानंद हे आपल्या गीतांद्वारे आपली मातृभाषा 'असुरी' आणि असुरी संस्कृती जपण्याचा अथक प्रयत्न करत आहेत. त्यांचे गीतलेखन निव्वळ कला नव्हे, तर ते आता एक मिशन बनले आहे,जीवनध्येय झालेय.
बॉक्साइट खाणीत काम करता करता ‘असुरी संस्कृती’ला जपणारा श्रद्धानंद असुर…
श्रद्धानंद यांनी बारावीपर्यंतचे शिक्षण पूर्ण केल्यानंतर रांची येथील एका कॉलेजमध्ये प्रवेश घेतला होता. परंतु, गावाची, जंगलाची, नद्यांची आणि डोंगरांची ओढ त्यांना सतत सतावत होती. शहरातील जीवन आणि शिक्षणाचा पाठलाग करताना त्यांना आपल्या मूळांपासून दूर जावे लागले, पण गावाशी असलेले त्यांचे नाते इतके घट्ट होते की पहिल्या वर्षानंतरच त्यांनी शिक्षण सोडले. रोजगाराच्या शोधात ते केरळला गेले. तिथेही त्यांना गावाची आठवण कायम सतावत राहिली. गाव, घरचे, मित्र, निसर्ग या सर्व गोष्टींची ओढ इतकी तीव्र होती की त्यांनी केरळ सोडून आपल्या गावात परत येण्याचा निर्णय घेतला. हे परतणे केवळ भौगोलिक नव्हते, तर त्यांच्या सांस्कृतिक आणि भावनिक मूळांकडे परत येण्याचे प्रतीक होते.
श्रद्धानंद यांच्यासाठी गाणी ही त्यांच्या जीवनाचा अविभाज्य भाग आहेत. ते म्हणतात, “गाण्यांशिवाय मी अपूर्ण आहे आणि गावाशिवाय माझी गाणी अपूर्ण आहेत.” त्यांचे गीतलेखन हे त्यांच्या अंतर्मनाचा आवाज आहे, ज्यामध्ये गावातील जीवन, निसर्ग, आणि त्यांच्या समुदायाच्या सुख-दु:खांचा समावेश आहे. सुरुवातीला त्यांनी संपर्क भाषा असलेल्या 'सदरी' आणि हिंदीमध्ये गीते लिहिली. परंतु, जेव्हा त्यांना आपल्या असुर समुदायाच्या आणि असुरी भाषेच्या लुप्त होण्याच्या संकटाची जाणीव झाली, तेव्हा त्यांनी आपल्या मातृभाषेकडे वळण्याचा निर्णय घेतला. आता ते केवळ असुरी भाषेतच गीते लिहितात, ज्यामुळे त्यांच्या कलेला एक सखोल अर्थ प्राप्त झाला आहे.
संबंधित लेख वाचा: 1) मराठी भाषेचा अभिजात दर्जा सदाशिवपेठेतील बोली पुरता सीमित आहे का? - विद्रोही संमलेनाचे अध्यक्ष डॉ. अशोक राणा यांचा सवाल |
कोण आहेत हे असुर आदिवासी आणि काय आहे ही त्यांची असुर भाषा?
हिंदू धर्मामध्ये महिषासुराला राक्षसाच्या रूपात पाहिलं जातं. त्या राक्षसाचा वध दुर्गेने केला होता असं सांगितलं जातं. असुर आदिवासी स्वत:ला त्या महिषासुराचे वंशज मानतात. वैदिक संस्कृतीनं राक्षसीकरण करून ठेवलेले हे असुर आदिवासी निसर्गाच्या जवळ आहेत. झारखंडमधील नेत्राहाट पठारावर राहतात.
