भगवान राऊत
अहिल्यानगर जिल्हा हा साहित्यिक आणि सांस्कृतिकदृष्ट्या खूप सधन आणि संपन्न आहे. विविध प्रकारचे साहित्य आणि विविध प्रकारच्या कला या जिल्ह्यात हातात हात घालून नांदतात असे म्हटल्यास वावगे ठरणार नाही. अहिल्यानगर जिल्ह्यात नाटक, चित्रपट आणि लोककला या तिन्ही कलांचा अनोखा त्रिवेणी संगम लाभला आहे. नाटक आणि चित्रपटात पाठोपाठ आता अहिल्यानगर जिल्ह्यातील पारंपारिक लोककलांनाही सुगीचे दिवस आले आहेत. त्यामुळेच चित्रपट आणि नाटकांसाठीच्या राष्ट्रीय आणि राज्य पुरस्कारापाठोपाठ पारंपारिक लोककलेला देखील आता महाराष्ट्र राज्य सांस्कृतिक पुरस्काराचे अधिष्ठान प्राप्त झाले आहे.
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील 14 तालुक्यांमध्ये वेगवेगळ्या प्रकारच्या पारंपारिक लोककला आजही मोठ्या दिमाखात विविध प्रसंगी सादर होतात. त्यामध्ये लावणी, शाहिरी, भारुड, कलगीतुरा, आदिवासी लोक नृत्य, धनगरी लोक नृत्य, गोंधळ, जागरण असे अनेक लोककला प्रकार प्रसंगानुरूप सादर केले जातात. मात्र या सर्व पारंपारिक लोककला पेक्षा वेगळ्या आणि दुर्मिळ समजल्या जाणाऱ्या डक्कलवाराचे किंगरी वादन या लोककला प्रकाराला देखील यावर्षी महाराष्ट्र शासनाच्या सांस्कृतिक कार्य विभागाच्या वतीने राज्य सांस्कृतिक पुरस्काराने गौरविण्यात आले ही अहिल्यानगर जिल्ह्यासाठी आणि शेवगाव तालुक्यासाठी मोठी अभिमानाची गोष्ट आहे.
शेवगाव शहरातील रामनगर येथील रहिवासी पारंपारिक लोक कलावंत डक्कलवार धर्मा अमृता कांबळे याला डक्कलवाराचे किंगरी वादन या दुर्मिळ प्रयोगात्मक लोककला प्रकारासाठी यावर्षीचा महाराष्ट्र शासनाचा राज्य सांस्कृतिक पुरस्कार प्राप्त झाला आहे. तर भातकुडगाव येथील रहिवासी प्रसिद्ध भारुड कलावंत हमीद अमीन सय्यद यांनाही संत एकनाथांच्या सोंगी भारुडासाठी महाराष्ट्र शासनाचा युवा राज्य सांस्कृतिक पुरस्कार प्राप्त झाला आहे.
मुंबईतील प्रभादेवी येथील रवींद्र नाट्य मंदिरात हा पुरस्कार वितरण सोहळा नुकताच मोठ्या थाटामाटात संपन्न झाला. महाराष्ट्र राज्याचे सांस्कृतिक कार्यमंत्री ॲड. आशिष शेलार यांच्या हस्ते शेवगाव तालुक्यातील या दोन्ही कलावंतांना सन्मानपत्र सन्मानचिन्ह व रोख रक्कम देऊन राज्य सांस्कृतिक पुरस्काराने सन्मानित करण्यात आले. सांस्कृतिक विभागाचे सचिव डॉ. किरण कुलकर्णी, सांस्कृतिक विभागाचे संचालक बिभीषण चवरे, सहसंचालक श्रीराम पांडे, कार्यक्रम अधिकारी निलेश धुमाळ, ज्येष्ठ भारुड कलावंत चंदाताई तिवाडी यांच्यासह अनेक मान्यवर यावेळी उपस्थित होते.
एका ‘डक्कलवारा’ला राज्य पुरस्कार मिळतो तेव्हा…
डक्कलवार ही महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात मातंग समाजातील एक पोट जात समजली जाते. बाडाच्या साह्याने किंगरी वादन करून, मोर नाचवून व मुजरा करून आपला उदरनिर्वाह करण्याची त्यांची पुरातन प्रथा परंपरा आहे. वेगवेगळ्या आकाराचे तीन भोपळे, बांबू, तारा, लाकडी खूट्या व लाकडी मोर यापासून डक्कलवार हा किंगरी हे पारंपारिक वाद्य तयार करतो. बांबूवर विशिष्ट पद्धतीने तीन भोपळे बांधले जातात.