लोकसंख्या पाहिली तर, 2011 च्या जनगणनेनुसार झारखंडमधील लातेहार, गुमला, पलामु आणि लोहरडागा जिल्ह्यात 23 हजाराच्या जवळपास, तर बिहारमध्ये 3 हजाराच्या जवळपास असुर आदिवासी राहतात. असुरांची भाषा बोली भाषा आहे. या भाषेला लिपी नाही. केवळ बोली स्वरूपात ती एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीपर्यंत पोहचत आली. पण आता ही भाषा धोक्यात आहे. 26 हजाराच्या जवळपास लोकसंख्येपैकी जेमतेम ७ हजार असुर आदिवासीच त्यांची भाषा बोलू शकतात.
असुर लोक निसर्गाच्या जवळ असल्याने असुर भाषेत निसर्गाबद्दलचं प्रचंड ज्ञान सामावलेलं आहे. युनेस्कोचा ‘इंटरॲक्टिव्ह ॲटलास ऑफ द वर्ल्डस लँग्वेजेस इन डेंजर’ हा एक महत्त्वाचा प्रयोग आहे. यात जगातील नामशेष झालेल्या आणि धोक्यात असलेल्या भाषांचं मॅपिंग केलेलं आहे.
या भाषांच्या अटलासमध्ये भारतातील 197 भाषा आहेत, या भाषा बोलणाऱ्या लोकांची संख्या वरचेवर कमी होत चालली आहे. यातील बहुतांश भाषा या आदिवासींच्या आहेत. भारतातील गोंड, भिल्ली, मिझो, गारो आणि खासी यांसह अनेक भाषा आता धोक्यात आहेत. त्यात असुर भाषाही शेवटचे आचके देत आहे. या भाषा वाचविण्यासाठी आता वेगवेगळ्या स्तरांवर काही प्रयत्न सुरू चालू आहेत. झारखंड राज्यही त्याला अपवाद नाही. 
असुरी भाषेत गाणं लिहिणं ही एक सांस्कृतिक क्रांती
श्रद्धानंद आपल्या उपजीविकेसाठी स्थानिक बॉक्साइट खाणीत काम करतात. खाणकामाचे कठीण आणि धोकादायक जीवन जगत असताना, त्यांचे मन मात्र गीतलेखनात रमते. ते गीतलेखनाला आपली ‘नियती’ मानतात. खाणीत काम करताना त्यांचे शरीर भौतिक श्रमात गुंतलेले असते, पण त्यांचे मन आणि त्यांचा आत्मा गावातील नद्या, जंगले आणि डोंगरांमध्ये रममाण होतो. त्यांच्या गीतांमध्ये त्यांच्या जीवनातील हा विरोधाभास आणि त्यांच्या संस्कृतीशी जुळलेली नाळ स्पष्टपणे दिसून येते.
श्रद्धानंद यांचे कार्य केवळ वैयक्तिक अभिव्यक्तीपुरते मर्यादित नाही. त्यांच्या गीतांद्वारे ते आपली भाषा, गाव आणि संस्कृती जपण्याचा प्रयत्न करत आहेत. असुरी भाषेत गीते लिहिणे हे त्यांच्यासाठी एक सांस्कृतिक क्रांती आहे. ही भाषा, जी आता फक्त काही हजार लोकांपुरती मर्यादित आहे, त्यांच्या गीतांमुळे नव्या पिढीपर्यंत पोहोचण्याची शक्यता आहे. त्यांच्या या कार्यामुळे असुर समुदायाला आपल्या मूळांशी जोडले जाण्याची प्रेरणा मिळते. त्यांचे गीतलेखन ही केवळ कला नसून, एक सांस्कृतिक आणि सामाजिक जबाबदारी आहे.