त्या भोपळ्यांना बांबू आणि ताराच्या माध्यमातून जोडले जाते. डाव्या हाताने किंगरी वाजवतात तर उजव्या हाताच्या बोटाने लाकडी मोराची दोरी ओढून मुजरा करत व मुखाने बसवपुराण कथन करीत डकलवाराचे किंगरी वादन ही पारंपारिक लोककला सादर केली जाते. ही कला सादर केल्यानंतर मातंग समाज बांधव त्यांना दान देतात. दानाचे स्वरूप रोख रक्कम, कपडे, अन्नधान्य अशा स्वरूपाचे असते.
अहिल्यानगर जिल्ह्यातील शेवगाव मधील रामनगर भागामध्ये डक्कलवाराचे चार ते पाच कुटुंब वस्ती करून राहतात. हे कुटुंब मराठवाड्यातून शेवगाव मध्ये 35 वर्षांपूर्वी स्थलांतरित झालेले आहे. त्यामध्ये अमृता कांबळे हे ज्येष्ठ डक्कलवार किंगरी वादक लोककलावंत होते. ते मराठवाड्यासह सोलापूर, धाराशिव जिल्ह्यातही भटकंती करत आपली कला सादर करीत असत. त्यांच्यापासूनच त्यांचा थोरला मुलगा धर्मा अमृता कांबळे याने किंगरी वादनाची ही कला आत्मसात केली. अमृता कांबळे यांचे कोरोना काळात निधन झाले. त्यानंतर त्यांच्या या पारंपारिक लोककलेचा वारसा धर्मा अमृता कांबळे पुढे चालवीत आहे.
पिंपरी चिंचवड येथे झालेल्या लोककला संमेलनात तसेच अहिल्यानगर येथील लोककला महोत्सवात देखील त्याने आपली ही कला यापूर्वी सादर केली आहे. तसेच 14 ऑक्टोबर रोजी मुंबईतील प्रभादेवी येथील रवींद्र नाट्य मंदिर परिसरातील कलांगणच्या रंगमंचावर त्याने आपली कला सादर केली होती. महाराष्ट्रातील ही दुर्मिळ लोककला असल्याचे लोककला अभ्यासकांनी सांस्कृतिक कार्य विभागाला वारंवार सांगितले होते. त्यानुसार यावर्षी राज्य सांस्कृतिक पुरस्कारासाठी त्यांचा प्रस्तावही दाखल केला होता. त्यानुसार सांस्कृतिक खात्याचे सचिव डॉ. किरण कुलकर्णी, संचालक बिभीषण चवरे व कार्यक्रम अधिकारी निलेश धुमाळ यांच्या सहकार्याने आणि निवड समितीतील सदस्यांच्या माध्यमातून धर्मा कांबळे यांची या पुरस्कारासाठी निवड झाली.
भारुड कलावंत हमीद अमीन सय्यद यांनाही राज्य पुरस्कार
शेवगाव तालुक्यातील भातकुडगाव व येथील रहिवासी असलेले सुप्रसिद्ध भारुड कलावंत हमीद अमीन सय्यद हे शिवशाहीर कल्याण काळे यांचे पट्ट शिष्य आहेत. सुरुवातीच्या काळात त्यांनी शिवशाहीर कल्याण काळे यांना पोवाडा गायनासाठी अनेक वर्षे गायन साथ दिली. त्यांच्या मुशीतूनच हमीद सय्यद हे कलावंत तयार झाले.
मात्र पुढे त्यांनी संत एकनाथांचे सोंग लोककला प्रकार निवडला. या कलेची त्यांनी अनेक वर्षे साधना केली. गेल्या अनेक वर्षापासून ते संत एकनाथांच्या सोंगी भारुडाचे स्वतंत्र कार्यक्रम सादर करीत आहेत. महाराष्ट्रभर भारुडाच्या माध्यमातून ते समाजप्रबोधन करीत आहेत. अनेक शासकीय योजनांची माहिती देखील ते आपल्या भारुडाच्या माध्यमातून जनमानसांपर्यंत पोहोचवीत असतात. त्यांच्या या कार्याबद्दल त्यांना आतापर्यंत अनेक पुरस्कार मिळालेले आहेत. त्यांनीही विविध लोककला महोत्सवात आपला सहभाग नोंदवला होता. त्यांना देखील यावर्षीच्या युवा राज्य सांस्कृतिक पुरस्काराने गौरविण्यात आले. 
शेवगाव तालुक्यातील दोन लोक कलावंतांना एकाच वर्षी महाराष्ट्र शासनाच्या राज्य सांस्कृतिक पुरस्काराने गौरविणे ही अहिल्यानगर जिल्ह्यातील लोककलेच्या इतिहासातील पहिलीच घटना आहे. या पुरस्काराने अहिल्यानगर जिल्ह्यातील समस्त लोक कलावंतांचा सन्मान झाला आहे. यापासून प्रेरणा घेऊन अहिल्यानगर जिल्ह्यातील इतर तालुक्यातील विविध लोककला प्रकारातील लोककलावंत देखील यापुढे अधिक मेहनत घेऊन पुरस्काराला गवसणी घालतील अशी अपेक्षा करायला मुळीच हरकत नाही.