असुर आदिवासी समुदाय हा भारतातील अत्यंत कमी लोकसंख्या असलेल्या आणि विशेषतः असुरक्षित आदिवासी गटांपैकी (PVTG) एक आहे. या समुदायाची लोकसंख्या हळूहळू कमी होत आहे, आणि त्याचबरोबर त्यांची मातृभाषा असुरी देखील विलुप्त होण्याच्या मार्गावर आहे. युनेस्कोने असुरीला अशा लुप्तप्राय भाषांमध्ये समाविष्ट केले आहे. इथली मुलं मातृभाषा म्हणून ही भाषा शिकत नाहीत. या संकटाची जाणीव झाल्यावर श्रद्धानंद यांनी आपल्या भाषेला जिवंत ठेवण्याचा संकल्प केला. त्यांच्या गीतांद्वारे ते केवळ आपल्या भावना व्यक्त करत नाहीत, तर एका संपूर्ण समुदायाच्या सांस्कृतिक वारशाला वाचवण्याचा प्रयत्न करत आहेत.
श्रद्धानंद असुर यांचा प्रवास हा एका सामान्य माणसाचा असामान्य संघर्ष दर्शवतो. शिक्षण सोडून, परप्रांती जाऊन आणि पुन्हा गावात परत येण्याचा त्यांचा निर्णय त्यांच्या मूळांशी असलेल्या प्रेमाचा पुरावा आहे. त्यांनी आपल्या मातृभाषेत,मायबोलीत गीतलेखन सुरू करून एका लुप्तप्राय भाषेला नवसंजीवनी देण्याचा प्रयत्न चालवला आहे. त्यांचे गीतलेखन हे केवळ त्यांच्या वैयक्तिक भावनांचे प्रतिबिंब नाही, तर एका संपूर्ण समुदायाच्या सांस्कृतिक वारशाचे जतन आहे.
श्रद्धानंद यांचे जीवन आणि कार्य हे आपल्या सर्वांसाठी एक प्रेरणा आहे. आपली भाषा, संस्कृती आणि त्यांची मूळं यांच्याशी नाते जपणे किती महत्त्वाचे आहे, हे त्यांचा प्रवास आपल्याला शिकवतो. त्यांच्या गीतांमधून असुरी भाषेचा आणि असुर समुदायाचा आवाज संपूर्ण जगापर्यंत पोहोचेल, आणि ही लुप्तप्राय संस्कृती पुढच्या पिढ्यांसाठी जिवंत राहील, अशी आशा आहे.
श्रद्धानंद असुर यांनी रचलेले एक असुर गीत
पूर्वी चेरोगढ़ बुरू, धनकुधा टोंगरी रे
पूर्वी चेरोगढ़ बुरू, धनकुधा टोंगरी रे
तलारे डिही ताबु सोहान भला
तलारे डिही ताबु सोहान भला
भलाईर - भलाईर हायरे
पश्चिमी पाठारी बुरू डड़हा राईज रे
पश्चिमी पाठारी बुरू डड़हा राईज रे
तलारे डिही ताबु सोहान भला
तलारे डिही ताबु सोहान भला
भलाईर - भलाईर हायरे
उत्तरी जोबडो टोनांग शंखरा नाई रे
उत्तरी जोबडो टोनांग शंखरा नाई रे
तलारे डिही ताबु सोहान भला
तलारे डिही ताबु सोहान भला
भलाईर - भलाईर हायरे
दक्षिणी बाहेरा टोनांग छेड्या सेरंग रे
दक्षिणी बाहेरा टोनांग छेड्या सेरंग रे
तलारे डिही ताबु सोहान भला
तलारे डिही ताबु सोहान भला
भलाईर - भलाईर हायरे
मराठी भावानुवाद
पूर्वेला चेरोगढ डोंगर
खाली काठावर टेकडी
मधोमध वसलंय
आमचं सुंदर गाव
भलं रे भलं रे हाय रे
पश्चिमेला जंगल आहे,
वरती कितीक गावं
मधोमध वसलंय
आमचं सुंदर गाव
भलं रे भलं रे हाय रे
उत्तरेला मोठं मैदान
आणि शंख नदी वाहे
मधोमध वसलंय
आमचं सुंदर गाव
भलं रे भलं रे हाय रे
दक्षिणेला विशाल खडक
आणि तिथे शेत-शिवार
मधोमध वसलंय
आमचं सुंदर गाव
भलं रे भलं रे हाय रे…
